Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Chapter 105
nīlotpalaṃ sotpala-kuṣṭha-yuktaṃ sa-pippalīkaṃ madhukaṃ śatāhvam |
sa-śṛṅgaveraṃ śirasaḥ pralepaḥ sadyaḥ śiro-roga-vināśanāya || 59+1 ||
Uttarasthāna
vraṇo dvi-dhā nijāgantu-duṣṭa-śuddha-vibhedataḥ |
nijo doṣaiḥ śarīrotthair āgantur bāhya-hetu-jaḥ
25.1dv āgantur bāhya-hetubhiḥ
doṣair adhiṣṭhito duṣṭaḥ śuddhas tair an-adhiṣṭhitaḥ |
saṃvṛta-tvaṃ vivṛta-tā kāṭhinyaṃ mṛdu-tāti vā
25.2dv kāṭhinyaṃ mṛdu-tāpi vā 25.2dv kāṭhinyaṃ mṛdu-tāpi ca
aty-utsannāvasanna-tvam aty-auṣṇyam ati-śīta-tā |
rakta-tvaṃ pāṇḍu-tā kārṣṇyaṃ pūti-pūya-parisrutiḥ
pūti-māṃsa-sirā-snāyu-cchanna-totsaṅgi-tāti-ruk |
saṃrambha-dāha-śvayathu-kaṇḍv-ādibhir upadrutaḥ
dīrgha-kālānubandhaś ca vidyād duṣṭa-vraṇākṛtim |
sa pañca-daśa-dhā doṣaiḥ sa-raktais tatra mārutāt
25.5cv sa pañca-dhā pṛthag doṣaiḥ
śyāvaḥ kṛṣṇo 'ruṇo bhasma-kapotāsthi-nibho 'pi vā |
mastu-māṃsa-pulākāmbu-tulya-tanv-alpa-saṃsrutiḥ
25.6bv -kapotāsthi-nibho 'tha-vā
nir-māṃsas toda-bhedāḍhyo rūkṣaś caṭacaṭāyate |
pittena kṣipra-jaḥ pīto nīlaḥ kapila-piṅgalaḥ
25.7cv pittād vahni-prabhaḥ pīto
mūtra-kiṃśuka-bhasmāmbu-tailābhoṣṇa-bahu-srutiḥ |
kṣārokṣita-kṣata-sama-vyatho rāgoṣma-pāka-vān
kaphena pāṇḍuḥ kaṇḍū-mān bahu-śveta-ghana-srutiḥ |
sthūlauṣṭhaḥ kaṭhinaḥ snāyu-sirā-jāla-tato 'lpa-ruk
pravāla-rakto raktena sa-raktaṃ pūyam udgiret |
vāji-sthāna-samo gandhe yukto liṅgaiś ca paittikaiḥ
25.10bv sa-raktaṃ pūyam īrayet 25.10cv vāji-sthāna-samo gandhair 25.10cv
vāji-sthāna-samo gandho
dvābhyāṃ tribhiś ca sarvaiś ca vidyāl lakṣaṇa-saṃkarāt |
jihvā-prabho mṛduḥ ślakṣṇaḥ śyāvauṣṭha-piṭikaḥ samaḥ
25.11dv śyāvauṣṭho '-piṭikaḥ samaḥ
kiñ-cid-unnata-madhyo vā vraṇaḥ śuddho 'n-upadravaḥ |
tvag-āmiṣa-sirā-snāyu-saṃdhy-asthīni vraṇāśayāḥ
koṣṭho marma ca tāny aṣṭau duḥ-sādhyāny uttarottaram |
su-sādhyaḥ sat-tva-māṃsāgni-vayo-bala-vati vraṇaḥ
25.13dv -vayo-bala-vatāṃ vraṇaḥ
vṛtto dīrghas tri-puṭakaś catur-aśrākṛtiś ca yaḥ |
tathā sphik-pāyu-meḍhrauṣṭha-pṛṣṭhāntar-vaktra-gaṇḍa-gaḥ
25.14dv -pṛṣṭhāntar-vaktra-gaṇḍa-jaḥ 25.14dv -pṛṣṭhāntar-vaktra-gaṇḍayoḥ
kṛcchra-sādhyo 'kṣi-daśana-nāsikāpāṅga-nābhiṣu |
sevanī-jaṭhara-śrotra-pārśva-kakṣā-staneṣu ca
phena-pūyānila-vahaḥ śalya-vān ūrdhva-nirvamī |
bhagandaro 'ntar-vadanas tathā kaṭy-asthi-saṃśritaḥ
kuṣṭhināṃ viṣa-juṣṭānāṃ śoṣiṇāṃ madhu-mehināṃ |
vraṇāḥ kṛcchreṇa sidhyanti yeṣāṃ ca syur vraṇe vraṇāḥ
25.17dv yeṣāṃ cāpi vraṇe vraṇāḥ
naiva sidhyanti vīsarpa-jvarātīsāra-kāsinām |
pipāsūnām a-nidrāṇāṃ śvāsinām a-vipākinām
25.18cv pipāsūnāṃ sa-nidrāṇāṃ
bhinne śiraḥ-kapāle vā mastuluṅgasya darśane |
snāyu-kledāt sirā-chedād gāmbhīryāt kṛmi-bhakṣaṇāt
asthi-bhedāt sa-śalya-tvāt sa-viṣa-tvād a-tarkitāt |
mithyā-bandhād ati-snehād raukṣyād romādi-ghaṭṭanāt
kṣobhād a-śuddha-koṣṭha-tvāt sauhityād ati-karśanāt |
madya-pānād divā-svapnād vyavāyād rātri-jāgarāt
25.21cv madya-pānād divā-svāpād
vraṇo mithyopacārāc ca naiva sādhyo 'pi sidhyati |
kapota-varṇa-pratimā yasyāntaḥ kleda-varjitāḥ
25.22bv naiva sādhyo 'pi rohati
sthirāś cipiṭikā-vanto rohatīti tam ādiśet |
athātra śophāvasthāyāṃ yathāsannaṃ viśodhanam
25.23av sthirāś ca piṭikā-vanto
yojyaṃ śopho hi śuddhānāṃ vraṇaś cāśu praśāmyati |
kuryāc chītopacāraṃ ca śophāvasthasya saṃtatam
25.24cv kuryāc chītopacāraṃ tu
doṣāgnir agni-vat tena prayāti sahasā śamam |
śophe vraṇe ca kaṭhine vi-varṇe vedanānvite
viṣa-yukte viśeṣeṇa jala-jādyair hared asṛk |
duṣṭāsre 'pagate sadyaḥ śopha-rāga-rujāṃ śamaḥ
25.26bv jalaukādyair hared asṛk
hṛte hṛte ca rudhire su-śītaiḥ sparśa-vīryayoḥ |
su-ślakṣṇais tad-ahaḥ-piṣṭaiḥ kṣīrekṣu-sva-rasa-dravaiḥ
25.27dv kṣīrekṣu-sva-rasa-drutaiḥ
śata-dhauta-ghṛtopetair muhur anyair a-śoṣibhiḥ |
pratilomaṃ hito lepaḥ sekābhyaṅgāś ca tat-kṛtāḥ
nyagrodhodumbarāśvattha-plakṣa-vetasa-valkalaiḥ |
pradeho bhūri-sarpirbhiḥ śopha-nirvāpaṇaḥ param
25.29cv pradeho bhūri-sarpiś ca
vātolbaṇānāṃ stabdhānāṃ kaṭhinānāṃ mahā-rujām |
srutāsṛjāṃ ca śophānāṃ vraṇānām api cedṛśām
ānūpa-vesavārādyaiḥ svedaḥ somās tilāḥ punaḥ |
bhṛṣṭā nirvāpitāḥ kṣīre tat-piṣṭā dāha-rug-harāḥ
sthirān manda-rujaḥ śophān snehair vāta-kaphāpahaiḥ |
abhyajya svedayitvā ca veṇu-nāḍyā śanaiḥ śanaiḥ
vimlāpanārthaṃ mṛdnīyāt talenāṅguṣṭhakena vā |
yava-godhūma-mudgaiś ca siddha-piṣṭaiḥ pralepayet
25.33dv siddhaiḥ piṣṭaiḥ pralepayet 25.33dv siddhaṃ piṣṭaṃ pralepayet
25.33dv dugdha-piṣṭaiḥ pralepayet
vilīyate sa cen naivaṃ tatas tam upanāhayet |
a-vidagdhas tathā śāntiṃ vidagdhaḥ pākam aśnute
sa-kola-tila-vallomā dadhy-amlā saktu-piṇḍikā |
sa-kiṇva-kuṣṭha-lavaṇā koṣṇā śastopanāhane
25.35av sa-kola-tila-vallūra- 25.35bv -dadhy-amlā saktu-piṇḍikā
su-pakve piṇḍite śophe pīḍanair upapīḍite |
dāraṇaṃ dāraṇārhasya su-kumārasya ceṣyate
guggulv-atasi-go-danta-svarṇakṣīrī-kapota-viṭ |
kṣārauṣadhāni kṣārāś ca pakva-śopha-vidāraṇam
25.37cv kṣārauṣadhāni kṣāraś ca
pūya-garbhān aṇu-dvārān sotsaṅgān marma-gān api |
niḥ-snehaiḥ pīḍana-dravyaiḥ samantāt pratipīḍayet
śuṣyantaṃ samupekṣeta pralepaṃ pīḍanaṃ prati |
na mukhe cainam ālimpet tathā doṣaḥ prasicyate
kalāya-yava-godhūma-māṣa-mudga-hareṇavaḥ |
dravyāṇāṃ picchilānāṃ ca tvaṅ-mūlāni prapīḍanam
25.40cv dravyāṇāṃ picchilānāṃ tu 25.40cv dravyāṇāṃ picchilānāṃ vā
saptasu kṣālanādyeṣu surasāragvadhādikau |
bhṛśaṃ duṣṭe vraṇe yojyau meha-kuṣṭha-vraṇeṣu ca
atha-vā kṣālanaṃ kvāthaḥ paṭolī-nimba-pattra-jaḥ |
a-viśuddhe viśuddhe tu nyagrodhādi-tvag-udbhavaḥ
25.42av atha-vā kṣālane kvāthaḥ
paṭolī-tila-yaṣṭy-āhva-trivṛd-dantī-niśā-dvayam |
nimba-pattrāṇi cālepaḥ sa-paṭur vraṇa-śodhanaḥ
25.43dv sa-paṭur vraṇa-śodhanam
vraṇān viśodhayed vartyā sūkṣmāsyān saṃdhi-marma-gān |
kṛtayā trivṛtā-dantī-lāṅgalī-madhu-saindhavaiḥ
vātābhibhūtān sāsrāvān dhūpayed ugra-vedanān |
yavājya-bhūrja-madana-śrīveṣṭaka-surāhvayaiḥ
nirvāpayed bhṛśaṃ śītaiḥ pitta-rakta-viṣolbaṇān |
śuṣkālpa-māṃse gambhīre vraṇa utsādanaṃ hitam
nyagrodha-padmakādibhyām aśvagandhā-balā-tilaiḥ |
adyān māṃsāda-māṃsāni vidhinopahitāni ca
25.47dv vihitopahitāni ca 25.47dv vidhānopahitāni ca
māṃsaṃ māṃsāda-māṃsena vardhate śuddha-cetasaḥ |
utsanna-mṛdu-māṃsānāṃ vraṇānām avasādanam
25.48bv vardhate śuddha-tejasaḥ
jātī-mukula-kāsīsa-manohvāla-purāgnikaiḥ |
utsanna-māṃsān kaṭhinān kaṇḍū-yuktāṃś cirotthitān
vraṇān su-duḥkha-śodhyāṃś ca śodhayet kṣāra-karmaṇā |
sravanto 'śmarī-jā mūtraṃ ye cānye rakta-vāhinaḥ
25.50av vraṇān su-duḥkha-sādhyāṃś ca 25.50bv yojayet kṣāra-karmaṇā
25.50dv ye cānye kṣata-vāhinaḥ
chinnāś ca saṃdhayo yeṣāṃ yathoktair ye ca śodhanaiḥ |
śodhyamānā na śudhyanti śodhyāḥ syus te 'gni-karmaṇā
25.51bv yathoktair ye ca sādhanaiḥ 25.51cv sādhyamānā na sidhyanti 25.51dv
sādhyāḥ syus te 'gni-karmaṇā
25.51dv sādhyās te cāgni-karmaṇā
śuddhānāṃ ropaṇaṃ yojyam utsādāya yad īritam |
aśvagandhā ruhā lodhraṃ kaṭphalaṃ madhuyaṣṭikā
25.52av śuddhānāṃ ropaṇe yojyam
samaṅgā dhātakī-puṣpaṃ paramaṃ vraṇa-ropaṇam |
apeta-pūti-māṃsānāṃ māṃsa-sthānām a-rohatām
kalkaṃ saṃrohaṇaṃ kuryāt tilānāṃ madhukānvitam |
snigdhoṣṇa-tikta-madhura-kaṣāya-tvaiḥ sa sarva-jit
25.54av kalkaṃ saṃrohaṇe kuryāt 25.54av kalkaḥ saṃrohaṇaṃ kuryāt 25.54bv
tilānāṃ madhukānvitaḥ
25.54dv -kaṣāyair eṣa sarva-jit
sa kṣaudra-nimba-pattrābhyāṃ yuktaḥ saṃśodhanaṃ param |
pūrvābhyāṃ sarpiṣā cāsau yuktaḥ syād āśu ropaṇaḥ
25.55bv yuktaḥ saṃśodhanaḥ param 25.55dv yuktaḥ syād api ropaṇaḥ
tila-vad yava-kalkaṃ tu ke-cid icchanti tad-vidaḥ |
sāsra-pitta-viṣāgantu-gambhīrān soṣmaṇo vraṇān
kṣīra-ropaṇa-bhaiṣajya-śṛtenājyena ropayet |
ropaṇauṣadha-siddhena tailena kapha-vāta-jān
kācchī-lodhrābhayā-sarja-sindūrāñjana-tutthakam |
cūrṇitaṃ taila-madanair yuktaṃ ropaṇam uttamam
25.58av kākṣī-lodhrābhayā-sarja- 25.58av kāṅkṣī-lodhrābhayā-sarja-
samānāṃ sthira-māṃsānāṃ tvak-sthānāṃ cūrṇa iṣyate |
kakubhodumbarāśvattha-jambū-kaṭphala-lodhra-jaiḥ
25.59bv tvak-sthānāṃ cūrṇam iṣyate
tvak-cūrṇaiś cūrṇitā vraṇāḥ tvak-cūrṇaiś cūrṇitā vraṇāḥ |
lākṣā-manohvā-mañjiṣṭhā-haritāla-niśā-dvayaiḥ
25.60av tvacam āśu nigṛhṇāti 25.60bv tvak-cūrṇaiś cūrṇito vraṇaḥ
pralepaḥ sa-ghṛta-kṣaudras tvag-viśuddhi-karaḥ param |
kālīyaka-latāmrāsthi-hema-kālā-rasottamaiḥ
25.61av pralepaḥ sa-ghṛta-kṣaudrais
lepaḥ sa-go-maya-rasaḥ sa-varṇa-karaṇaḥ param |
dagdho vāraṇa-danto 'ntar-dhūmaṃ tailaṃ rasāñjanam
25.62bv sa-varṇa-karaṇo bhavet 25.62dv -dhūmas tailaṃ rasāñjanam
roma-saṃjanano lepas tad-vat taila-pariplutā |
catuṣ-pān-nakha-romāsthi-tvak-śṛṅga-khura-jā maṣī
vraṇinaḥ śastra-karmoktaṃ pathyā-pathyānnam ādiśet |
dve pañca-mūle vargaś ca vāta-ghno vātike hitaḥ
25.64av vraṇināṃ śastra-karmoktaṃ 25.64bv yat pathyā-pathyam ādiśet
nyagrodha-padmakādyau tu tad-vat pitta-pradūṣite |
āragvadhādiḥ śleṣma-ghnaḥ kaphe miśrās tu miśra-je
25.65dv kaphe miśras tu miśra-je 25.65dv kaphe miśrās tu miśrake
ebhiḥ prakṣālanaṃ lepo ghṛtaṃ tailaṃ rasa-kriyā |
cūrṇo vartiś ca saṃyojya vraṇe sapta yathā-yatham
Original text: Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Data entry R. P. Das R. E. Emmerick · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0