અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 106

25.66અવ્ એભિઃ પ્રક્ષાલનાલેપ- 25.66બ્વ્ -ઘૃત-તૈલ-રસ-ક્રિયાઃ
જાતી-નિમ્બ-પટોલ-પત્ત્ર-કટુકા-દાર્વી-નિશા-શારિવા- ॥ 67અ ॥
-મઞ્જિષ્ઠાભય-સિક્થ-તુત્થ-મધુકૈર્ નક્તાહ્વ-બીજાન્વિતૈઃ ॥ 67બ્ ॥
25.67બ્વ્ -મઞ્જિષ્ઠાભય-સિક્થ-તુત્થ-મધુકૈર્ નક્તાહ્વ-બીજૈસ્ તથા
સર્પિઃ સાધ્યમ્ અનેન સૂક્ષ્મ-વદના મર્માશ્રિતાઃ ક્લેદિનો ॥ 67ચ્ ॥
25.67ચ્વ્ સર્પિઃ સાધ્યમ્ અનેન સૂક્ષ્મ-વદના મર્માશ્રિતાઃ સ્રાવિણો
25.67ચ્વ્ સર્પિઃ સિદ્ધમ્ અનેન સૂક્ષ્મ-વદના મર્માશ્રિતાઃ ક્લેદિનો
ગમ્ભીરાઃ સ-રુજો વ્રણાઃ સ-ગતયઃ શુધ્યન્તિ રોહન્તિ ચ ॥ 67દ્ ॥
25.67દ્વ્ ગમ્ભીરાઃ સ-રુજો વ્રણાઃ સ-ગતિકાઃ શુધ્યન્તિ રોહન્તિ ચ
સાધિતં સ્વ-રસે તૈલં કાકમાચ્યાશ્ ચતુર્-ગુણે ।
ગતિ-ભાજામ્ અપિ હિતં વ્રણાનાં રોપણં પરમ્ ॥ 67+1 ॥
25.67+1ચ્વ્ ગતિ-ભાજામ્ અપિ વરં
ઉત્તરસ્થાન
સદ્યો-વ્રણા યે સહસા સંભવન્ત્ય્ અભિઘાતતઃ ।
અન્-અન્તૈર્ અપિ તૈર્ અઙ્ગમ્ ઉચ્યતે જુષ્ટમ્ અષ્ટ-ધા

ઘૃષ્ટાવકૃત્ત-વિચ્છિન્ન-પ્રવિલમ્બિત-પાતિતમ્ ।
વિદ્ધં ભિન્નં વિદલિતં તત્ર ઘૃષ્ટં લસીકયા

26.2બ્વ્ -પ્રવિલમ્બિ-નિપાતિતમ્
રક્ત-લેશેન વા યુક્તં સ-પ્લોષં છેદનાત્ સ્રવેત્ ।
અવગાઢં તતઃ કૃત્તં વિચ્છિન્નં સ્યાત્ તતો ઽપિ ચ

પ્રવિલમ્બિ સ-શેષે ઽસ્થ્નિ પતિતં પાતિતં તનોઃ ।
સૂક્ષ્માસ્ય-શલ્ય-વિદ્ધં તુ વિદ્ધં કોષ્ઠ-વિવર્જિતમ્

26.4અવ્ પ્રવિલમ્બિ સ-શેષાસ્થિ
ભિન્નમ્ અન્યદ્ વિદલિતં મજ્જ-રક્ત-પરિપ્લુતમ્ ।
પ્રહાર-પીડનોત્પેષાત્ સહાસ્થ્ના પૃથુ-તાં ગતમ્

26.5ચ્વ્ પ્રહાર-પીડનોત્પાતૈઃ 26.5ચ્વ્ પ્રહાર-પીડનાત્ તેષાં
સદ્યઃ સદ્યો-વ્રણં સિઞ્ચેદ્ અથ યષ્ટ્ય્-આહ્વ-સર્પિષા ।
તીવ્ર-વ્યથં કવોષ્ણેન બલા-તૈલેન વા પુનઃ

ક્ષતોષ્મણો નિગ્રહાર્થં તત્-કાલં વિસૃતસ્ય ચ ।
કષાય-શીત-મધુર-સ્નિગ્ધા લેપાદયો હિતાઃ

સદ્યો-વ્રણેષ્વ્ આયતેષુ સંધાનાર્થં વિશેષતઃ ।
મધુ-સર્પિશ્ ચ યુઞ્જીત પિત્ત-ઘ્નીશ્ ચ હિમાઃ ક્રિયાઃ

26.8ચ્વ્ મધુ-સર્પિઃ પ્રયુઞ્જીત
સ-સંરમ્ભેષુ કર્તવ્યમ્ ઊર્ધ્વં ચાધશ્ ચ શોધનમ્ ।
ઉપવાસો હિતં ભુક્તં પ્રતતં રક્ત-મોક્ષણમ્

26.9ચ્વ્ ઉપવાસો હિતસ્ તત્ર
ઘૃષ્ટે વિદલિતે ચૈષ સુ-તરામ્ ઇષ્યતે વિધિઃ ।
તયોર્ હ્ય્ અલ્પં સ્રવત્ય્ અસ્રં પાકસ્ તેનાશુ જાયતે

અત્ય્-અર્થમ્ અસ્રં સ્રવતિ પ્રાય-શો ઽન્ય-ત્ર વિક્ષતે ।
તતો રક્ત-ક્ષયાદ્ વાયૌ કુપિતે ઽતિ-રુજા-કરે

26.11અવ્ અત્ય્-અર્થમ્ અસ્રં વમતિ 26.11બ્વ્ પ્રાય-શો ઽન્ય-ત્ર ચ ક્ષતે
સ્નેહ-પાન-પરીષેક-સ્વેદ-લેપોપનાહનમ્ ।
સ્નેહ-વસ્તિં ચ કુર્વીત વાત-ઘ્નૌષધ-સાધિતમ્

26.12દ્વ્ સ્નેહૈર્ વસ્તિં ચ કુર્વીત 26.12દ્વ્ વાત-ઘ્નૌષધ-સાધિતૈઃ
ઇતિ સાપ્તાહિકઃ પ્રોક્તઃ સદ્યો-વ્રણ-હિતો વિધિઃ ।
સપ્તાહાદ્ ગત-વેગે તુ પૂર્વોક્તં વિધિમ્ આચરેત્

26.13અવ્ ઇતિ સપ્તાહિકઃ પ્રોક્તઃ
પ્રાયઃ સામાન્ય-કર્મેદં વક્ષ્યતે તુ પૃથક્ પૃથક્ ।
ઘૃષ્ટે રુજં નિગૃહ્યાશુ વ્રણે ચૂર્ણાનિ યોજયેત્

કલ્કાદીન્ય્ અવકૃત્તે તુ વિચ્છિન્ન-પ્રવિલમ્બિનોઃ ।
સીવનં વિધિનોક્તેન બન્ધનં ચાનુ પીડનમ્

26.15દ્વ્ બન્ધનં ચાશુ પીડનમ્
અ-સાધ્યં સ્ફુટિતં નેત્રમ્ અ-દીર્ણં લમ્બતે તુ યત્ ।
સંનિવેશ્ય યથા-સ્થાનમ્ અ-વ્યાવિદ્ધ-સિરં ભિષક્

26.16બ્વ્ ઉદીર્ણં લમ્બતે તુ યત્ 26.16ચ્વ્ સંનિવેશ્ય યથા-સ્થાનં 26.16દ્વ્
સૂચ્યા વિધ્યેત્ સિરાં ભિષક્
પીડયેત્ પાણિના પદ્મ-પલાશાન્તરિતેન તત્ ।
તતો ઽસ્ય સેચને નસ્યે તર્પણે ચ હિતં હવિઃ

26.17દ્વ્ તર્પણે કથિતં હવિઃ
વિપક્વમ્ આજં યષ્ટ્ય્-આહ્વ-જીવકર્ષભકોત્પલૈઃ ।
સ-પયસ્કૈઃ પરં તદ્ ધિ સર્વ-નેત્રાભિઘાત-જિત્

ગલ-પીડાવસન્ને ઽક્ષ્ણિ વમનોત્કાસન-ક્ષવાઃ ।
પ્રાણાયામો ઽથ-વા કાર્યઃ ક્રિયા ચ ક્ષત-નેત્ર-વત્

26.19અવ્ ગલ-પીડો ઽવસન્ને ઽક્ષ્ણિ 26.19બ્વ્ વમનોત્ક્લેશન-ક્ષવાઃ
કર્ણે સ્થાનાચ્ ચ્યુતે સ્યૂતે શ્રોતસ્ તૈલેન પૂરયેત્ ।
કૃકાટિકાયાં છિન્નાયાં નિર્ગચ્છત્ય્ અપિ મારુતે

26.20અવ્ કર્ણે સ્થાન-ચ્યુતે સ્યૂતે 26.20બ્વ્ સ્રોતસ્ તૈલેન પૂરયેત્
સમં નિવેશ્ય બધ્નીયાત્ સ્યૂત્વા શીઘ્રં નિર્-અન્તરમ્ ।
આજેન સર્પિષા ચાત્ર પરિષેકઃ પ્રશસ્યતે

26.21અવ્ સમાં નિવેશ્ય બધ્નીયાત્ 26.21ચ્વ્ આજેન સર્પિષા તત્ર
ઉત્તાનો ઽન્નાનિ ભુઞ્જીત શયીત ચ સુ-યન્ત્રિતઃ ।
ઘાતં શાખાસુ તિર્યક્-સ્થં ગાત્રે સમ્યઙ્-નિવેશિતે

સ્યૂત્વા વેલ્લિત-બન્ધેન બધ્નીયાદ્ ઘન-વાસસા ।
ચર્મણા ગોષ્-ફણા-બન્ધઃ કાર્યશ્ ચા-સંગતે વ્રણે

26.23દ્વ્ કાર્યશ્ ચાંસ-ગતે વ્રણે 26.23દ્વ્ કાર્યશ્ ચાંશ-ગતે વ્રણે
પાદૌ વિલમ્બિ-મુષ્કસ્ય પ્રોક્ષ્ય નેત્રે ચ વારિણા ।
પ્રવેશ્ય વૃષણૌ સીવ્યેત્ સેવન્યા તુન્ન-સંજ્ઞયા

26.24દ્વ્ સેવન્યા પિચુ-યુક્તયા 26.24દ્વ્ સીવન્યા પિચુ-યુક્તયા
કાર્યશ્ ચ ગોષ્-ફણા-બન્ધઃ કટ્યામ્ આવેશ્ય પટ્ટકમ્ ।
સ્નેહ-સેકં ન કુર્વીત તત્ર ક્લિદ્યતિ હિ વ્રણઃ

26.25દ્વ્ તત્ર ક્લિદ્યન્તિ હિ વ્રણાઃ 26.25દ્વ્ તેન ક્લિદ્યન્તિ હિ વ્રણાઃ
કાલાનુસાર્ય્-અગુર્વ્-એલા-જાતી-ચન્દન-પર્પટૈઃ ।
શિલા-દાર્વ્ય્-અમૃતા-તુત્થૈઃ સિદ્ધં તૈલં ચ રોપણમ્

26.26બ્વ્ -જાતી-ચન્દન-પદ્મકૈઃ
છિન્નાં નિઃશેષતઃ શાખાં દગ્ધ્વા તૈલેન યુક્તિતઃ ।
બધ્નીયાત્ કોશ-બન્ધેન તતો વ્રણ-વદ્ આચરેત્

26.27બ્વ્ દગ્ધ્વા તૈલેન યુક્તિભિઃ
કાર્યા શલ્યાહૃતે વિદ્ધે ભઙ્ગાદ્ વિદલિતે ક્રિયા ।
શિરસો ઽપહૃતે શલ્યે વાલ-વર્તિં પ્રવેશયેત્

મસ્તુલુઙ્ગ-સ્રુતેઃ ક્રુદ્ધો હન્યાદ્ એનં ચલો ઽન્ય-થા ।
વ્રણે રોહતિ ચૈકૈકં શનૈર્ અપનયેત્ કચમ્

26.29અવ્ મસ્તુલુઙ્ગ-સ્રુતે ક્રુદ્ધો
મસ્તુલુઙ્ગ-સ્રુતૌ ખાદેન્ મસ્તિષ્કાન્ અન્ય-જીવ-જાન્ ।
શલ્યે હૃતે ઽઙ્ગાદ્ અન્યસ્માત્ સ્નેહ-વર્તિં નિધાપયેત્

દૂરાવગાઢાઃ સૂક્ષ્માસ્યા યે વ્રણાઃ સ્રુત-શોણિતાઃ ।
સેચયેચ્ ચક્ર-તૈલેન સૂક્ષ્મ-નેત્રાર્પિતેન તાન્

ભિન્ને કોષ્ઠે ઽસૃજા પૂર્ણે મૂર્છા-હૃત્-પાર્શ્વ-વેદનાઃ ।
જ્વરો દાહસ્ તૃડ્ આધ્માનં ભક્તસ્યાન્-અભિનન્દનમ્

સઙ્ગો વિણ્-મૂત્ર-મરુતાં શ્વાસઃ સ્વેદો ઽક્ષિ-રક્ત-તા ।
લોહ-ગન્ધિ-ત્વમ્ આસ્યસ્ય સ્યાદ્ ગાત્રે ચ વિ-ગન્ધ-તા

આમાશય-સ્થે રુધિરે રુધિરં છર્દયત્ય્ અપિ ।
આધ્માનેનાતિ-માત્રેણ શૂલેન ચ વિશસ્યતે

26.34દ્વ્ શૂલેન ચ વિનશ્યતિ 26.34દ્વ્ શૂલેન ચ વિશિષ્યતે
પક્વાશય-સ્થે રુધિરે સ-શૂલં ગૌરવં ભવેત્ ।
નાભેર્ અધસ્-તાચ્ છીત-ત્વં ખેભ્યો રક્તસ્ય ચાગમઃ

અ-ભિન્નો ઽપ્ય્ આશયઃ સૂક્ષ્મૈઃ સ્રોતોભિર્ અભિપૂર્યતે ।
અસૃજા સ્યન્દમાનેન પાર્શ્વે મૂત્રેણ વસ્તિ-વત્

તત્રાન્તર્-લોહિતં શીત-પાદોચ્છ્વાસ-કરાનનમ્ ।
રક્તાક્ષં પાણ્દુ-વદનમ્ આનદ્ધં ચ વિવર્જયેત્

આમાશય-સ્થે વમનં હિતં પક્વાશયાશ્રિતે ।
વિરેચનં નિરૂહં ચ નિઃ-સ્નેહોષ્ણૈર્ વિશોધનૈઃ

26.38બ્વ્ હિતં પક્વાશયાશ્રયે 26.38બ્વ્ હિતં પક્વાશય-સ્થિતે 26.38દ્વ્
નિઃ-સ્નેહોષ્ણૈર્ વિશોધનમ્
યવ-કોલ-કુલત્થાનાં રસૈઃ સ્નેહ-વિવર્જિતૈઃ ।
ભુઞ્જીતાન્નં યવાગૂં વા પિબેત્ સૈન્ધવ-સંયુતામ્

26.39દ્વ્ પિબેત્ સૈન્ધવ-સંયુતમ્
અતિ-નિઃસ્રુત-રક્તસ્ તુ ભિન્ન-કોષ્ઠઃ પિબેદ્ અસૃક્ ।
ક્લિષ્ટ-ચ્છિન્નાન્ત્ર-ભેદેન કોષ્ઠ-ભેદો દ્વિ-ધા સ્મૃતઃ

26.40અવ્ અતિ-નિઃસૃત-રક્તસ્ તુ 26.40ચ્વ્ ક્લિન્ન-ભિન્નાન્ત્ર-ભેદેન 26.40ચ્વ્
શ્લિષ્ટ-ચ્છિન્નાન્ત્ર-ભેદેન
મૂર્છાદયો ઽલ્પાઃ પ્રથમે દ્વિતીયે ત્વ્ અતિ-બાધકાઃ ।
ક્લિષ્ટાન્ત્રઃ સંશયી દેહી છિન્નાન્ત્રો નૈવ જીવતિ

26.41ચ્વ્ ક્લિન્નાન્ત્રઃ સંશયી દેહી 26.41ચ્વ્ ક્લિષ્ટાન્ત્રઃ સંશયે દેહી 26.41ચ્વ્
શ્લિષ્ટાન્ત્રઃ સંશયી દેહી
26.41દ્વ્ ભિન્નાન્ત્રો નૈવ જીવતિ
યથા-સ્વં માર્ગમ્ આપન્ના યસ્ય વિણ્-મૂત્ર-મારુતાઃ ।
વ્ય્-ઉપદ્રવઃ સ ભિન્ને ઽપિ કોષ્ઠે જીવત્ય્ અ-સંશયમ્

અ-ભિન્નમ્ અન્ત્રં નિષ્ક્રાન્તં પ્રવેશ્યં ન ત્વ્ અતો ઽન્ય-થા ।
ઉત્પઙ્ગિલ-શિરો-ગ્રસ્તં તદ્ અપ્ય્ એકે વદન્તિ તુ

26.43ચ્વ્ ઉરોગલ-શિરો-ગ્રસ્તં 26.43ચ્વ્ ઉરોઙ્ગિલ-શિરો-ગ્રસ્તં 26.43ચ્વ્
પુપુઙ્ગલ-શિરો-ગ્રસ્તં
26.43ચ્વ્ વયઙ્ગિલ-શિરો-ગ્રસ્તં
પ્રક્ષાલ્ય પયસા દિગ્ધં તૃણ-શોણિત-પાંસુભિઃ ।
પ્રવેશયેત્ કૢપ્ત-નખો ઘૃતેનાક્તં શનૈઃ શનૈઃ

ક્ષીરેણાર્દ્રી-કૃતં શુષ્કં ભૂરિ-સર્પિઃ-પરિપ્લુતમ્ ।
અઙ્ગુલ્યા પ્રમૃશેત્ કણ્ઠં જલેનોદ્વેજયેદ્ અપિ

તથાન્ત્રાણિ વિશન્ત્ય્ અન્તસ્ તત્-કાલં પીડયન્તિ ચ ।
વ્રણ-સૌક્ષ્મ્યાદ્ બહુ-ત્વાદ્ વા કોષ્ઠમ્ અન્ત્રમ્ અન્-આવિશત્

26.46બ્વ્ તત્-કાલં પીડયેત ચ
તત્-પ્રમાણેન જઠરં પાટયિત્વા પ્રવેશયેત્ ।
યથા-સ્થાનં સ્થિતે સમ્યક્ અન્ત્રે સીવ્યેદ્ અનુ વ્રણમ્

26.47ચ્વ્ યથા-સ્થાન-સ્થિતે સમ્યગ્
સ્થાનાદ્ અપેતમ્ આદત્તે જીવિતં કુપિતં ચ તત્ ।
વેષ્ટયિત્વાનુ પટ્ટેન ઘૃતેન પરિષેચયેત્

26.48બ્વ્ જીવિતં કુપિતં ચ યત્
ચૂર્ણૈર્ યથોક્તૈઃ સંધાનં કૃત્વા ક્ષૌદ્ર-ઘૃત-પ્લુતૈઃ ।
તતઃ કવલિકાં દત્ત્વા વેષ્ટયેદ્ અનુ-પૂર્વ-શઃ ॥ 48.1+1 ॥
પાયયેત તતઃ કોષ્ણં ચિત્રા-તૈલ-યુતં પયઃ ।
મૃદુ-ક્રિયાર્થં શકૃતો વાયોશ્ ચાધઃ-પ્રવૃત્તયે

26.49અવ્ પાયયેત્ તં તતઃ કોષ્ણં 26.49બ્વ્ ચિત્ર-તૈલ-યુતં પયઃ
અનુવર્તેત વર્ષં ચ યથોક્તં વ્રણ-યન્ત્રણામ્ ।
ઉદરાન્ મેદસો વર્તિં નિર્ગતાં ભસ્મના મૃદા

26.50બ્વ્ યથોક્તં વ્રણ-યન્ત્રણમ્
અવકીર્ય કષાયૈર્ વા શ્લક્ષ્ણૈર્ મૂલૈસ્ તતઃ સમમ્ ।
દૃઢં બદ્ધ્વા ચ સૂત્રેણ વર્ધયેત્ કુશલો ભિષક્

26.51બ્વ્ શ્લક્ષ્ણૈર્ મૂલે તતઃ સમમ્ 26.51બ્વ્ શ્લક્ષ્ણૈશ્ ચૂર્ણૈસ્ તતઃ સમમ્
તીક્ષ્ણેનાગ્નિ-પ્રતપ્તેન શસ્ત્રેણ સકૃદ્ એવ તુ ।
સ્યાદ્ અન્ય-થા રુગ્ આટોપો મૃત્યુર્ વા છિદ્યમાનયા

સ-ક્ષૌદ્રે ચ વ્રણે બદ્ધે સુ-જીર્ણે ઽન્ને ઘૃતં પિબેત્ ।
ક્ષીરં વા શર્કરા-ચિત્રા-લાક્ષા-ગોક્ષુરકૈઃ શૃતમ્

26.53અવ્ સ-ક્ષૌદ્રે તુ વ્રણે બદ્ધે 26.53બ્વ્ સુ-જીર્ણાન્નો ઘૃતં પિબેત્
રુગ્-દાહ-જિત્ સ-યષ્ટ્ય્-આહ્વૈઃ પરં પૂર્વોદિતો વિધિઃ ।
મેદો-ગ્રન્થ્ય્-ઉદિતં તત્ર તૈલમ્ અભ્યઞ્જને હિતમ્

26.54ચ્વ્ મેદો-ગ્રન્થ્ય્-ઉદિતં ચાત્ર
તાલીશં પદ્મકં માંસી હરેણ્વ્-અગુરુ-ચન્દનમ્ ।
હરિદ્રે પદ્મ-બીજાનિ સોશીરં મધુકં ચ તૈઃ

પક્વં સદ્યો-વ્રણેષૂક્તં તૈલં રોપણમ્ ઉત્તમમ્ ।
ગૂઢ-પ્રહારાભિહતે પતિતે વિષમોચ્ચકૈઃ

26.56ચ્વ્ મૂઢ-પ્રહારાભિહતે
કાર્યં વાતાસ્ર-જિત્ તૃપ્તિ-મર્દનાભ્યઞ્જનાદિકમ્ ।
વિશ્લિષ્ટ-દેહં મથિતં ક્ષીણં મર્માહતં હતમ્