અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 105

નીલોત્પલં સોત્પલ-કુષ્ઠ-યુક્તં સ-પિપ્પલીકં મધુકં શતાહ્વમ્ ।
સ-શૃઙ્ગવેરં શિરસઃ પ્રલેપઃ સદ્યઃ શિરો-રોગ-વિનાશનાય ॥ 59+1 ॥
ઉત્તરસ્થાન
વ્રણો દ્વિ-ધા નિજાગન્તુ-દુષ્ટ-શુદ્ધ-વિભેદતઃ ।
નિજો દોષૈઃ શરીરોત્થૈર્ આગન્તુર્ બાહ્ય-હેતુ-જઃ

25.1દ્વ્ આગન્તુર્ બાહ્ય-હેતુભિઃ
દોષૈર્ અધિષ્ઠિતો દુષ્ટઃ શુદ્ધસ્ તૈર્ અન્-અધિષ્ઠિતઃ ।
સંવૃત-ત્વં વિવૃત-તા કાઠિન્યં મૃદુ-તાતિ વા

25.2દ્વ્ કાઠિન્યં મૃદુ-તાપિ વા 25.2દ્વ્ કાઠિન્યં મૃદુ-તાપિ ચ
અત્ય્-ઉત્સન્નાવસન્ન-ત્વમ્ અત્ય્-ઔષ્ણ્યમ્ અતિ-શીત-તા ।
રક્ત-ત્વં પાણ્ડુ-તા કાર્ષ્ણ્યં પૂતિ-પૂય-પરિસ્રુતિઃ

પૂતિ-માંસ-સિરા-સ્નાયુ-ચ્છન્ન-તોત્સઙ્ગિ-તાતિ-રુક્ ।
સંરમ્ભ-દાહ-શ્વયથુ-કણ્ડ્વ્-આદિભિર્ ઉપદ્રુતઃ

દીર્ઘ-કાલાનુબન્ધશ્ ચ વિદ્યાદ્ દુષ્ટ-વ્રણાકૃતિમ્ ।
સ પઞ્ચ-દશ-ધા દોષૈઃ સ-રક્તૈસ્ તત્ર મારુતાત્

25.5ચ્વ્ સ પઞ્ચ-ધા પૃથગ્ દોષૈઃ
શ્યાવઃ કૃષ્ણો ઽરુણો ભસ્મ-કપોતાસ્થિ-નિભો ઽપિ વા ।
મસ્તુ-માંસ-પુલાકામ્બુ-તુલ્ય-તન્વ્-અલ્પ-સંસ્રુતિઃ

25.6બ્વ્ -કપોતાસ્થિ-નિભો ઽથ-વા
નિર્-માંસસ્ તોદ-ભેદાઢ્યો રૂક્ષશ્ ચટચટાયતે ।
પિત્તેન ક્ષિપ્ર-જઃ પીતો નીલઃ કપિલ-પિઙ્ગલઃ

25.7ચ્વ્ પિત્તાદ્ વહ્નિ-પ્રભઃ પીતો
મૂત્ર-કિંશુક-ભસ્મામ્બુ-તૈલાભોષ્ણ-બહુ-સ્રુતિઃ ।
ક્ષારોક્ષિત-ક્ષત-સમ-વ્યથો રાગોષ્મ-પાક-વાન્

કફેન પાણ્ડુઃ કણ્ડૂ-માન્ બહુ-શ્વેત-ઘન-સ્રુતિઃ ।
સ્થૂલૌષ્ઠઃ કઠિનઃ સ્નાયુ-સિરા-જાલ-તતો ઽલ્પ-રુક્

પ્રવાલ-રક્તો રક્તેન સ-રક્તં પૂયમ્ ઉદ્ગિરેત્ ।
વાજિ-સ્થાન-સમો ગન્ધે યુક્તો લિઙ્ગૈશ્ ચ પૈત્તિકૈઃ

25.10બ્વ્ સ-રક્તં પૂયમ્ ઈરયેત્ 25.10ચ્વ્ વાજિ-સ્થાન-સમો ગન્ધૈર્ 25.10ચ્વ્
વાજિ-સ્થાન-સમો ગન્ધો
દ્વાભ્યાં ત્રિભિશ્ ચ સર્વૈશ્ ચ વિદ્યાલ્ લક્ષણ-સંકરાત્ ।
જિહ્વા-પ્રભો મૃદુઃ શ્લક્ષ્ણઃ શ્યાવૌષ્ઠ-પિટિકઃ સમઃ

25.11દ્વ્ શ્યાવૌષ્ઠો ઽ-પિટિકઃ સમઃ
કિઞ્-ચિદ્-ઉન્નત-મધ્યો વા વ્રણઃ શુદ્ધો ઽન્-ઉપદ્રવઃ ।
ત્વગ્-આમિષ-સિરા-સ્નાયુ-સંધ્ય્-અસ્થીનિ વ્રણાશયાઃ

કોષ્ઠો મર્મ ચ તાન્ય્ અષ્ટૌ દુઃ-સાધ્યાન્ય્ ઉત્તરોત્તરમ્ ।
સુ-સાધ્યઃ સત્-ત્વ-માંસાગ્નિ-વયો-બલ-વતિ વ્રણઃ

25.13દ્વ્ -વયો-બલ-વતાં વ્રણઃ
વૃત્તો દીર્ઘસ્ ત્રિ-પુટકશ્ ચતુર્-અશ્રાકૃતિશ્ ચ યઃ ।
તથા સ્ફિક્-પાયુ-મેઢ્રૌષ્ઠ-પૃષ્ઠાન્તર્-વક્ત્ર-ગણ્ડ-ગઃ

25.14દ્વ્ -પૃષ્ઠાન્તર્-વક્ત્ર-ગણ્ડ-જઃ 25.14દ્વ્ -પૃષ્ઠાન્તર્-વક્ત્ર-ગણ્ડયોઃ
કૃચ્છ્ર-સાધ્યો ઽક્ષિ-દશન-નાસિકાપાઙ્ગ-નાભિષુ ।
સેવની-જઠર-શ્રોત્ર-પાર્શ્વ-કક્ષા-સ્તનેષુ ચ

ફેન-પૂયાનિલ-વહઃ શલ્ય-વાન્ ઊર્ધ્વ-નિર્વમી ।
ભગન્દરો ઽન્તર્-વદનસ્ તથા કટ્ય્-અસ્થિ-સંશ્રિતઃ

કુષ્ઠિનાં વિષ-જુષ્ટાનાં શોષિણાં મધુ-મેહિનાં ।
વ્રણાઃ કૃચ્છ્રેણ સિધ્યન્તિ યેષાં ચ સ્યુર્ વ્રણે વ્રણાઃ

25.17દ્વ્ યેષાં ચાપિ વ્રણે વ્રણાઃ
નૈવ સિધ્યન્તિ વીસર્પ-જ્વરાતીસાર-કાસિનામ્ ।
પિપાસૂનામ્ અ-નિદ્રાણાં શ્વાસિનામ્ અ-વિપાકિનામ્

25.18ચ્વ્ પિપાસૂનાં સ-નિદ્રાણાં
ભિન્ને શિરઃ-કપાલે વા મસ્તુલુઙ્ગસ્ય દર્શને ।
સ્નાયુ-ક્લેદાત્ સિરા-છેદાદ્ ગામ્ભીર્યાત્ કૃમિ-ભક્ષણાત્

અસ્થિ-ભેદાત્ સ-શલ્ય-ત્વાત્ સ-વિષ-ત્વાદ્ અ-તર્કિતાત્ ।
મિથ્યા-બન્ધાદ્ અતિ-સ્નેહાદ્ રૌક્ષ્યાદ્ રોમાદિ-ઘટ્ટનાત્

ક્ષોભાદ્ અ-શુદ્ધ-કોષ્ઠ-ત્વાત્ સૌહિત્યાદ્ અતિ-કર્શનાત્ ।
મદ્ય-પાનાદ્ દિવા-સ્વપ્નાદ્ વ્યવાયાદ્ રાત્રિ-જાગરાત્

25.21ચ્વ્ મદ્ય-પાનાદ્ દિવા-સ્વાપાદ્
વ્રણો મિથ્યોપચારાચ્ ચ નૈવ સાધ્યો ઽપિ સિધ્યતિ ।
કપોત-વર્ણ-પ્રતિમા યસ્યાન્તઃ ક્લેદ-વર્જિતાઃ

25.22બ્વ્ નૈવ સાધ્યો ઽપિ રોહતિ
સ્થિરાશ્ ચિપિટિકા-વન્તો રોહતીતિ તમ્ આદિશેત્ ।
અથાત્ર શોફાવસ્થાયાં યથાસન્નં વિશોધનમ્

25.23અવ્ સ્થિરાશ્ ચ પિટિકા-વન્તો
યોજ્યં શોફો હિ શુદ્ધાનાં વ્રણશ્ ચાશુ પ્રશામ્યતિ ।
કુર્યાચ્ છીતોપચારં ચ શોફાવસ્થસ્ય સંતતમ્

25.24ચ્વ્ કુર્યાચ્ છીતોપચારં તુ
દોષાગ્નિર્ અગ્નિ-વત્ તેન પ્રયાતિ સહસા શમમ્ ।
શોફે વ્રણે ચ કઠિને વિ-વર્ણે વેદનાન્વિતે

વિષ-યુક્તે વિશેષેણ જલ-જાદ્યૈર્ હરેદ્ અસૃક્ ।
દુષ્ટાસ્રે ઽપગતે સદ્યઃ શોફ-રાગ-રુજાં શમઃ

25.26બ્વ્ જલૌકાદ્યૈર્ હરેદ્ અસૃક્
હૃતે હૃતે ચ રુધિરે સુ-શીતૈઃ સ્પર્શ-વીર્યયોઃ ।
સુ-શ્લક્ષ્ણૈસ્ તદ્-અહઃ-પિષ્ટૈઃ ક્ષીરેક્ષુ-સ્વ-રસ-દ્રવૈઃ

25.27દ્વ્ ક્ષીરેક્ષુ-સ્વ-રસ-દ્રુતૈઃ
શત-ધૌત-ઘૃતોપેતૈર્ મુહુર્ અન્યૈર્ અ-શોષિભિઃ ।
પ્રતિલોમં હિતો લેપઃ સેકાભ્યઙ્ગાશ્ ચ તત્-કૃતાઃ

ન્યગ્રોધોદુમ્બરાશ્વત્થ-પ્લક્ષ-વેતસ-વલ્કલૈઃ ।
પ્રદેહો ભૂરિ-સર્પિર્ભિઃ શોફ-નિર્વાપણઃ પરમ્

25.29ચ્વ્ પ્રદેહો ભૂરિ-સર્પિશ્ ચ
વાતોલ્બણાનાં સ્તબ્ધાનાં કઠિનાનાં મહા-રુજામ્ ।
સ્રુતાસૃજાં ચ શોફાનાં વ્રણાનામ્ અપિ ચેદૃશામ્

આનૂપ-વેસવારાદ્યૈઃ સ્વેદઃ સોમાસ્ તિલાઃ પુનઃ ।
ભૃષ્ટા નિર્વાપિતાઃ ક્ષીરે તત્-પિષ્ટા દાહ-રુગ્-હરાઃ

સ્થિરાન્ મન્દ-રુજઃ શોફાન્ સ્નેહૈર્ વાત-કફાપહૈઃ ।
અભ્યજ્ય સ્વેદયિત્વા ચ વેણુ-નાડ્યા શનૈઃ શનૈઃ

વિમ્લાપનાર્થં મૃદ્નીયાત્ તલેનાઙ્ગુષ્ઠકેન વા ।
યવ-ગોધૂમ-મુદ્ગૈશ્ ચ સિદ્ધ-પિષ્ટૈઃ પ્રલેપયેત્

25.33દ્વ્ સિદ્ધૈઃ પિષ્ટૈઃ પ્રલેપયેત્ 25.33દ્વ્ સિદ્ધં પિષ્ટં પ્રલેપયેત્
25.33દ્વ્ દુગ્ધ-પિષ્ટૈઃ પ્રલેપયેત્
વિલીયતે સ ચેન્ નૈવં તતસ્ તમ્ ઉપનાહયેત્ ।
અ-વિદગ્ધસ્ તથા શાન્તિં વિદગ્ધઃ પાકમ્ અશ્નુતે

સ-કોલ-તિલ-વલ્લોમા દધ્ય્-અમ્લા સક્તુ-પિણ્ડિકા ।
સ-કિણ્વ-કુષ્ઠ-લવણા કોષ્ણા શસ્તોપનાહને

25.35અવ્ સ-કોલ-તિલ-વલ્લૂર- 25.35બ્વ્ -દધ્ય્-અમ્લા સક્તુ-પિણ્ડિકા
સુ-પક્વે પિણ્ડિતે શોફે પીડનૈર્ ઉપપીડિતે ।
દારણં દારણાર્હસ્ય સુ-કુમારસ્ય ચેષ્યતે

ગુગ્ગુલ્વ્-અતસિ-ગો-દન્ત-સ્વર્ણક્ષીરી-કપોત-વિટ્ ।
ક્ષારૌષધાનિ ક્ષારાશ્ ચ પક્વ-શોફ-વિદારણમ્

25.37ચ્વ્ ક્ષારૌષધાનિ ક્ષારશ્ ચ
પૂય-ગર્ભાન્ અણુ-દ્વારાન્ સોત્સઙ્ગાન્ મર્મ-ગાન્ અપિ ।
નિઃ-સ્નેહૈઃ પીડન-દ્રવ્યૈઃ સમન્તાત્ પ્રતિપીડયેત્

શુષ્યન્તં સમુપેક્ષેત પ્રલેપં પીડનં પ્રતિ ।
ન મુખે ચૈનમ્ આલિમ્પેત્ તથા દોષઃ પ્રસિચ્યતે

કલાય-યવ-ગોધૂમ-માષ-મુદ્ગ-હરેણવઃ ।
દ્રવ્યાણાં પિચ્છિલાનાં ચ ત્વઙ્-મૂલાનિ પ્રપીડનમ્

25.40ચ્વ્ દ્રવ્યાણાં પિચ્છિલાનાં તુ 25.40ચ્વ્ દ્રવ્યાણાં પિચ્છિલાનાં વા
સપ્તસુ ક્ષાલનાદ્યેષુ સુરસારગ્વધાદિકૌ ।
ભૃશં દુષ્ટે વ્રણે યોજ્યૌ મેહ-કુષ્ઠ-વ્રણેષુ ચ

અથ-વા ક્ષાલનં ક્વાથઃ પટોલી-નિમ્બ-પત્ત્ર-જઃ ।
અ-વિશુદ્ધે વિશુદ્ધે તુ ન્યગ્રોધાદિ-ત્વગ્-ઉદ્ભવઃ

25.42અવ્ અથ-વા ક્ષાલને ક્વાથઃ
પટોલી-તિલ-યષ્ટ્ય્-આહ્વ-ત્રિવૃદ્-દન્તી-નિશા-દ્વયમ્ ।
નિમ્બ-પત્ત્રાણિ ચાલેપઃ સ-પટુર્ વ્રણ-શોધનઃ

25.43દ્વ્ સ-પટુર્ વ્રણ-શોધનમ્
વ્રણાન્ વિશોધયેદ્ વર્ત્યા સૂક્ષ્માસ્યાન્ સંધિ-મર્મ-ગાન્ ।
કૃતયા ત્રિવૃતા-દન્તી-લાઙ્ગલી-મધુ-સૈન્ધવૈઃ

વાતાભિભૂતાન્ સાસ્રાવાન્ ધૂપયેદ્ ઉગ્ર-વેદનાન્ ।
યવાજ્ય-ભૂર્જ-મદન-શ્રીવેષ્ટક-સુરાહ્વયૈઃ

નિર્વાપયેદ્ ભૃશં શીતૈઃ પિત્ત-રક્ત-વિષોલ્બણાન્ ।
શુષ્કાલ્પ-માંસે ગમ્ભીરે વ્રણ ઉત્સાદનં હિતમ્

ન્યગ્રોધ-પદ્મકાદિભ્યામ્ અશ્વગન્ધા-બલા-તિલૈઃ ।
અદ્યાન્ માંસાદ-માંસાનિ વિધિનોપહિતાનિ ચ

25.47દ્વ્ વિહિતોપહિતાનિ ચ 25.47દ્વ્ વિધાનોપહિતાનિ ચ
માંસં માંસાદ-માંસેન વર્ધતે શુદ્ધ-ચેતસઃ ।
ઉત્સન્ન-મૃદુ-માંસાનાં વ્રણાનામ્ અવસાદનમ્

25.48બ્વ્ વર્ધતે શુદ્ધ-તેજસઃ
જાતી-મુકુલ-કાસીસ-મનોહ્વાલ-પુરાગ્નિકૈઃ ।
ઉત્સન્ન-માંસાન્ કઠિનાન્ કણ્ડૂ-યુક્તાંશ્ ચિરોત્થિતાન્

વ્રણાન્ સુ-દુઃખ-શોધ્યાંશ્ ચ શોધયેત્ ક્ષાર-કર્મણા ।
સ્રવન્તો ઽશ્મરી-જા મૂત્રં યે ચાન્યે રક્ત-વાહિનઃ

25.50અવ્ વ્રણાન્ સુ-દુઃખ-સાધ્યાંશ્ ચ 25.50બ્વ્ યોજયેત્ ક્ષાર-કર્મણા
25.50દ્વ્ યે ચાન્યે ક્ષત-વાહિનઃ
છિન્નાશ્ ચ સંધયો યેષાં યથોક્તૈર્ યે ચ શોધનૈઃ ।
શોધ્યમાના ન શુધ્યન્તિ શોધ્યાઃ સ્યુસ્ તે ઽગ્નિ-કર્મણા

25.51બ્વ્ યથોક્તૈર્ યે ચ સાધનૈઃ 25.51ચ્વ્ સાધ્યમાના ન સિધ્યન્તિ 25.51દ્વ્
સાધ્યાઃ સ્યુસ્ તે ઽગ્નિ-કર્મણા
25.51દ્વ્ સાધ્યાસ્ તે ચાગ્નિ-કર્મણા
શુદ્ધાનાં રોપણં યોજ્યમ્ ઉત્સાદાય યદ્ ઈરિતમ્ ।
અશ્વગન્ધા રુહા લોધ્રં કટ્ફલં મધુયષ્ટિકા

25.52અવ્ શુદ્ધાનાં રોપણે યોજ્યમ્
સમઙ્ગા ધાતકી-પુષ્પં પરમં વ્રણ-રોપણમ્ ।
અપેત-પૂતિ-માંસાનાં માંસ-સ્થાનામ્ અ-રોહતામ્

કલ્કં સંરોહણં કુર્યાત્ તિલાનાં મધુકાન્વિતમ્ ।
સ્નિગ્ધોષ્ણ-તિક્ત-મધુર-કષાય-ત્વૈઃ સ સર્વ-જિત્

25.54અવ્ કલ્કં સંરોહણે કુર્યાત્ 25.54અવ્ કલ્કઃ સંરોહણં કુર્યાત્ 25.54બ્વ્
તિલાનાં મધુકાન્વિતઃ
25.54દ્વ્ -કષાયૈર્ એષ સર્વ-જિત્
સ ક્ષૌદ્ર-નિમ્બ-પત્ત્રાભ્યાં યુક્તઃ સંશોધનં પરમ્ ।
પૂર્વાભ્યાં સર્પિષા ચાસૌ યુક્તઃ સ્યાદ્ આશુ રોપણઃ

25.55બ્વ્ યુક્તઃ સંશોધનઃ પરમ્ 25.55દ્વ્ યુક્તઃ સ્યાદ્ અપિ રોપણઃ
તિલ-વદ્ યવ-કલ્કં તુ કે-ચિદ્ ઇચ્છન્તિ તદ્-વિદઃ ।
સાસ્ર-પિત્ત-વિષાગન્તુ-ગમ્ભીરાન્ સોષ્મણો વ્રણાન્

ક્ષીર-રોપણ-ભૈષજ્ય-શૃતેનાજ્યેન રોપયેત્ ।
રોપણૌષધ-સિદ્ધેન તૈલેન કફ-વાત-જાન્

કાચ્છી-લોધ્રાભયા-સર્જ-સિન્દૂરાઞ્જન-તુત્થકમ્ ।
ચૂર્ણિતં તૈલ-મદનૈર્ યુક્તં રોપણમ્ ઉત્તમમ્

25.58અવ્ કાક્ષી-લોધ્રાભયા-સર્જ- 25.58અવ્ કાઙ્ક્ષી-લોધ્રાભયા-સર્જ-
સમાનાં સ્થિર-માંસાનાં ત્વક્-સ્થાનાં ચૂર્ણ ઇષ્યતે ।
કકુભોદુમ્બરાશ્વત્થ-જમ્બૂ-કટ્ફલ-લોધ્ર-જૈઃ

25.59બ્વ્ ત્વક્-સ્થાનાં ચૂર્ણમ્ ઇષ્યતે
ત્વક્-ચૂર્ણૈશ્ ચૂર્ણિતા વ્રણાઃ ત્વક્-ચૂર્ણૈશ્ ચૂર્ણિતા વ્રણાઃ ।
લાક્ષા-મનોહ્વા-મઞ્જિષ્ઠા-હરિતાલ-નિશા-દ્વયૈઃ

25.60અવ્ ત્વચમ્ આશુ નિગૃહ્ણાતિ 25.60બ્વ્ ત્વક્-ચૂર્ણૈશ્ ચૂર્ણિતો વ્રણઃ
પ્રલેપઃ સ-ઘૃત-ક્ષૌદ્રસ્ ત્વગ્-વિશુદ્ધિ-કરઃ પરમ્ ।
કાલીયક-લતામ્રાસ્થિ-હેમ-કાલા-રસોત્તમૈઃ

25.61અવ્ પ્રલેપઃ સ-ઘૃત-ક્ષૌદ્રૈસ્
લેપઃ સ-ગો-મય-રસઃ સ-વર્ણ-કરણઃ પરમ્ ।
દગ્ધો વારણ-દન્તો ઽન્તર્-ધૂમં તૈલં રસાઞ્જનમ્

25.62બ્વ્ સ-વર્ણ-કરણો ભવેત્ 25.62દ્વ્ -ધૂમસ્ તૈલં રસાઞ્જનમ્
રોમ-સંજનનો લેપસ્ તદ્-વત્ તૈલ-પરિપ્લુતા ।
ચતુષ્-પાન્-નખ-રોમાસ્થિ-ત્વક્-શૃઙ્ગ-ખુર-જા મષી

વ્રણિનઃ શસ્ત્ર-કર્મોક્તં પથ્યા-પથ્યાન્નમ્ આદિશેત્ ।
દ્વે પઞ્ચ-મૂલે વર્ગશ્ ચ વાત-ઘ્નો વાતિકે હિતઃ

25.64અવ્ વ્રણિનાં શસ્ત્ર-કર્મોક્તં 25.64બ્વ્ યત્ પથ્યા-પથ્યમ્ આદિશેત્
ન્યગ્રોધ-પદ્મકાદ્યૌ તુ તદ્-વત્ પિત્ત-પ્રદૂષિતે ।
આરગ્વધાદિઃ શ્લેષ્મ-ઘ્નઃ કફે મિશ્રાસ્ તુ મિશ્ર-જે

25.65દ્વ્ કફે મિશ્રસ્ તુ મિશ્ર-જે 25.65દ્વ્ કફે મિશ્રાસ્ તુ મિશ્રકે
એભિઃ પ્રક્ષાલનં લેપો ઘૃતં તૈલં રસ-ક્રિયા ।
ચૂર્ણો વર્તિશ્ ચ સંયોજ્ય વ્રણે સપ્ત યથા-યથમ્