Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Chapter 104
Uttarasthāna
śiro-'bhitāpe 'nila-je vāta-vyādhi-vidhiṃ caret |
ghṛtam akta-śirā rātrau pibed uṣṇa-payo-'nupaḥ
24.1cv ghṛtam akta-śiro rātrau 24.1cv ghṛtābhyakta-śiro rātrau 24.1dv pibet
sarpiḥ payo-'nupaḥ
māṣān kulatthān mudgān vā tad-vat khāded ghṛtānvitān |
tailaṃ tilānāṃ kalkaṃ vā kṣīreṇa saha pāyayet
piṇḍopanāha-svedāś ca māṃsa-dhānya-kṛtā hitāḥ |
vāta-ghna-daśa-mūlādi-siddha-kṣīreṇa secanam
snigdhaṃ nasyaṃ tathā dhūmaḥ śiraḥ-śravaṇa-tarpaṇam |
varaṇādau gaṇe kṣuṇṇe kṣīram ardhodakaṃ pacet
24.4cv varuṇādau gaṇe kṣuṇṇe
kṣīrāvaśiṣṭaṃ tac chītaṃ mathitvā sāram āharet |
tato madhurakaiḥ siddhaṃ nasyaṃ tat pūjitaṃ haviḥ
varge 'tra pakvaṃ kṣīre ca peyaṃ sarpiḥ sa-śarkaram |
kārpāsa-majjā tvaṅ mustā sumanaḥ-korakāṇi ca
24.6av tasmin vipakvaṃ kṣīre ca 24.6cv kārpāsa-majjā tvaṅ mustaṃ 24.6dv
sumanaḥ-kṣārakāṇi ca
nasyam uṣṇāmbu-piṣṭāni sarva-mūrdha-rujāpaham |
śarkarā-kuṅkuma-śṛtaṃ ghṛtaṃ pittāsṛg-anvaye
pralepaiḥ sa-ghṛtaiḥ kuṣṭha-kuṭilotpala-candanaiḥ |
vātodreka-bhayād raktaṃ na cāsminn avasecayet
ity a-śāntau cale dāhaḥ kaphe ceṣṭo yathoditaḥ |
ardhāvabhedake 'py eṣā tathā doṣānvayāt kriyā
24.9bv kaphe coṣṇaṃ yathoditam 24.9dv yathā-doṣānvayā kriyā 24.9dv
yathā-doṣānvaye kriyā
śirīṣa-bījāpāmārga-mūlaṃ nasyaṃ viḍānvitam |
sthirā-raso vā lepe tu prapunnāṭo 'mla-kalkitaḥ
24.10cv sthirā-raso vā lepo 'tra
sūryāvarte 'pi tasmiṃs tu sirayāpahared asṛk |
śiro-'bhitāpe pittotthe snigdhasya vyadhayet sirām
24.11av sūryāvarte tu tasmiṃs tu
śītāḥ śiro-mukhālepa-seka-śodhana-vastayaḥ |
jīvanīya-śṛte kṣīra-sarpiṣī pāna-nasyayoḥ
kartavyaṃ rakta-je 'py etat pratyākhyāya ca śaṅkhake |
śleṣmābhitāpe jīrṇājya-snehitaiḥ kaṭukair vamet
sveda-pralepa-nasyādyā rūkṣa-tīkṣṇoṣṇa-bheṣajaiḥ |
śasyante copavāso 'tra nicaye miśram ācaret
24.14cv śasyate copavāso 'tra
kṛmi-je śoṇitaṃ nasyaṃ tena mūrchanti jantavaḥ |
mattāḥ śoṇita-gandhena niryānti ghrāṇa-vaktrayoḥ
24.15dv niryānti ghrāṇa-vaktrataḥ
su-tīkṣṇa-nasya-dhūmābhyāṃ kuryān nirharaṇaṃ tataḥ |
viḍaṅga-svarjikā-dantī-hiṅgu-go-mūtra-sādhitam
kaṭu-nimbeṅgudī-pīlu-tailaṃ nasyaṃ pṛthak pṛthak |
ajā-mūtra-drutaṃ nasyaṃ kṛmijit kṛmi-jit param
24.17cv ajā-mūtra-drutaṃ nasye
pūti-matsya-yutaiḥ kuryād dhūmaṃ nāvana-bheṣajaiḥ |
kṛmibhiḥ pīta-rakta-tvād raktam atra na nirhared
pūti-matsyaḥ kṛmīn hatvā dur-gandha-tvāt tu vāta-je || 18.1+1ab ||
vātābhitāpa-vihitaḥ kampe dāhād vinā kramaḥ |
nave janmottaraṃ jāte yojayed upa-śīrṣake
vāta-vyādhi-kriyāṃ pakve karma vidradhi-coditam |
āma-pakve yathā-yogyaṃ vidradhi-piṭikārbude
arūṃṣikā jalaukobhir hṛtāsrā nimba-vāriṇā |
siktā prabhūta-lavaṇair limped aśva-śakṛd-rasaiḥ
paṭola-nimba-pattrair vā sa-haridraiḥ su-kalkitaiḥ |
go-mūtra-jīrṇa-piṇyāka-kṛkavāku-malair api
kapāla-bhṛṣṭaṃ kuṣṭhaṃ vā cūrṇitaṃ taila-saṃyutam |
rūṃṣikālepanaṃ kaṇḍū-kleda-dāhārti-nāśanam
mālatī-citrakāśvaghna-naktamāla-prasādhitam |
cācārūṃṣikayos tailam abhyaṅgaḥ kṣura-ghṛṣṭayoḥ
24.24dv abhyaṅge kṣura-ghṛṣṭayoḥ 24.24dv abhyaṅgaḥ kṣura-mṛṣṭayoḥ
a-śāntau śirasaḥ śuddhyai yateta vamanādibhiḥ |
vidhyet sirāṃ dāruṇake lālāṭyāṃ śīlayen mṛjām
nāvanaṃ mūrdha-vastiṃ ca lepayec ca sa-mākṣikaiḥ |
priyāla-bīja-madhuka-kuṣṭha-māṣaiḥ sa-sarṣapaiḥ
24.26av nāvanaṃ mūrdhni vastiṃ ca
lākṣā-śamyāka-pattraiḍagaja-dhātrī-phalais tathā |
koradūṣa-tṛṇa-kṣāra-vāri-prakṣālanaṃ hitam
24.27dv -vāri prakṣālane hitam
indra-lupte yathāsannaṃ sirāṃ viddhvā pralepayet |
pracchāya gāḍhaṃ kāsīsa-manohvā-tutthakoṣaṇaiḥ
24.28bv sirāṃ viddhvā pralepanam
vanyāmaratarubhyāṃ vā guñjā-mūla-phalais tathā |
tathā lāṅgalikā-mūlaiḥ karavīra-rasena vā
24.29av kuṭannaṭa-marubhyāṃ vā 24.29av dhānyāmaratarubhyāṃ vā
sa-kṣaudra-kṣudra-vārtāka-sva-rasena rasena vā |
dhattūrakasya pattrāṇāṃ bhallātaka-rasena vā
24.30av sa-kṣaudra-kṣudra-bṛhatī- 24.30dv bhallātaka-phalena vā
atha-vā mākṣika-havis-tila-puṣpa-trikaṇṭakaiḥ |
tailāktā hasti-dantasya maṣī cācauṣadhaṃ param
24.31dv maṣī vāpy auṣadhaṃ param 24.31dv maṣī vā cauṣadhaṃ param
śukla-romodgame tad-van maṣī meṣa-viṣāṇa-jā |
varjayed vāriṇā sekaṃ yāvad roma-samudbhavaḥ
24.32dv yāvad roma-samudgamaḥ 24.32dv yāvad roma-punar-bhavaḥ
khalatau palite valyāṃ harid-romni ca śodhitam |
nasya-vaktra-śiro-'bhyaṅga-pradehaiḥ samupācaret
siddhaṃ tailaṃ bṛhaty-ādyair jīvanīyaiś ca nāvanam |
māsaṃ vā nimba-jaṃ tailaṃ kṣīra-bhuṅ nāvayed yatiḥ
nīlī-śirīṣa-koraṇṭa-bhṛṅga-sva-rasa-bhāvitam |
śelv-akṣa-tila-rāmāṇāṃ bījaṃ kākāṇḍakī-samam
piṣṭvāja-payasā lohāl liptād arkāṃśu-tāpitāt |
tailaṃ srutaṃ kṣīra-bhujo nāvanāt palitānta-kṛt
24.36av piṣṭvāja-payasā loha- 24.36bv -liptād arkāṃśu-tāpitāt
kṣīrāt sāhacarād bhṛṅgarajasaḥ saurasād rasāt |
prasthais tailasya kuḍavaḥ siddho yaṣṭī-palānvitaḥ
24.37av kṣīrāt sahacarād bhṛṅgaṃ 24.37av kṣīrāt sāhacarād bhṛṅga- 24.37bv
ṃrājataḥ saurasād rasāt
24.37bv -rasataḥ saurasād rasāt
nasyaṃ śailāsane bhāṇḍe śṛṅge meṣasya vā sthitaḥ |
kṣīreṇa ślakṣṇa-piṣṭau vā dugdhikā-karavīrakau
24.38av nasyaṃ śilā-maye bhāṇḍe 24.38av nasyaṃ śailodbhave bhāṇḍe
utpāṭya palitaṃ deyāv āśaye palitāpahau |
kṣīraṃ priyālaṃ yaṣṭy-āhvaṃ jīvanīyo gaṇas tilāḥ
kṛṣṇāḥ pralepo vaktrasya harid-roma-valī-hitaḥ |
tilāḥ sāmalakāḥ padma-kiñjalko madhukaṃ madhu
24.40bv hari-lopa-valī-hitaḥ
bṛṃhayed rañjayec caitat keśān mūrdha-pralepanāt |
māṃsī kuṣṭhaṃ tilāḥ kṛṣṇāḥ śārivā nīlam utpalam
24.41av bṛṃhayec ca rajec caitat 24.41bv keśān mūrdhnaḥ pralepanāt
kṣaudraṃ ca kṣīra-piṣṭāni keśa-saṃvardhanam param |
ayo-rajo bhṛṅgarajas tri-phalā kṛṣṇa-mṛttikā
sthitam ikṣu-rase māsaṃ sa-mūlaṃ palitaṃ rajet |
māṣa-kodrava-dhānyāmlair yavāgūṃs tri-dinoṣitā
24.43cv yava-kodrava-dhānyāmlair
loha-śuklotkaṭā piṣṭā balākām api rañjayet |
prapauṇḍarīka-madhuka-pippalī-candanotpalaiḥ
24.44av loha-kuṣṭhotkaṭā piṣṭā 24.44av loha-śuktotkaṭā piṣṭā 24.44av lohe
śuktotkaṭā piṣṭā
24.44av lauhe śuklotkaṭā piṣṭā
bhṛṅgarajas-tri-phalotpala-sāri-loha-purīṣa-samanvita-kāri |
tailam idaṃ paca dāruṇa-hāri luñcita-keśa-ghana-sthira-kāri || 44.1+1 ||
24.44.1+1bv -loha-purīṣa-samanvita-dhāri
siddhaṃ dhātrī-rase tailaṃ nasyenābhyañjanena ca |
sarvān mūrdha-gadān hanti palitāni ca śīlitam
madhūka-yaṣṭī-kṛmijid-viśva-bhṛṅgaiḥ śṛtaṃ haviḥ |
ṣaḍ-bindu-dānāt tan nasyaṃ sarva-mūrdha-gadāpaham || 45+1 ||
24.45+1cv ṣaḍ-bindu-nāma tan nasyaṃ 24.45+1cv ṣaḍ-bindu-nāmnā tan nasyaṃ
varī-jīvanti-niryāsa-payobhir yamakaṃ pacet |
jīvanīyaiś ca tan nasyaṃ sarva-jatrūrdhva-roga-jit
24.46av varī-jīvanti-niryāsaiḥ 24.46bv -payobhir yad ghṛtaṃ pacet 24.46bv
sa-payobhir ghṛtaṃ pacet
mayūraṃ pakṣa-pittāntra-pāda-viṭ-tuṇḍa-varjitam |
daśa-mūla-balā-rāsnā-madhukais tri-palair yutam
24.47bv -śakṛt-pāt-tuṇḍa-varjitam 24.47dv -madhukais tri-palaiḥ saham
jale paktvā ghṛta-prasthaṃ tasmin kṣīra-samaṃ pacet |
kalkitair madhura-dravyaiḥ sarva-jatrūrdhva-roga-jit
tad abhyāsī-kṛtaṃ pāna-vasty-abhyañjana-nāvanaiḥ |
etenaiva kaṣāyeṇa ghṛta-prasthaṃ vipācayet
catur-guṇena payasā kalkair ebhiś ca kārṣikaiḥ |
jīvantī-tri-phalā-medā-mṛdvīkarddhi-parūṣakaiḥ
samaṅgā-cavikā-bhārgī-kāśmarī-karkaṭāhvayaiḥ |
ātmaguptā-mahāmedā-tāla-kharjūra-mastakaiḥ
24.51dv -tāla-kharjūra-mustakaiḥ
mṛṇāla-bisa-kharjūra-yaṣṭīmadhuka-jīvakaiḥ |
śatāvarī-vidārīkṣu-bṛhatī-śārivā-yugaiḥ
24.52dv -bṛhatī-śrāvaṇī-yugaiḥ
mūrvā-śvadaṃṣṭrarṣabhaka-śṛṅgāṭaka-kaserukaiḥ |
rāsnā-sthirā-tāmalakī-sūkṣmailā-śaṭhi-pauṣkaraiḥ
24.53av dūrvā-śvadaṃṣṭraṣabhaka-
punarnavā-tavakṣīrī-kākolī-dhanvayāsakaiḥ |
madhūkākṣoṭa-vātāma-muñjātābhiṣukair api
24.54cv madhukākṣoṭa-vātāma-
mahā-māyūram ity etan māyūrād adhikaṃ guṇaiḥ |
dhātv-indriya-svara-bhraṃśa-śvāsa-kāsārditāpaham
yony-asṛk-śukra-doṣeṣu śastaṃ vandhyā-suta-pradam |
ākhubhiḥ kukkuṭair haṃsaiḥ śaśaiś ceti prakalpayet
24.56cv ākhubhiḥ karkaṭair haṃsaiḥ
jatrūrdhva-jānāṃ vyādhīnām eka-triṃśac-chata-dvayam |
paras-param a-saṃkīrṇaṃ vistareṇa prakāśitam
24.57bv eka-triṃśaṃ śata-dvayam
ūrdhva-mūlam adhaḥ-śākham ṛṣayaḥ puruṣaṃ viduḥ |
mūla-prahāriṇas tasmād rogāñ chīghra-taraṃ jayet
sarvendriyāṇi yenāsmin prāṇā yena ca saṃśritāḥ |
tena tasyottamāṅgasya rakṣāyām ādṛto bhavet
Original text: Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Data entry R. P. Das R. E. Emmerick · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0