Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Chapter 103
Uttarasthāna
dhūmātapa-tuṣārāmbu-krīḍāti-svapna-jāgaraiḥ |
utsvedādhi-puro-vāta-bāṣpa-nigraha-rodanaiḥ
23.1cv unmādādhi-puro-vāta-
aty-ambu-madya-pānena kṛmibhir vega-dhāraṇaiḥ |
upadhāna-mṛjābhyaṅga-dveṣādhaḥ-pratatekṣaṇaiḥ
a-sātmya-gandha-duṣṭāma-bhāṣyādyaiś ca śiro-gatāḥ |
janayanty āmayān doṣās tatra māruta-kopataḥ
23.3av a-sātmya-gandha-duṣṭāmbu-
nistudyete bhṛśaṃ śaṅkhau ghāṭā saṃbhidyate tathā |
bhruvor madhyaṃ lalāṭaṃ ca patatīvāti-vedanam
23.4cv bhruvor madhye lalāṭaṃ ca
bādhyete svanataḥ śrotre niṣkṛṣyete ivākṣiṇī |
ghūrṇatīva śiraḥ sarvaṃ saṃdhibhya iva mucyate
sphuraty ati sirā-jālaṃ kandharā-hanu-saṃgrahaḥ |
prakāśā-saha-tā ghrāṇa-srāvo '-kasmād vyathā-śamau
mārdavaṃ mardana-sneha-sveda-bandhaiś ca jāyate |
śiras-tāpo 'yam ardhe tu mūrdhnaḥ so 'rdhāvabhedakaḥ
pakṣāt kupyati māsād vā svayam eva ca śāmyati |
ati-vṛddhas tu nayanaṃ śravaṇaṃ vā vināśayet
śiro-'bhitāpe pittotthe śiro-dhūmāyanaṃ jvaraḥ |
svedo 'kṣi-dahanaṃ mūrchā niśi śītaiś ca mārdavam
a-ruciḥ kapha-je mūrdhno guru-stimita-śīta-tā |
sirā-niṣpanda-tālasyaṃ ruṅ mandāhny adhikā niśi
tandrā śūnākṣi-kūṭa-tvaṃ karṇa-kaṇḍūyanaṃ vamiḥ |
raktāt pittādhika-rujaḥ sarvaiḥ syāt sarva-lakṣaṇaḥ
saṃkīrṇair bhojanair mūrdhni kledite rudhirāmiṣe |
kopite saṃnipāte ca jāyante mūrdhni jantavaḥ
śirasas te pibanto 'sraṃ ghorāḥ kurvanti vedanāḥ |
citta-vibhraṃśa-jananīr jvaraḥ kāso bala-kṣayaḥ
raukṣya-śopha-vyadha-ccheda-dāha-sphuraṇa-pūti-tāḥ |
kapāle tālu-śirasoḥ kaṇḍūḥ śoṣaḥ pramīlakaḥ
23.14av raukṣya-śophe vyadha-ccheda- 23.14bv -dāha-sphuṭana-pūti-tāḥ
23.14dv kaṇḍūḥ śophaḥ pramīlakaḥ 23.14dv kaṇḍūḥ śopho '-pramīlakaḥ
tāmrāccha-siṅghāṇaka-tā karṇa-nādaś ca jantu-je |
vātolbaṇāḥ śiraḥ-kampaṃ tat-saṃjñaṃ kurvate malāḥ
pitta-pradhānair vātādyaiḥ śaṅkhe śophaḥ sa-śoṇitaiḥ |
tīvra-dāha-rujā-rāga-pralāpa-jvara-tṛḍ-bhramāḥ
tiktāsyaḥ pīta-vadanaḥ kṣipra-kārī sa śaṅkhakaḥ |
tri-rātrāj jīvitaṃ hanti sidhyaty apy āśu sādhitaḥ
23.17dv sidhyaty āśu su-sādhitaḥ
pittānubaddhaḥ śaṅkhākṣi-bhrū-lalāṭeṣu mārutaḥ |
rujaṃ sa-spandanāṃ kuryād anu-sūryodayodayām
23.18av pittānubandhaḥ śaṅkhākṣi-
ā-madhyāhnaṃ vivardhiṣṇuḥ kṣud-vataḥ sā viśeṣataḥ |
a-vyavasthita-śītoṣṇa-sukhā śāmyaty ataḥ param
sūryāvartaḥ sa ity uktā daśa rogāḥ śiro-gatāḥ |
śirasy eva ca vakṣyante kapāle vyādhayo nava
kapāle pavane duṣṭe garbha-sthasyāpi jāyate |
sa-varṇo nī-rujaḥ śophas taṃ vidyād upa-śīrṣakam
yathā-doṣodayaṃ brūyāt piṭikārbuda-vidradhīn |
kapāle kleda-bahulāḥ pittāsṛk-śleṣma-jantubhiḥ
kaṅgu-siddhārthaka-nibhāḥ piṭikāḥ syur arūṃṣikāḥ |
kaṇḍū-keśa-cyuti-svāpa-raukṣya-kṛt sphuṭanaṃ tvacaḥ
23.23dv -rūkṣa-kṛt sphuṭanaṃ tvacaḥ
su-sūkṣmaṃ kapha-vātābhyāṃ vidyād dāruṇakaṃ tu tat |
roma-kūpānugaṃ pittaṃ vātena saha mūrchitam
23.24bv vidyād dāruṇakaṃ ca tat
pracyāvayati romāṇi tataḥ śleṣmā sa-śoṇitaḥ |
roma-kūpān ruṇaddhy asya tenānyeṣām a-saṃbhavaḥ
tad indra-luptaṃ rujyāṃ ca prāhuś cāceti cāpare |
khalater api janmaivaṃ śātanaṃ tatra tu kramāt
23.26av tad indra-luptaṃ tajjāṃ ca 23.26av tad indra-luptaṃ tajhjhāṃ ca 23.26av
tad indra-luptaṃ tahnāś ca
23.26av tad indra-luptaṃ rūḍhyāṃ ca 23.26dv śatanaṃ tatra tu kramāt 23.26dv
śadanaṃ tatra tu kramāt
23.26dv sadanaṃ tatra tu kramāt
sā vātād agni-dagdhābhā pittāt svinna-sirāvṛtā |
kaphād ghana-tvag varṇāṃś ca yathā-svaṃ nirdiśet tvaci
23.27bv pittāt snigdha-sirāvṛtā 23.27bv pittāt snigdhā sirāvṛtā 23.27bv pittāt
pīta-sirāvṛtā
doṣaiḥ sarvākṛtiḥ sarvair a-sādhyā sā nakha-prabhā |
dagdhāgnineva nī-romā sa-dāhā yā ca jāyate
23.28dv sa-dāhoṣā ca jāyate
śoka-śrama-krodha-kṛtaḥ śarīroṣmā śiro-gataḥ |
keśān sa-doṣaḥ pacati palitaṃ saṃbhavaty ataḥ
tad vātāt sphuṭitaṃ śyāvaṃ kharaṃ rūkṣaṃ jala-prabham |
pittāt sa-dāhaṃ pītābhaṃ kaphāt snigdhaṃ vivṛddhi-mat
sthūlaṃ su-śuklaṃ sarvais tu vidyād vyāmiśra-lakṣaṇam |
śiro-rujodbhavaṃ cānyad vi-varṇaṃ sparśanā-saham
23.31av sthūlaṃ sa-śuklaṃ sarvais tu
a-sādhyā saṃnipātena khalatiḥ palitāni ca |
śarīra-pariṇāmotthāny apekṣante rasāyanam
Original text: Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Data entry R. P. Das R. E. Emmerick · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0