અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 104

ઉત્તરસ્થાન
શિરો-ઽભિતાપે ઽનિલ-જે વાત-વ્યાધિ-વિધિં ચરેત્ ।
ઘૃતમ્ અક્ત-શિરા રાત્રૌ પિબેદ્ ઉષ્ણ-પયો-ઽનુપઃ

24.1ચ્વ્ ઘૃતમ્ અક્ત-શિરો રાત્રૌ 24.1ચ્વ્ ઘૃતાભ્યક્ત-શિરો રાત્રૌ 24.1દ્વ્ પિબેત્
સર્પિઃ પયો-ઽનુપઃ
માષાન્ કુલત્થાન્ મુદ્ગાન્ વા તદ્-વત્ ખાદેદ્ ઘૃતાન્વિતાન્ ।
તૈલં તિલાનાં કલ્કં વા ક્ષીરેણ સહ પાયયેત્

પિણ્ડોપનાહ-સ્વેદાશ્ ચ માંસ-ધાન્ય-કૃતા હિતાઃ ।
વાત-ઘ્ન-દશ-મૂલાદિ-સિદ્ધ-ક્ષીરેણ સેચનમ્

સ્નિગ્ધં નસ્યં તથા ધૂમઃ શિરઃ-શ્રવણ-તર્પણમ્ ।
વરણાદૌ ગણે ક્ષુણ્ણે ક્ષીરમ્ અર્ધોદકં પચેત્

24.4ચ્વ્ વરુણાદૌ ગણે ક્ષુણ્ણે
ક્ષીરાવશિષ્ટં તચ્ છીતં મથિત્વા સારમ્ આહરેત્ ।
તતો મધુરકૈઃ સિદ્ધં નસ્યં તત્ પૂજિતં હવિઃ

વર્ગે ઽત્ર પક્વં ક્ષીરે ચ પેયં સર્પિઃ સ-શર્કરમ્ ।
કાર્પાસ-મજ્જા ત્વઙ્ મુસ્તા સુમનઃ-કોરકાણિ ચ

24.6અવ્ તસ્મિન્ વિપક્વં ક્ષીરે ચ 24.6ચ્વ્ કાર્પાસ-મજ્જા ત્વઙ્ મુસ્તં 24.6દ્વ્
સુમનઃ-ક્ષારકાણિ ચ
નસ્યમ્ ઉષ્ણામ્બુ-પિષ્ટાનિ સર્વ-મૂર્ધ-રુજાપહમ્ ।
શર્કરા-કુઙ્કુમ-શૃતં ઘૃતં પિત્તાસૃગ્-અન્વયે

પ્રલેપૈઃ સ-ઘૃતૈઃ કુષ્ઠ-કુટિલોત્પલ-ચન્દનૈઃ ।
વાતોદ્રેક-ભયાદ્ રક્તં ન ચાસ્મિન્ન્ અવસેચયેત્

ઇત્ય્ અ-શાન્તૌ ચલે દાહઃ કફે ચેષ્ટો યથોદિતઃ ।
અર્ધાવભેદકે ઽપ્ય્ એષા તથા દોષાન્વયાત્ ક્રિયા

24.9બ્વ્ કફે ચોષ્ણં યથોદિતમ્ 24.9દ્વ્ યથા-દોષાન્વયા ક્રિયા 24.9દ્વ્
યથા-દોષાન્વયે ક્રિયા
શિરીષ-બીજાપામાર્ગ-મૂલં નસ્યં વિડાન્વિતમ્ ।
સ્થિરા-રસો વા લેપે તુ પ્રપુન્નાટો ઽમ્લ-કલ્કિતઃ

24.10ચ્વ્ સ્થિરા-રસો વા લેપો ઽત્ર
સૂર્યાવર્તે ઽપિ તસ્મિંસ્ તુ સિરયાપહરેદ્ અસૃક્ ।
શિરો-ઽભિતાપે પિત્તોત્થે સ્નિગ્ધસ્ય વ્યધયેત્ સિરામ્

24.11અવ્ સૂર્યાવર્તે તુ તસ્મિંસ્ તુ
શીતાઃ શિરો-મુખાલેપ-સેક-શોધન-વસ્તયઃ ।
જીવનીય-શૃતે ક્ષીર-સર્પિષી પાન-નસ્યયોઃ

કર્તવ્યં રક્ત-જે ઽપ્ય્ એતત્ પ્રત્યાખ્યાય ચ શઙ્ખકે ।
શ્લેષ્માભિતાપે જીર્ણાજ્ય-સ્નેહિતૈઃ કટુકૈર્ વમેત્

સ્વેદ-પ્રલેપ-નસ્યાદ્યા રૂક્ષ-તીક્ષ્ણોષ્ણ-ભેષજૈઃ ।
શસ્યન્તે ચોપવાસો ઽત્ર નિચયે મિશ્રમ્ આચરેત્

24.14ચ્વ્ શસ્યતે ચોપવાસો ઽત્ર
કૃમિ-જે શોણિતં નસ્યં તેન મૂર્છન્તિ જન્તવઃ ।
મત્તાઃ શોણિત-ગન્ધેન નિર્યાન્તિ ઘ્રાણ-વક્ત્રયોઃ

24.15દ્વ્ નિર્યાન્તિ ઘ્રાણ-વક્ત્રતઃ
સુ-તીક્ષ્ણ-નસ્ય-ધૂમાભ્યાં કુર્યાન્ નિર્હરણં તતઃ ।
વિડઙ્ગ-સ્વર્જિકા-દન્તી-હિઙ્ગુ-ગો-મૂત્ર-સાધિતમ્

કટુ-નિમ્બેઙ્ગુદી-પીલુ-તૈલં નસ્યં પૃથક્ પૃથક્ ।
અજા-મૂત્ર-દ્રુતં નસ્યં કૃમિજિત્ કૃમિ-જિત્ પરમ્

24.17ચ્વ્ અજા-મૂત્ર-દ્રુતં નસ્યે
પૂતિ-મત્સ્ય-યુતૈઃ કુર્યાદ્ ધૂમં નાવન-ભેષજૈઃ ।
કૃમિભિઃ પીત-રક્ત-ત્વાદ્ રક્તમ્ અત્ર ન નિર્હરેદ્

પૂતિ-મત્સ્યઃ કૃમીન્ હત્વા દુર્-ગન્ધ-ત્વાત્ તુ વાત-જે ॥ 18.1+1અબ્ ॥
વાતાભિતાપ-વિહિતઃ કમ્પે દાહાદ્ વિના ક્રમઃ ।
નવે જન્મોત્તરં જાતે યોજયેદ્ ઉપ-શીર્ષકે

વાત-વ્યાધિ-ક્રિયાં પક્વે કર્મ વિદ્રધિ-ચોદિતમ્ ।
આમ-પક્વે યથા-યોગ્યં વિદ્રધિ-પિટિકાર્બુદે

અરૂંષિકા જલૌકોભિર્ હૃતાસ્રા નિમ્બ-વારિણા ।
સિક્તા પ્રભૂત-લવણૈર્ લિમ્પેદ્ અશ્વ-શકૃદ્-રસૈઃ

પટોલ-નિમ્બ-પત્ત્રૈર્ વા સ-હરિદ્રૈઃ સુ-કલ્કિતૈઃ ।
ગો-મૂત્ર-જીર્ણ-પિણ્યાક-કૃકવાકુ-મલૈર્ અપિ

કપાલ-ભૃષ્ટં કુષ્ઠં વા ચૂર્ણિતં તૈલ-સંયુતમ્ ।
રૂંષિકાલેપનં કણ્ડૂ-ક્લેદ-દાહાર્તિ-નાશનમ્

માલતી-ચિત્રકાશ્વઘ્ન-નક્તમાલ-પ્રસાધિતમ્ ।
ચાચારૂંષિકયોસ્ તૈલમ્ અભ્યઙ્ગઃ ક્ષુર-ઘૃષ્ટયોઃ

24.24દ્વ્ અભ્યઙ્ગે ક્ષુર-ઘૃષ્ટયોઃ 24.24દ્વ્ અભ્યઙ્ગઃ ક્ષુર-મૃષ્ટયોઃ
અ-શાન્તૌ શિરસઃ શુદ્ધ્યૈ યતેત વમનાદિભિઃ ।
વિધ્યેત્ સિરાં દારુણકે લાલાટ્યાં શીલયેન્ મૃજામ્

નાવનં મૂર્ધ-વસ્તિં ચ લેપયેચ્ ચ સ-માક્ષિકૈઃ ।
પ્રિયાલ-બીજ-મધુક-કુષ્ઠ-માષૈઃ સ-સર્ષપૈઃ

24.26અવ્ નાવનં મૂર્ધ્નિ વસ્તિં ચ
લાક્ષા-શમ્યાક-પત્ત્રૈડગજ-ધાત્રી-ફલૈસ્ તથા ।
કોરદૂષ-તૃણ-ક્ષાર-વારિ-પ્રક્ષાલનં હિતમ્

24.27દ્વ્ -વારિ પ્રક્ષાલને હિતમ્
ઇન્દ્ર-લુપ્તે યથાસન્નં સિરાં વિદ્ધ્વા પ્રલેપયેત્ ।
પ્રચ્છાય ગાઢં કાસીસ-મનોહ્વા-તુત્થકોષણૈઃ

24.28બ્વ્ સિરાં વિદ્ધ્વા પ્રલેપનમ્
વન્યામરતરુભ્યાં વા ગુઞ્જા-મૂલ-ફલૈસ્ તથા ।
તથા લાઙ્ગલિકા-મૂલૈઃ કરવીર-રસેન વા

24.29અવ્ કુટન્નટ-મરુભ્યાં વા 24.29અવ્ ધાન્યામરતરુભ્યાં વા
સ-ક્ષૌદ્ર-ક્ષુદ્ર-વાર્તાક-સ્વ-રસેન રસેન વા ।
ધત્તૂરકસ્ય પત્ત્રાણાં ભલ્લાતક-રસેન વા

24.30અવ્ સ-ક્ષૌદ્ર-ક્ષુદ્ર-બૃહતી- 24.30દ્વ્ ભલ્લાતક-ફલેન વા
અથ-વા માક્ષિક-હવિસ્-તિલ-પુષ્પ-ત્રિકણ્ટકૈઃ ।
તૈલાક્તા હસ્તિ-દન્તસ્ય મષી ચાચૌષધં પરમ્

24.31દ્વ્ મષી વાપ્ય્ ઔષધં પરમ્ 24.31દ્વ્ મષી વા ચૌષધં પરમ્
શુક્લ-રોમોદ્ગમે તદ્-વન્ મષી મેષ-વિષાણ-જા ।
વર્જયેદ્ વારિણા સેકં યાવદ્ રોમ-સમુદ્ભવઃ

24.32દ્વ્ યાવદ્ રોમ-સમુદ્ગમઃ 24.32દ્વ્ યાવદ્ રોમ-પુનર્-ભવઃ
ખલતૌ પલિતે વલ્યાં હરિદ્-રોમ્નિ ચ શોધિતમ્ ।
નસ્ય-વક્ત્ર-શિરો-ઽભ્યઙ્ગ-પ્રદેહૈઃ સમુપાચરેત્

સિદ્ધં તૈલં બૃહત્ય્-આદ્યૈર્ જીવનીયૈશ્ ચ નાવનમ્ ।
માસં વા નિમ્બ-જં તૈલં ક્ષીર-ભુઙ્ નાવયેદ્ યતિઃ

નીલી-શિરીષ-કોરણ્ટ-ભૃઙ્ગ-સ્વ-રસ-ભાવિતમ્ ।
શેલ્વ્-અક્ષ-તિલ-રામાણાં બીજં કાકાણ્ડકી-સમમ્

પિષ્ટ્વાજ-પયસા લોહાલ્ લિપ્તાદ્ અર્કાંશુ-તાપિતાત્ ।
તૈલં સ્રુતં ક્ષીર-ભુજો નાવનાત્ પલિતાન્ત-કૃત્

24.36અવ્ પિષ્ટ્વાજ-પયસા લોહ- 24.36બ્વ્ -લિપ્તાદ્ અર્કાંશુ-તાપિતાત્
ક્ષીરાત્ સાહચરાદ્ ભૃઙ્ગરજસઃ સૌરસાદ્ રસાત્ ।
પ્રસ્થૈસ્ તૈલસ્ય કુડવઃ સિદ્ધો યષ્ટી-પલાન્વિતઃ

24.37અવ્ ક્ષીરાત્ સહચરાદ્ ભૃઙ્ગં 24.37અવ્ ક્ષીરાત્ સાહચરાદ્ ભૃઙ્ગ- 24.37બ્વ્
ંરાજતઃ સૌરસાદ્ રસાત્
24.37બ્વ્ -રસતઃ સૌરસાદ્ રસાત્
નસ્યં શૈલાસને ભાણ્ડે શૃઙ્ગે મેષસ્ય વા સ્થિતઃ ।
ક્ષીરેણ શ્લક્ષ્ણ-પિષ્ટૌ વા દુગ્ધિકા-કરવીરકૌ

24.38અવ્ નસ્યં શિલા-મયે ભાણ્ડે 24.38અવ્ નસ્યં શૈલોદ્ભવે ભાણ્ડે
ઉત્પાટ્ય પલિતં દેયાવ્ આશયે પલિતાપહૌ ।
ક્ષીરં પ્રિયાલં યષ્ટ્ય્-આહ્વં જીવનીયો ગણસ્ તિલાઃ

કૃષ્ણાઃ પ્રલેપો વક્ત્રસ્ય હરિદ્-રોમ-વલી-હિતઃ ।
તિલાઃ સામલકાઃ પદ્મ-કિઞ્જલ્કો મધુકં મધુ

24.40બ્વ્ હરિ-લોપ-વલી-હિતઃ
બૃંહયેદ્ રઞ્જયેચ્ ચૈતત્ કેશાન્ મૂર્ધ-પ્રલેપનાત્ ।
માંસી કુષ્ઠં તિલાઃ કૃષ્ણાઃ શારિવા નીલમ્ ઉત્પલમ્

24.41અવ્ બૃંહયેચ્ ચ રજેચ્ ચૈતત્ 24.41બ્વ્ કેશાન્ મૂર્ધ્નઃ પ્રલેપનાત્
ક્ષૌદ્રં ચ ક્ષીર-પિષ્ટાનિ કેશ-સંવર્ધનમ્ પરમ્ ।
અયો-રજો ભૃઙ્ગરજસ્ ત્રિ-ફલા કૃષ્ણ-મૃત્તિકા

સ્થિતમ્ ઇક્ષુ-રસે માસં સ-મૂલં પલિતં રજેત્ ।
માષ-કોદ્રવ-ધાન્યામ્લૈર્ યવાગૂંસ્ ત્રિ-દિનોષિતા

24.43ચ્વ્ યવ-કોદ્રવ-ધાન્યામ્લૈર્
લોહ-શુક્લોત્કટા પિષ્ટા બલાકામ્ અપિ રઞ્જયેત્ ।
પ્રપૌણ્ડરીક-મધુક-પિપ્પલી-ચન્દનોત્પલૈઃ

24.44અવ્ લોહ-કુષ્ઠોત્કટા પિષ્ટા 24.44અવ્ લોહ-શુક્તોત્કટા પિષ્ટા 24.44અવ્ લોહે
શુક્તોત્કટા પિષ્ટા
24.44અવ્ લૌહે શુક્લોત્કટા પિષ્ટા
ભૃઙ્ગરજસ્-ત્રિ-ફલોત્પલ-સારિ-લોહ-પુરીષ-સમન્વિત-કારિ ।
તૈલમ્ ઇદં પચ દારુણ-હારિ લુઞ્ચિત-કેશ-ઘન-સ્થિર-કારિ ॥ 44.1+1 ॥
24.44.1+1બ્વ્ -લોહ-પુરીષ-સમન્વિત-ધારિ
સિદ્ધં ધાત્રી-રસે તૈલં નસ્યેનાભ્યઞ્જનેન ચ ।
સર્વાન્ મૂર્ધ-ગદાન્ હન્તિ પલિતાનિ ચ શીલિતમ્

મધૂક-યષ્ટી-કૃમિજિદ્-વિશ્વ-ભૃઙ્ગૈઃ શૃતં હવિઃ ।
ષડ્-બિન્દુ-દાનાત્ તન્ નસ્યં સર્વ-મૂર્ધ-ગદાપહમ્ ॥ 45+1 ॥
24.45+1ચ્વ્ ષડ્-બિન્દુ-નામ તન્ નસ્યં 24.45+1ચ્વ્ ષડ્-બિન્દુ-નામ્ના તન્ નસ્યં
વરી-જીવન્તિ-નિર્યાસ-પયોભિર્ યમકં પચેત્ ।
જીવનીયૈશ્ ચ તન્ નસ્યં સર્વ-જત્રૂર્ધ્વ-રોગ-જિત્

24.46અવ્ વરી-જીવન્તિ-નિર્યાસૈઃ 24.46બ્વ્ -પયોભિર્ યદ્ ઘૃતં પચેત્ 24.46બ્વ્
સ-પયોભિર્ ઘૃતં પચેત્
મયૂરં પક્ષ-પિત્તાન્ત્ર-પાદ-વિટ્-તુણ્ડ-વર્જિતમ્ ।
દશ-મૂલ-બલા-રાસ્ના-મધુકૈસ્ ત્રિ-પલૈર્ યુતમ્

24.47બ્વ્ -શકૃત્-પાત્-તુણ્ડ-વર્જિતમ્ 24.47દ્વ્ -મધુકૈસ્ ત્રિ-પલૈઃ સહમ્
જલે પક્ત્વા ઘૃત-પ્રસ્થં તસ્મિન્ ક્ષીર-સમં પચેત્ ।
કલ્કિતૈર્ મધુર-દ્રવ્યૈઃ સર્વ-જત્રૂર્ધ્વ-રોગ-જિત્

તદ્ અભ્યાસી-કૃતં પાન-વસ્ત્ય્-અભ્યઞ્જન-નાવનૈઃ ।
એતેનૈવ કષાયેણ ઘૃત-પ્રસ્થં વિપાચયેત્

ચતુર્-ગુણેન પયસા કલ્કૈર્ એભિશ્ ચ કાર્ષિકૈઃ ।
જીવન્તી-ત્રિ-ફલા-મેદા-મૃદ્વીકર્દ્ધિ-પરૂષકૈઃ

સમઙ્ગા-ચવિકા-ભાર્ગી-કાશ્મરી-કર્કટાહ્વયૈઃ ।
આત્મગુપ્તા-મહામેદા-તાલ-ખર્જૂર-મસ્તકૈઃ

24.51દ્વ્ -તાલ-ખર્જૂર-મુસ્તકૈઃ
મૃણાલ-બિસ-ખર્જૂર-યષ્ટીમધુક-જીવકૈઃ ।
શતાવરી-વિદારીક્ષુ-બૃહતી-શારિવા-યુગૈઃ

24.52દ્વ્ -બૃહતી-શ્રાવણી-યુગૈઃ
મૂર્વા-શ્વદંષ્ટ્રર્ષભક-શૃઙ્ગાટક-કસેરુકૈઃ ।
રાસ્ના-સ્થિરા-તામલકી-સૂક્ષ્મૈલા-શઠિ-પૌષ્કરૈઃ

24.53અવ્ દૂર્વા-શ્વદંષ્ટ્રષભક-
પુનર્નવા-તવક્ષીરી-કાકોલી-ધન્વયાસકૈઃ ।
મધૂકાક્ષોટ-વાતામ-મુઞ્જાતાભિષુકૈર્ અપિ

24.54ચ્વ્ મધુકાક્ષોટ-વાતામ-
મહા-માયૂરમ્ ઇત્ય્ એતન્ માયૂરાદ્ અધિકં ગુણૈઃ ।
ધાત્વ્-ઇન્દ્રિય-સ્વર-ભ્રંશ-શ્વાસ-કાસાર્દિતાપહમ્

યોન્ય્-અસૃક્-શુક્ર-દોષેષુ શસ્તં વન્ધ્યા-સુત-પ્રદમ્ ।
આખુભિઃ કુક્કુટૈર્ હંસૈઃ શશૈશ્ ચેતિ પ્રકલ્પયેત્

24.56ચ્વ્ આખુભિઃ કર્કટૈર્ હંસૈઃ
જત્રૂર્ધ્વ-જાનાં વ્યાધીનામ્ એક-ત્રિંશચ્-છત-દ્વયમ્ ।
પરસ્-પરમ્ અ-સંકીર્ણં વિસ્તરેણ પ્રકાશિતમ્

24.57બ્વ્ એક-ત્રિંશં શત-દ્વયમ્
ઊર્ધ્વ-મૂલમ્ અધઃ-શાખમ્ ઋષયઃ પુરુષં વિદુઃ ।
મૂલ-પ્રહારિણસ્ તસ્માદ્ રોગાઞ્ છીઘ્ર-તરં જયેત્

સર્વેન્દ્રિયાણિ યેનાસ્મિન્ પ્રાણા યેન ચ સંશ્રિતાઃ ।
તેન તસ્યોત્તમાઙ્ગસ્ય રક્ષાયામ્ આદૃતો ભવેત્