Language

ENहिગુ
Scripture Library

Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Chapter 102

102.1

21.69av gala-gaṇḍaḥ svara-bhraṃśaḥ
Uttarasthāna
khaṇḍauṣṭhasya vilikhyāntau syūtvā vraṇa-vad ācaret |
yaṣṭī-jyotiṣmatī-lodhra-śrāvaṇī-śārivotpalaiḥ

102.2

paṭolyā kākamācyā ca tailam abhyañjanaṃ pacet |
nasyaṃ ca tailaṃ vāta-ghna-madhura-skandha-sādhitam

102.3

mahā-snehena vātauṣṭhe siddhenāktaḥ picur hitaḥ |
deva-dhūpa-madhūcchiṣṭa-guggulv-amaradārubhiḥ

102.4

yaṣṭy-āhva-cūrṇa-yuktena tenaiva pratisāraṇam |
nāḍy-oṣṭhaṃ svedayed dugdha-siddhair eraṇḍa-pallavaiḥ

102.5

22.4av yaṣṭy-āhva-cūrṇa-yuktais tu 22.4bv tair eva pratisāraṇam
khaṇḍauṣṭha-vihitaṃ nasyaṃ tasya mūrdhni ca tarpaṇam |
pittābhighāta-jāv oṣṭhau jalaukobhir upācaret

102.6

lodhra-sarja-rasa-kṣaudra-madhukaiḥ pratisāraṇam |
guḍūcī-yaṣṭi-pattaṅga-siddham abhyañjane ghṛtam

102.7

pitta-vidradhi-vac cātra kriyā śoṇita-je 'pi ca |
idam eva nave kāryaṃ karmauṣṭhe tu kaphāture

102.8

22.7cv idam eva bhavet kāryaṃ 22.7dv karmauṣṭhe tu kaphottare
pāṭhā-kṣāra-madhu-vyoṣair hṛtāsre pratisāraṇam |
dhūma-nāvana-gaṇḍūṣāḥ prayojyāś ca kapha-cchidaḥ

102.9

svinnaṃ bhinnaṃ vi-medaskaṃ dahen medo-jam agninā |
priyaṅgu-lodhra-tri-phalā-mākṣikaiḥ pratisārayet

102.10

sa-kṣaudrā gharṣaṇaṃ tīkṣṇā bhinna-śuddhe jalārbude |
avagāḍhe 'ti-vṛddhe vā kṣāro 'gnir vā pratikriyā

102.11

22.10av sa-kṣaudrair gharṣaṇaṃ tīkṣṇair 22.10dv kṣāro vahniḥ pratikriyā
āmādy-avasthāsv alajīṃ gaṇḍe śopha-vad ācaret |
svinnasya śīta-dantasya pālīṃ vilikhitāṃ dahet

102.12

tailena pratisāryā ca sa-kṣaudra-ghana-saindhavaiḥ |
dāḍima-tvag-varā-tārkṣya-kāntā-jambv-asthi-nāgaraiḥ

102.13

kavaḍaḥ kṣīriṇāṃ kvāthair aṇu-tailaṃ ca nāvanam |
danta-harṣe tathā bhede sarvā vāta-harā kriyā

102.14

22.13cv danta-bhede tathā harṣe 22.13dv sarvā vāta-harāḥ kriyāḥ
tila-yaṣṭīmadhu-śṛtaṃ kṣīraṃ gaṇḍūṣa-dhāraṇam |
sa-snehaṃ daśa-mūlāmbu gaṇḍūṣaḥ pracalad-dvi-je

102.15

22.14cv sa-sneha-daśa-mūlāmbu- 22.14dv -gaṇḍūṣāḥ pracale dvi-je
tuttha-lodhra-kaṇā-śreṣṭhā-pattaṅga-paṭu-gharṣaṇam |
snigdhāḥ śīlyā yathāvasthaṃ nasyānna-kavaḍādayaḥ

102.16

22.15dv gaṇḍūṣa-kavaḍādayaḥ
adhi-dantakam āliptaṃ yadā kṣāreṇa jarjaram |
kṛmi-dantam ivotpāṭya tad-vac copacaret tadā

102.17

an-avasthita-rakte ca dagdhe vraṇa iva kriyā |
a-hiṃsan danta-mūlāni dantebhyaḥ śarkarāṃ haret

102.18

kṣāra-cūrṇair madhu-yutais tataś ca pratisārayet |
kapālikāyām apy evaṃ harṣoktaṃ ca samācaret

102.19

jayed visrāvaṇaiḥ svinnam a-calaṃ kṛmi-dantakam |
snigdhaiś cālepa-gaṇḍūṣa-nasyāhāraiś calāpahaiḥ

102.20

22.19bv a-balaṃ kṛmi-dantakam
guḍena pūrṇaṃ suṣiraṃ madhūcchiṣṭena vā dahet |
saptacchadārka-kṣīrābhyāṃ pūraṇaṃ kṛmi-śūla-jit

102.21

hiṅgu-kaṭphala-kāsīsa-svarjikā-kuṣṭha-vella-jam |
rajo rujaṃ jayaty āśu vastra-sthaṃ daśane ghṛtam

102.22

22.21dv vastra-sthaṃ daśanair ghṛtam
alaktakaṃ vā sindhūtthaṃ vella-dhūmaṃ sa-hiṅgu vā |
dhānyāmla-siddhaṃ śevālaṃ koṣṇaṃ vā daśana-sthitam || 21+1 ||
22.21+1bv veśma-dhūmaṃ sa-hiṅgu vā
varāhakarṇī-mūlaṃ vā śarapuṅkhā-jaṭātha-vā |
vartir vāvalguja-phalair bījapūra-jaṭānvitaiḥ || 21+2 ||
gaṇḍūṣaṃ grāhayet tailam ebhir eva ca sādhitam |
kvāthair vā yuktam eraṇḍa-dvi-vyāghrī-bhūkadamba-jaiḥ

102.23

22.22av gaṇḍūṣaṃ dhārayet tailam 22.22dv -vyāghrī-bhūrja-kadambakaiḥ
kriyā-yogair bahu-vidhair ity a-śānta-rujaṃ bhṛśam |
dṛḍham apy uddhared dantaṃ pūrvaṃ mūlād vimokṣitam

102.24

saṃdaṃśakena laghunā danta-nirghātanena vā |
tailaṃ sa-yaṣṭy-āhva-rajo gaṇḍūṣo madhu vā tataḥ

102.25

22.24dv gaṇḍūṣo madhunā tataḥ
tato vidāri-yaṣṭy-āhva-śṛṅgāṭaka-kaserubhiḥ |
tailaṃ daśa-guṇa-kṣīraṃ siddhaṃ yuñjīta nāvanam

102.26

kṛśa-dur-bala-vṛddhānāṃ vātārtānāṃ ca noddharet |
noddharec cottaraṃ dantaṃ bahūpadrava-kṛd dhi saḥ

102.27

eṣām apy uddhṛtau snigdha-svādu-śīta-kramo hitaḥ |
visrāvitāsre śītāde sa-kṣaudraiḥ pratisāraṇam

102.28

22.27av eṣām apy uddhṛtaiḥ snigdha-
mustārjuna-tvak-tri-phalā-phalinī-tārkṣya-nāgaraiḥ |
tat-kvāthaḥ kavaḍo nasyaṃ tailaṃ madhura-sādhitam

102.29

danta-māṃsāny upa-kuśe svinnāny uṣṇāmbu-dhāraṇaiḥ |
maṇḍalāgreṇa śākādi-pattrair vā bahu-śo likhet

102.30

tataś ca pratisāryāṇi ghṛta-maṇḍa-madhu-drutaiḥ |
lākṣā-priyaṅgu-pattaṅga-lavaṇottama-gairikaiḥ

102.31

22.30bv ghṛta-maṇḍa-madhu-plutaiḥ
sa-kuṣṭha-śuṇṭhī-marica-yaṣṭīmadhu-rasāñjanaiḥ |
sukhoṣṇo ghṛta-maṇḍo 'nu tailaṃ vā kavaḍa-grahaḥ

102.32

22.31dv tailaṃ vā kavaḍa-grahe
ghṛtaṃ ca madhuraiḥ siddhaṃ hitaṃ kavaḍa-nasyayoḥ |
danta-puppuṭake svinna-cchinna-bhinna-vilekhite

102.33

22.32av ghṛtaṃ vā madhuraiḥ siddhaṃ
yaṣṭy-āhva-svarjikā-śuṇṭhī-saindhavaiḥ pratisāraṇam |
vidradhau kaṭu-tīkṣṇoṣṇa-rūkṣaiḥ kavaḍa-lepanam

102.34

gharṣaṇaṃ kaṭukā-kuṣṭha-vṛścikālī-yavodbhavaiḥ |
rakṣet pākaṃ himaiḥ pakvaḥ pāṭyo dāhyo 'vagāḍhakaḥ

102.35

suṣire chinna-likhite sa-kṣaudraiḥ pratisāraṇam |
lodhra-musta-miśi-śreṣṭhā-tārkṣya-pattaṅga-kiṃśukaiḥ

102.36

22.35av sauṣire chinna-likhite
sa-kaṭphalaiḥ kaṣāyaiś ca teṣāṃ gaṇḍūṣa iṣyate |
yaṣṭī-lodhrotpalānantā-śārivāguru-candanaiḥ

102.37

22.36av sa-kaṭphalaiḥ kaṣāyaś ca
sa-gairika-sitā-puṇḍraiḥ siddhaṃ tailaṃ ca nāvanam |
chittvādhi-māṃsakaṃ cūrṇaiḥ sa-kṣaudraiḥ pratisārayet

102.38

vacā-tejovatī-pāṭhā-svarjikā-yava-śūka-jaiḥ |
paṭola-nimba-tri-phalā-kaṣāyaḥ kavaḍo hitaḥ

102.39

22.38bv -svarjikā-yāva-śūka-jaiḥ
vidarbhe danta-mūlāni maṇḍalāgreṇa śodhayet |
kṣāraṃ yuñjyāt tato nasyaṃ gaṇḍūṣādi ca śītalam

102.40

saṃśodhyobhayataḥ kāyaṃ śiraś copacaret tataḥ |
nāḍīṃ dantānugāṃ dantaṃ samuddhṛtyāgninā dahet

102.41

kubjāṃ naika-gatiṃ pūrṇāṃ guḍena madanena vā |
dhāvanaṃ jāti-madana-khadira-svādukaṇṭakaiḥ

102.42

22.41av nyubjāṃ naika-gatiṃ pūrṇāṃ 22.41bv guḍena madhunātha-vā
kṣīri-vṛkṣāmbu-gaṇḍūṣo nasyaṃ tailaṃ ca tat-kṛtam |
kuryād vātauṣṭha-kopoktaṃ kaṇṭakeṣv anilātmasu

102.43

jihvāyāṃ pitta-jāteṣu ghṛṣṭeṣu rudhire srute |
pratisāraṇa-gaṇḍūṣa-nāvanaṃ madhurair hitam

102.44

tīkṣṇaiḥ kaphottheṣv evaṃ ca sarṣapa-try-ūṣaṇādibhiḥ |
nave jihvālase 'py evaṃ taṃ tu śastreṇa na spṛśet

102.45

22.44av tīkṣṇaiḥ kaphottheṣv apy evaṃ 22.44av tīkṣṇaiḥ kaphottheṣv evaṃ tu
unnamya jihvām ākṛṣṭāṃ baḍiśenādhi-jihvikām |
chedayen maṇḍalāgreṇa tīkṣṇoṣṇair gharṣaṇādi ca

102.46

upa-jihvāṃ parisrāvya yava-kṣāreṇa gharṣayet |
kapha-ghnaiḥ śuṇḍikā sādhyā nasya-gaṇḍūṣa-gharṣaṇaiḥ

102.47

ervāru-bīja-pratimaṃ vṛddhāyām a-sirā-tatam |
agraṃ niviṣṭaṃ jihvāyā baḍīśādy-avalambitam

102.48

22.47cv agraṃ niviṣṭaṃ jihvāyāṃ 22.47cv agre niviṣṭaṃ jihvāyā
chedayen maṇḍalāgreṇa nāty-agre na ca mūlataḥ |
chede 'ty asṛk-kṣayān mṛtyur hīne vyādhir vivardhate

102.49

22.48bv nāty-agre nāti-mūlataḥ
maricātiviṣā-pāṭhā-vacā-kuṣṭha-kuṭannaṭaiḥ |
chinnāyāṃ sa-paṭu-kṣaudrair gharṣaṇaṃ kavaḍaḥ punaḥ

102.50

kaṭukātiviṣā-pāṭhā-nimba-rāsnā-vacāmbubhiḥ |
saṃghāte puppuṭe kūrme vilikhyaivaṃ samācaret

102.51

a-pakve tālu-pāke tu kāsīsa-kṣaudra-tārkṣya-jaiḥ |
gharṣaṇaṃ kavaḍaḥ śīta-kaṣāya-madhurauṣadhaiḥ

102.52

22.51cv gharṣaṇaṃ kavaḍaḥ śītaḥ 22.51dv kaṣāya-madhurauṣadhaiḥ
pakve 'ṣṭā-pada-vad bhinne tīkṣṇoṣṇaiḥ pratisāraṇam |
vṛṣa-nimba-paṭolādyais tiktaiḥ kavaḍa-dhāraṇam

102.53

tālu-śoṣe tv a-tṛṣṇasya sarpir uttara-bhaktikam |
kaṇā-śuṇṭhī-śṛtaṃ pānam amlair gaṇḍūṣa-dhāraṇam

102.54

22.53av tālu-śoṣe tṛṣārtasya
dhanva-māṃsa-rasāḥ snigdhāḥ kṣīra-sarpiś ca nāvanam |
kaṇṭha-rogeṣv asṛṅ-mokṣas tīkṣṇair nasyādi karma ca

102.55

kvāthaḥ pānaṃ ca dārvī-tvaṅ-nimba-tārkṣya-kaliṅga-jaḥ |
harītakī-kaṣāyo vā peyo mākṣika-saṃyutaḥ

102.56

śreṣṭhā-vyoṣa-yava-kṣāra-dārvī-dvīpi-rasāñjanaiḥ |
sa-pāṭhā-tejinī-nimbaiḥ śukta-go-mūtra-sādhitaiḥ

102.57

kavaḍo guṭikā vātra kalpitā pratisāraṇam |
niculaṃ kaṭabhī mustaṃ devadāru mahauṣadham

102.58

22.57av kavaḍo guṭikā cātra 22.57cv niculaṃ kaṭabhī mustā
vacā dantī ca mūrvā ca lepaḥ koṣṇo 'rti-śopha-hā |
athāntar-bāhyataḥ svinnāṃ vāta-rohiṇikāṃ likhet

102.59

aṅgulī-śastrakeṇāśu paṭu-yukta-nakhena vā |
pañca-mūlāmbu kavaḍas tailaṃ gaṇḍūṣa-nāvanam

102.60

visrāvya pitta-saṃbhūtāṃ sitā-kṣaudra-priyaṅgubhiḥ |
gharṣet sa-lodhra-pattaṅgaiḥ kavaḍaḥ kvathitaiś ca taiḥ

102.61

drākṣā-parūṣaka-kvātho hitaś ca kavaḍa-grahe |
upācared evam eva pratyākhyāyāsra-saṃbhavām

102.62

sāgāra-dhūmaiḥ kaṭukaiḥ kapha-jāṃ pratisārayet |
nasya-gaṇḍūṣayos tailaṃ sādhitaṃ ca praśasyate

102.63

apāmārga-phala-śvetā-dantī-jantughna-saindhavaiḥ |
tad-vac ca vṛnda-śālūka-tuṇḍikerī-gilāyuṣu

102.64

22.63dv -tuṇḍikerī-galāyuṣu
vidradhau srāvite śreṣṭhā-rocanā-tārkṣya-gairikaiḥ |
sa-lodhra-paṭu-pattaṅga-kaṇair gaṇḍūṣa-gharṣaṇe

102.65

22.64dv -kaṇair gaṇḍūṣa-dhāraṇam 22.64dv -kaṇair gaṇḍūṣa-gharṣaṇam
gala-gaṇḍaḥ pavana-jaḥ svinno niḥsruta-śoṇitaḥ |
tilair bījaiś ca laṭvomā-priyāla-śaṇa-saṃbhavaiḥ

102.66

22.65bv svinno visruta-śoṇitaḥ
upanāhyo vraṇe rūḍhe pralepyaś ca punaḥ punaḥ |
śigru-tilvaka-tarkārī-gaja-kṛṣṇā-punarnavaiḥ

102.67

kālāmṛtārka-mūlaiś ca puṣpaiś ca karahāṭa-jaiḥ |
ekaiṣīkānvitaiḥ piṣṭaiḥ surayā kāñjikena vā

102.68

22.67av tāla-mūlārka-mūlaiś ca 22.67bv puṣpaiś ca karaghāṭa-jaiḥ
guḍūcī-nimba-kuṭaja-haṃsapadī-balā-dvayaiḥ |
sādhitaṃ pāyayet tailaṃ sa-kṛṣṇā-devadārubhiḥ

102.69

kartavyaṃ kapha-je 'py etat sveda-vimlāpane tv ati |
lepo 'jagandhātiviṣā-viśalyāḥ sa-viṣāṇikāḥ

102.70

guñjālābu-śukāhvāś ca palāśa-kṣāra-kalkitāḥ |
mūtra-srutaṃ haṭha-kṣāraṃ paktvā kodrava-bhuk pibet

102.71

22.70cv mūtra-śṛtaṃ yava-kṣāraṃ 22.70cv mūtra-srutaṃ yava-kṣāraṃ 22.70cv
sūtra-srutaṃ yava-kṣāraṃ
sādhitaṃ vatsakādyair vā tailaṃ sa-paṭu-pañcakaiḥ |
kapha-ghnān dhūma-vamana-nāvanādīṃś ca śīlayet

102.72

22.71cv kapha-ghnān dhūma-gaṇḍūṣān 22.71dv vamanādīṃś ca śīlayet
medo-bhave sirāṃ vidhyet kapha-ghnaṃ ca vidhiṃ bhajet |
asanādi-rajaś cainaṃ prātar mūtreṇa pāyayet

102.73

a-śāntau pācayitvā ca sarvān vraṇa-vad ācaret |
mukha-pākeṣu sa-kṣaudrā prayojyā mukha-dhāvanāḥ

102.74

22.73av a-śāntau pāṭayitvā ca 22.73dv prayojyā mukha-pāvanāḥ
kvathitās tri-phalā-pāṭhā-mṛdvīkā-jāti-pallavāḥ |
niṣṭhevyā bhakṣayitvā vā kuṭherādir gaṇo 'tha-vā

102.75

22.74cv nighṛṣṭavyā bhakṣayitvā
mukha-pāke 'nilāt kṛṣṇā-paṭv-elāḥ pratisāraṇam |
tailaṃ vāta-haraiḥ siddhaṃ hitaṃ kavaḍa-nasyayoḥ

102.76

pittāsre pitta-rakta-ghnaḥ kapha-ghnaś ca kaphe vidhiḥ |
likhec chākādi-pattraiś ca piṭikāḥ kaṭhināḥ sthirāḥ

102.77

22.76av pittāsre rakta-pitta-ghnaḥ
yathā-doṣodayaṃ kuryāt saṃnipāte cikitsitam |
nave 'rbude tv a-saṃvṛddhe chedite pratisāraṇam

102.78

svarjikā-nāgara-kṣaudraiḥ kvātho gaṇḍūṣa iṣyate |
guḍūcī-nimba-kalkottho madhu-taila-samanvitaḥ

102.79

yavānna-bhuk tīkṣṇa-taila-nasyābhyaṅgāṃs tathācaret |
vamite pūti-vadane dhūmas tīkṣṇaḥ sa-nāvanaḥ

102.80

samaṅgā-dhātakī-lodhra-phalinī-padmakair jalam |
dhāvanaṃ vadanasyāntaś cūrṇitair avacūrṇitam

102.82

22.80dv cūrṇitair avacūrṇanam
śītādopa-kuśoktaṃ ca nāvanādi ca śīlayet || 81ab ||
phala-traya-dvīpi-kirātatikta-yaṣṭy-āhva-siddhārtha-kaṭu-trikāṇi || 81cd ||
mustā-haridrā-dvaya-yāva-śūka-vṛkṣāmlakāmlāgrima-vetasāś ca || 81ef ||
aśvattha-jambv-āmra-dhanañjaya-tvak tvak cāhimārāt khadirasya sāraḥ |
kvāthena teṣāṃ ghana-tāṃ gatena tac-cūrṇa-yuktā guṭikā vidheyāḥ

102.83

tā dhāritā ghnanti mukhena nityaṃ kaṇṭhauṣṭha-tālv-ādi-gadān su-kṛcchrān |
viśeṣato rohiṇikāsya-śoṣa-gandhān videhādhipati-praṇītāḥ

102.84

khadira-tulām ambu-ghaṭe paktvā toyena tena piṣṭaiś ca |
candana-joṅgaka-kuṅkuma-paripelava-vālakośīraiḥ

102.85

surataru-lodhra-drākṣā-mañjiṣṭhā-coca-padmaka-viḍaṅgaiḥ |
spṛkkā-nata-nakha-kaṭphala-sūkṣmailā-dhyāmakaiḥ sa-pattaṅgaiḥ

102.86

taila-prasthaṃ vipacet karṣāṃśaiḥ pāna-nasya-gaṇḍūṣais tat |
hatvāsye sarva-gadān janayati gārdhrīṃ dṛśaṃ śrutiṃ ca vārāhīm

102.87

22.86bv karṣāṃśaiḥ pāna-nasya-gaṇḍūṣaiḥ 22.86cv hanty āsye sarva-gadān
udvartitaṃ ca prapunāṭa-lodhra-dārvībhir abhyaktam anena vaktram |
nir-vyaṅga-nīlī-mukha-dūṣikādi saṃjāyate candra-samāna-kānti

102.88

22.87cv nir-vyaṅga-nīlī-mukha-dūṣikaṃ ca
pala-śataṃ bāṇāt toya-ghaṭe paktvā rase 'smiṃś ca palārdhikaiḥ |
khadira-jambū-yaṣṭyānantāmrair ahimāra-nīlotpalānvitaiḥ

102.89

22.88cv khadira-jambū-yaṣṭyānantā-lodhrair
taila-prasthaṃ pācayec chlakṣṇa-piṣṭair ebhir dravyair dhāritaṃ tan mukhena |
rogān sarvān hanti vaktre viśeṣāt sthairyaṃ dhatte danta-paṅkteś calāyāḥ

102.90

22.89av taila-prasthaṃ pācayet sūkṣma-piṣṭair 22.89bv ebhir dravyair dhāritaṃ
tat sukhena
khadira-sārād dve tule paced valkāt tulāṃ cārimedasaḥ |
ghaṭa-catuṣke pāda-śeṣe 'smin pūte punaḥ kvathanād ghane

102.91

22.90av khadira-sārād dve tule vipaced 22.90bv valka-tulāṃ cārimedasaḥ
22.90bv valkala-tulāṃ cārimedasaḥ 22.90bv valkala-tulāṃ cārimedataḥ
22.90dv 'smin pūte punaḥ kvāthanād ghane 22.90dv 'smin pūte punaḥ kvāthayed
ghane
ākṣikaṃ kṣipet su-sūkṣmaṃ rajaḥ sevyāmbu-pattaṅga-gairikam |
candana-dvaya-lodhra-puṇḍrāhva-yaṣṭy-āhva-lākṣāñjana-dvayam

102.92

22.91av ākṣikaṃ kṣipet su-sūkṣma-rajaḥ 22.91av ākṣikaṃ ca kṣipet
sūkṣma-rajaḥ
22.91av kārṣikaṃ kṣipet su-sūkṣma-rajaḥ 22.91cv
candana-dvaya-śyāmā-puṇḍrāhva-
dhātakī-kaṭphala-dvi-niśā-tri-phalā-catur-jāta-joṅgakam |
musta-mañjiṣṭhā-nyagrodha-praroha-māṃsī-yavāsakam

102.93

22.92dv ṃdha-praroha-vacā-māṃsī-yavāsakam
padmakailā-samaṅgāś ca śīte tasmiṃs tathā pālikāṃ pṛthak |
jātīpattrikāṃ sa-jāti-phalāṃ saha-lavaṅga-kaṇkollakām

102.94

22.93av padmakaileya-samaṅgāś ca 22.93bv śīte tathā pālikāṃ pṛthak
22.93dv saha-nakha-lavaṅga-kaṅkollakām
sphaṭika-śubhra-surabhi-karpūra-kuḍavaṃ ca tatrāvapet tataḥ |
kārayed guṭikāḥ sadā caitā dhāryā mukhe tad-gadāpahāḥ

102.95

22.94cv kārayed guṭikāś caitā 22.94cv kāryāś caitā guṭikā
kvāthyauṣadha-vyatyaya-yojanena tailaṃ pacet kalpanayānayaiva |
sarvāsya-rogoddhṛtaye tad āhur danta-sthira-tve tv idam eva mukhyam

102.96

22.95av kvāthauṣadha-vyatyaya-yojanena 22.95cv sarvāsya-roga-praśamārtham
uktaṃ
22.95cv sarvāsya-roge vyayanaṃ tad āhur
khadireṇaitā guṭikās tailam idaṃ cārimedasā prathitam |
anuśīlayan prati-dinaṃ svastho 'pi dṛḍha-dvi-jo bhavati

102.97

22.96dv vṛddho 'pi dṛḍha-dvi-jo bhavati
kṣudrā-guḍūcī-sumanaḥ-pravāla-dārvī-yavāsa-tri-phalā-kaṣāyaḥ |
kṣaudreṇa yuktaḥ kavaḍa-graho 'yaṃ sarvāmayān vaktra-gatān nihanti

102.98

22.97av drākṣā-guḍūcī-sumanaḥ-pravāla-
pāṭhā-dārvī-tvak-kuṣṭha-mustā-samaṅgā-tiktā-pītāṅgī-lodhra-tejovatīnām |
cūrṇaḥ sa-kṣaudro danta-māṃsārti-kaṇḍū-pāka-srāvāṇāṃ nāśano gharṣaṇena

102.99

gṛha-dhūma-tārkṣya-pāṭhā-vyoṣa-kṣārāgny-ayo-varā-tejo-hvaiḥ |
mukha-danta-gala-vikāre sa-kṣaudraḥ kālako vidhāryaś cūrṇaḥ

102.100

22.99dv sa-kṣaudraḥ kāliko vidhāryaś cūrṇaḥ
dārvī-tvak-sindhūdbhava-manaḥśilā-yāva-śūka-haritālaiḥ |
dhāryaḥ pītaka-cūrṇo dantāsya-galāmaye sa-madhv-ājyaḥ

102.101

dvi-kṣāra-dhūmaka-varā-pañca-paṭu-vyoṣa-vella-giri-tārkṣyaiḥ |
go-mūtreṇa vipakvā galāmaya-ghnī rasa-kriyā eṣā

102.102

22.101av dvi-kṣāra-gṛha-dhūmaka-varā- 22.101cv go-mūtreṇa piban kvāthaṃ
go-mūtra-kvathana-vilīna-vigrahāṇāṃ pathyānāṃ jala-miśi-kuṣṭha-bhāvitānām |
attāraṃ naram aṇavo 'pi vaktra-rogāḥ śrotāraṃ nṛpam iva na spṛśanty an-arthāḥ

102.103

saptacchadośīra-paṭola-musta-harītakī-tiktaka-rohiṇībhiḥ |
yaṣṭy-āhva-rājadruma-candanaiś ca kvāthaṃ pibet pāka-haraṃ mukhasya

102.104

paṭola-śuṇṭhī-tri-phalā-viśālā-trāyanti-tiktā-dvi-niśāmṛtānām |
pītaḥ kaṣāyo madhunā nihanti mukhe sthitaś cāsya-gadān a-śeṣān

102.105

22.104dv mukhotthitāṃś cāśu gadān a-śeṣān
sva-rasaḥ kvathito dārvyā ghanī-bhūtaḥ sa-gairikaḥ |
āsya-sthaḥ sa-madhur vaktra-pāka-nāḍī-vraṇāpahaḥ

102.106

paṭola-nimba-yaṣṭy-āhva-vāsā-jāty-arimedasām |
khadirasya varāyāś ca pṛthag evaṃ prakalpanā

102.107

khadirāyo-varā-pārtha-madayanty-ahimārakaiḥ |
gaṇḍūṣo 'mbu-śṛtair dhāryo dur-bala-dvi-ja-śāntaye

102.108

mukha-danta-mūla-gala-jāḥ prāyo rogāḥ kaphāsra-bhūyiṣṭhāḥ |
tasmāt teṣām a-sakṛd rudhiraṃ visrāvayed duṣṭam

102.109

kāya-śirasor vireko vamanaṃ kavaḍa-grahāś ca kaṭu-tiktāḥ |
prāyaḥ śastaṃ teṣāṃ kapha-rakta-haraṃ tathā karma

102.110

yava-tṛṇa-dhānyaṃ bhaktaṃ vidalaiḥ kṣāroṣitair apa-snehāḥ |
yūṣā bhakṣyāś ca hitā yac cānyac chleṣma-nāśāya

102.111

22.110av yava-tṛṇa-dhānyaṃ bhuktaṃ 22.110bv vidalaiḥ kṣāroṣitair apa-sneham
prāṇānila-patha-saṃsthāḥ śvasitam api nirundhate pramāda-vataḥ |
kaṇṭhāmayāś cikitsitam ato drutaṃ teṣu kurvīta

Original text: Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Data entry R. P. Das R. E. Emmerick · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc