Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Chapter 101

20.25av kalkitair ghṛta-madhv-āktāṃ
Uttarasthāna
mātsya-māhiṣa-vārāha-piśitāmaka-mūlakam |
māṣa-sūpa-dadhi-kṣīra-śuktekṣu-rasa-phāṇitam

21.1av matsya-māhiṣa-vārāha-
avāk-śayyāṃ ca bhajato dviṣato danta-dhāvanam |
dhūma-cchardana-gaṇḍūṣān ucitaṃ ca sirā-vyadham

kruddhāḥ śleṣmolbaṇā doṣāḥ kurvanty antar mukhaṃ gadān |
tatra khaṇḍauṣṭha ity ukto vātenauṣṭho dvi-dhā kṛtaḥ

21.3bv kurvanty antar-mukhe gadān
oṣṭha-kope tu pavanāt stabdhāv oṣṭhau mahā-rujau |
dālyete paripāṭyete paruṣāsita-karkaśau

pittāt tīkṣṇa-sahau pītau sarṣapākṛtibhiś citau |
piṭikābhir bahu-kledāv āśu-pākau kaphāt punaḥ

21.5cv piṭikābhir mahā-kledāv
śītā-sahau gurū śūnau sa-varṇa-piṭikācitau |
saṃnipātād anekābhau dur-gandhāsrāva-picchilau

21.6dv dur-gandha-srāva-picchilau 21.6dv dur-gandhāv ati-picchilau
a-kasmān mlāna-saṃśūna-rujau viṣama-pākinau |
raktopasṛṣṭau rudhiraṃ sravataḥ śoṇita-prabhau

kharjūra-sadṛśaṃ cātra kṣīṇe rakte 'rbudaṃ bhavet |
māṃsa-piṇḍopamau māṃsāt syātāṃ mūrchat-kṛmī kramāt

tailābha-śvayathu-kledau sa-kaṇḍvau medasā mṛdū |
kṣata-jāv avadīryete pāṭyete cā-sakṛt punaḥ

21.9bv sa-kaṇḍū medasā mṛdū 21.9dv pāṭyete vā-sakṛt punaḥ
grathitau ca punaḥ syātāṃ kaṇḍūlau daśana-cchadau |
jala-budbuda-vad vāta-kaphād oṣṭhe jalārbudam

gaṇḍālajī sthiraḥ śopho gaṇḍe dāha-jvarānvitaḥ |
vātād uṣṇa-sahā dantāḥ śīta-sparśe 'dhika-vyathāḥ

dālyanta iva śūlena śītākhyo dālanaś ca saḥ |
danta-harṣe pravātāmla-śīta-bhakṣā-kṣamā dvi-jāḥ

21.12dv -śīta-bhakṣyā-sahā dvi-jāḥ
bhavanty amlāśaneneva sa-rujāś calitā iva |
danta-bhede dvi-jās toda-bheda-ruk-sphuṭanānvitāḥ

21.13bv sa-rujaś calitā iva 21.13dv -bheda-ruk-vedanānvitāḥ
cālaś caladbhir daśanair bhakṣaṇād adhika-vyathaiḥ |
karālas tu karālānāṃ daśanānāṃ samudgamaḥ

21.14dv daśanānāṃ samudbhavaḥ 21.14dv daśanānāṃ samudbhave
danto 'dhiko 'dhi-dantākhyaḥ sa coktaḥ khalu vardhanaḥ |
jāyamāne 'ti-rug dante jāte tatra tu śāmyati

21.15cv jāyate jāyamāne 'ti 21.15dv rug jāte tatra śāmyati
a-dhāvanān malo dante kapho vā vāta-śoṣitaḥ |
pūti-gandhiḥ sthirī-bhūtaḥ śarkarā sāpy upekṣitā

21.16cv pūti-gandhaḥ sthirī-bhūtaḥ 21.16dv śarkarā so 'py upekṣitaḥ
śātayaty aṇu-śo dantāt kapālāni kapālikā |
śyāvaḥ śyāva-tvam āyāto rakta-pittānilair dvi-jaḥ

21.17av śātayaty aṇu-śo danta- 21.17bv -kapālāni kapālikā 21.17cv śyāvaḥ
śyāva-tvam āyātā
21.17dv rakta-pittānilair dvi-jāḥ
sa-mūlaṃ dantam āśritya doṣair ulbaṇa-mārutaiḥ |
śoṣite majjñi suṣire dante 'nna-mala-pūrite

pūti-tvāt kṛmayaḥ sūkṣmā jāyante jāyate tataḥ |
a-hetu-tīvrārti-śamaḥ sa-saṃrambho 'sitaś calaḥ

pralūnaḥ pūya-rakta-srut sa coktaḥ kṛmi-dantakaḥ |
śleṣma-raktena pūtīni vahanty asram a-hetukam

21.20av prabhūta-pūya-rakta-srut
śīryante danta-māṃsāni mṛdu-klinnāsitāni ca |
śītādo 'sāv upa-kuśaḥ pākaḥ pittāsṛg-udbhavaḥ

danta-māṃsāni dahyante raktāny utsedha-vanty ataḥ |
kaṇḍū-manti sravanty asram ādhmāyante 'sṛji sthite

calā manda-rujo dantāḥ pūti vaktraṃ ca jāyate |
dantayos triṣu vā śopho badarāsthi-nibho ghanaḥ

kaphāsrāt tīvra-ruk śīghraṃ pacyate danta-puppuṭaḥ |
danta-māṃse malaiḥ sāsrair bāhyāntaḥ śvayathur guruḥ

sa-rug-dāhaḥ sraved bhinnaḥ pūyāsraṃ danta-vidradhiḥ |
śvayathur danta-mūleṣu rujā-vān pitta-rakta-jaḥ

21.25bv pūyāsre danta-vidradhiḥ
lālā-srāvī sa suṣiro danta-māṃsa-praśātanaḥ |
sa saṃnipātāj jvara-vān sa-pūya-rudhira-srutiḥ

21.26cv sa saṃnipāta-jvara-vān
mahā-suṣira ity ukto viśīrṇa-dvi-ja-bandhanaḥ |
dantānte kīla-vac chopho hanu-karṇa-rujā-karaḥ

21.27bv viśīrṇa-rada-bandhanaḥ
pratihanty abhyavahṛtim śleṣmaṇā so 'dhi-māṃsakaḥ |
ghṛṣṭeṣu danta-māṃseṣu saṃrambho jāyate mahān

yasmiṃś calanti dantāś ca sa vidarbho 'bhighāta-jaḥ |
danta-māṃsāśritān rogān yaḥ sādhyān apy upekṣate

21.29bv sa vaidarbho 'bhighāta-jaḥ
antas tasyāsravan doṣaḥ sūkṣmāṃ saṃjanayed gatim |
pūyaṃ muhuḥ sā sravati tvaṅ-māṃsāsthi-prabhedinī

tāḥ punaḥ pañca vijñeyā lakṣaṇaiḥ svair yathoditaiḥ |
śāka-pattra-kharā suptā sphuṭitā vāta-dūṣitā

jihvā pittāt sa-dāhoṣā raktair māṃsāṅkuraiś citā |
śālmalī-kaṇṭakābhais tu kaphena bahalā guruḥ

21.32dv kaphena bahulā guruḥ
kapha-pittād adhaḥ śopho jihvā-stambha-kṛd unnataḥ |
matsya-gandhir bhavet pakvaḥ so 'laso māṃsa-śātanaḥ

prabandhane 'dho jihvāyāḥ śopho jihvāgra-saṃnibhaḥ |
sāṅkuraḥ kapha-pittāsrair lāloṣā-stambha-vān kharaḥ

21.34av pralambano 'dho jihvāyāḥ
adhi-jihvaḥ sa-ruk-kaṇḍur vākyāhāra-vighāta-kṛt |
tādṛg evopa-jihvas tu jihvāyā upari sthitaḥ

tālu-māṃse 'nilād duṣṭe piṭikāḥ sa-rujaḥ kharāḥ |
bahvyo ghanāḥ srāva-yutās tās tālu-piṭikāḥ smṛtāḥ

21.36bv piṭikāḥ sa-rujāḥ kharāḥ 21.36cv bahvyo ghanāḥ srāva-yuktās
tālu-mūle kaphāt sāsrān matsya-vasti-nibho mṛduḥ |
pralambaḥ picchilaḥ śopho nāsayāhāram īrayan

kaṇṭhoparodha-tṛṭ-kāsa-vami-kṛt gala-śuṇḍikā |
tālu-madhye ni-ruṅ māṃsaṃ saṃhataṃ tālu-saṃhatiḥ

padmākṛtis tālu-madhye raktāc chvayathur arbudam |
kacchapaḥ kacchapākāraś cira-vṛddhiḥ kaphād a-ruk

kolābhaḥ śleṣma-medobhyāṃ puppuṭo nī-rujaḥ sthiraḥ |
pittena pākaḥ pākākhyaḥ pūyāsrāvī mahā-rujaḥ

vāta-pitta-jvarāyāsais tālu-śoṣas tad-āhvayaḥ |
jihvā-prabandha-jāḥ kaṇṭhe dāruṇā mārga-rodhinaḥ

māṃsāṅkurāḥ śīghra-cayā rohiṇī śīghra-kāriṇī |
kaṇṭhāsya-śoṣa-kṛd vātāt sā hanu-śrotra-ruk-karī

21.42bv rohiṇī sāśu-kāriṇī
pittāj jvaroṣā-tṛṇ-moha-kaṇṭha-dhūmāyanānvitā |
kṣipra-jā kṣipra-pākāti-rāgiṇī sparśanā-sahā

kaphena picchilā pāṇḍur asṛjā sphoṭakācitā |
taptāṅgāra-nibhā karṇa-ruk-karī pitta-jākṛtiḥ

gambhīra-pākā nicayāt sarva-liṅga-samanvitā |
doṣaiḥ kapholbaṇaiḥ śophaḥ kola-vad grathitonnataḥ

śūka-kaṇṭaka-vat kaṇṭhe śālūko mārga-rodhanaḥ |
vṛndo vṛttonnato dāha-jvara-kṛd gala-pārśva-gaḥ

hanu-saṃdhy-āśritaḥ kaṇṭhe kārpāsī-phala-saṃnibhaḥ |
picchilo manda-ruk śophaḥ kaṭhinas tuṇḍikerikā

21.47bv karpāsī-phala-saṃnibhaḥ
bāhyāntaḥ śvayathur ghoro gala-mārgārgalopamaḥ |
galaugho mūrdha-guru-tā-tandrā-lālā-jvara-pradaḥ

valayaṃ nāti-ruk śophas tad-vad evāyatonnataḥ |
māṃsa-kīlo gale doṣair eko 'neko 'tha-vā 'lpa-ruk

kṛcchrocchvāsābhyavahṛtiḥ pṛthu-mūlo gilāyukaḥ |
bhūri-māṃsāṅkura-vṛtā tīvra-tṛḍ-jvara-mūrdha-ruk

21.50bv pṛthu-mūlo galāyukaḥ
śata-ghnī nicitā vartiḥ śata-ghnīvāti-ruk-karī |
vyāpta-sarva-galaḥ śīghra-janma-pāko mahā-rujaḥ

21.51av śata-ghnī-nicitevāntaḥ 21.51bv śata-ghnī cāti-ruk-karī
pūti-pūya-nibha-srāvī śvayathur gala-vidradhiḥ |
jihvāvasāne kaṇṭhādāv a-pākaṃ śvayathuṃ malāḥ

janayanti sthiraṃ raktaṃ nī-rujaṃ tad galārbudam || 53ab ||
21.53bv nī-rujaṃ taṃ galārbudam
pavana-śleṣma-medobhir gala-gaṇḍo bhaved bahiḥ || 53cd ||
vardhamānaḥ sa kālena muṣka-val lambate 'ti-ruk || 53ef ||
21.53fv muṣka-val lambate ni-ruk
kṛṣṇo 'ruṇo vā todāḍhyaḥ sa vātāt kṛṣṇa-rāji-mān |
vṛddhas tālu-gale śoṣaṃ kuryāc ca vi-rasāsya-tām

sthiraḥ sa-varṇaḥ kaṇḍū-mān śīta-sparśo guruḥ kaphāt |
vṛddhas tālu-gale lepaṃ kuryāc ca madhurāsya-tām

21.55cv vṛddhas tālu-gale śophaṃ
medasaḥ śleṣma-vad dhāni-vṛddhyoḥ so 'nuvidhīyate |
dehaṃ vṛddhaś ca kurute gale śabdaṃ svare 'lpa-tām

śleṣma-ruddhānila-gatiḥ śuṣka-kaṇṭho hata-svaraḥ |
tāmyan prasaktaṃ śvasiti yena sa svara-hānilāt

karoti vadanasyāntar vraṇān sarva-saro 'nilaḥ |
saṃcāriṇo 'ruṇān rūkṣān oṣṭhau tāmrau cala-tvacau

jihvā śītā-sahā gurvī sphuṭitā kaṇṭakācitā |
vivṛṇoti ca kṛcchreṇa mukhaṃ pāko mukhasya saḥ

21.59dv mukhaṃ pāko mukhasya ca
adhaḥ pratihato vāyur arśo-gulma-kaphādibhiḥ |
yāty ūrdhvaṃ vaktra-daurgandhyaṃ kurvann ūrdhva-gudas tu saḥ

21.60dv kurvann ūrdhva-gadas tu saḥ
mukhasya pitta-je pāke dāhoṣe tikta-vaktra-tā |
kṣārokṣita-kṣata-samā vraṇās tad-vac ca rakta-je

kapha-je madhurāsya-tvaṃ kaṇḍū-mat-picchilā vraṇāḥ |
antaḥ-kapolam āśritya śyāva-pāṇḍu kapho 'rbudam

21.62dv śyāvaṃ pāṇḍu kapho 'rbudam
kuryāt tad ghaṭṭitaṃ chinnaṃ mṛditaṃ ca vivardhate |
mukha-pāko bhavet sāsraiḥ sarvaiḥ sarvākṛtir malaiḥ

21.63av kuryāt tat pāṭitaṃ chinnaṃ 21.63av kuryāt tad vyadhitaṃ chinnaṃ
pūty-āsya-tā ca tair eva danta-kāṣṭhādi-vidviṣaḥ |
oṣṭhe gaṇḍe dvi-je mūle jihvāyāṃ tāluke gale

vaktre sarva-tra cety uktāḥ pañca-saptatir āmayāḥ |
ekā-daśaiko daśa ca trayo-daśa tathā ca ṣaṭ

aṣṭāv aṣṭā-daśāṣṭau ca kramāt teṣv an-upakramāḥ |
karālo māṃsa-raktauṣṭhāv arbudāni jalād vinā

21.66bv kramād eṣv an-upakramāḥ
kacchapas tālu-piṭikā galaughaḥ suṣiro mahān |
svara-ghnordhva-guda-śyāva-śata-ghnī-valayālasāḥ

21.67cv svara-ghnordhva-gada-śyāva-
nāḍy-oṣṭha-kopau nicayād raktāt sarvaiś ca rohiṇī |
daśane sphuṭite danta-bhedaḥ pakvopa-jihvikā

gala-gaṇḍaḥ svara-bhraṃśī kṛcchrocchvāso 'ti-vatsaraḥ |
yāpyas tu harṣo bhedaś ca śeṣāñ chastrauṣadhair jayet