અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 102

21.69અવ્ ગલ-ગણ્ડઃ સ્વર-ભ્રંશઃ
ઉત્તરસ્થાન
ખણ્ડૌષ્ઠસ્ય વિલિખ્યાન્તૌ સ્યૂત્વા વ્રણ-વદ્ આચરેત્ ।
યષ્ટી-જ્યોતિષ્મતી-લોધ્ર-શ્રાવણી-શારિવોત્પલૈઃ

પટોલ્યા કાકમાચ્યા ચ તૈલમ્ અભ્યઞ્જનં પચેત્ ।
નસ્યં ચ તૈલં વાત-ઘ્ન-મધુર-સ્કન્ધ-સાધિતમ્

મહા-સ્નેહેન વાતૌષ્ઠે સિદ્ધેનાક્તઃ પિચુર્ હિતઃ ।
દેવ-ધૂપ-મધૂચ્છિષ્ટ-ગુગ્ગુલ્વ્-અમરદારુભિઃ

યષ્ટ્ય્-આહ્વ-ચૂર્ણ-યુક્તેન તેનૈવ પ્રતિસારણમ્ ।
નાડ્ય્-ઓષ્ઠં સ્વેદયેદ્ દુગ્ધ-સિદ્ધૈર્ એરણ્ડ-પલ્લવૈઃ

22.4અવ્ યષ્ટ્ય્-આહ્વ-ચૂર્ણ-યુક્તૈસ્ તુ 22.4બ્વ્ તૈર્ એવ પ્રતિસારણમ્
ખણ્ડૌષ્ઠ-વિહિતં નસ્યં તસ્ય મૂર્ધ્નિ ચ તર્પણમ્ ।
પિત્તાભિઘાત-જાવ્ ઓષ્ઠૌ જલૌકોભિર્ ઉપાચરેત્

લોધ્ર-સર્જ-રસ-ક્ષૌદ્ર-મધુકૈઃ પ્રતિસારણમ્ ।
ગુડૂચી-યષ્ટિ-પત્તઙ્ગ-સિદ્ધમ્ અભ્યઞ્જને ઘૃતમ્

પિત્ત-વિદ્રધિ-વચ્ ચાત્ર ક્રિયા શોણિત-જે ઽપિ ચ ।
ઇદમ્ એવ નવે કાર્યં કર્મૌષ્ઠે તુ કફાતુરે

22.7ચ્વ્ ઇદમ્ એવ ભવેત્ કાર્યં 22.7દ્વ્ કર્મૌષ્ઠે તુ કફોત્તરે
પાઠા-ક્ષાર-મધુ-વ્યોષૈર્ હૃતાસ્રે પ્રતિસારણમ્ ।
ધૂમ-નાવન-ગણ્ડૂષાઃ પ્રયોજ્યાશ્ ચ કફ-ચ્છિદઃ

સ્વિન્નં ભિન્નં વિ-મેદસ્કં દહેન્ મેદો-જમ્ અગ્નિના ।
પ્રિયઙ્ગુ-લોધ્ર-ત્રિ-ફલા-માક્ષિકૈઃ પ્રતિસારયેત્

સ-ક્ષૌદ્રા ઘર્ષણં તીક્ષ્ણા ભિન્ન-શુદ્ધે જલાર્બુદે ।
અવગાઢે ઽતિ-વૃદ્ધે વા ક્ષારો ઽગ્નિર્ વા પ્રતિક્રિયા

22.10અવ્ સ-ક્ષૌદ્રૈર્ ઘર્ષણં તીક્ષ્ણૈર્ 22.10દ્વ્ ક્ષારો વહ્નિઃ પ્રતિક્રિયા
આમાદ્ય્-અવસ્થાસ્વ્ અલજીં ગણ્ડે શોફ-વદ્ આચરેત્ ।
સ્વિન્નસ્ય શીત-દન્તસ્ય પાલીં વિલિખિતાં દહેત્

તૈલેન પ્રતિસાર્યા ચ સ-ક્ષૌદ્ર-ઘન-સૈન્ધવૈઃ ।
દાડિમ-ત્વગ્-વરા-તાર્ક્ષ્ય-કાન્તા-જમ્બ્વ્-અસ્થિ-નાગરૈઃ

કવડઃ ક્ષીરિણાં ક્વાથૈર્ અણુ-તૈલં ચ નાવનમ્ ।
દન્ત-હર્ષે તથા ભેદે સર્વા વાત-હરા ક્રિયા

22.13ચ્વ્ દન્ત-ભેદે તથા હર્ષે 22.13દ્વ્ સર્વા વાત-હરાઃ ક્રિયાઃ
તિલ-યષ્ટીમધુ-શૃતં ક્ષીરં ગણ્ડૂષ-ધારણમ્ ।
સ-સ્નેહં દશ-મૂલામ્બુ ગણ્ડૂષઃ પ્રચલદ્-દ્વિ-જે

22.14ચ્વ્ સ-સ્નેહ-દશ-મૂલામ્બુ- 22.14દ્વ્ -ગણ્ડૂષાઃ પ્રચલે દ્વિ-જે
તુત્થ-લોધ્ર-કણા-શ્રેષ્ઠા-પત્તઙ્ગ-પટુ-ઘર્ષણમ્ ।
સ્નિગ્ધાઃ શીલ્યા યથાવસ્થં નસ્યાન્ન-કવડાદયઃ

22.15દ્વ્ ગણ્ડૂષ-કવડાદયઃ
અધિ-દન્તકમ્ આલિપ્તં યદા ક્ષારેણ જર્જરમ્ ।
કૃમિ-દન્તમ્ ઇવોત્પાટ્ય તદ્-વચ્ ચોપચરેત્ તદા

અન્-અવસ્થિત-રક્તે ચ દગ્ધે વ્રણ ઇવ ક્રિયા ।
અ-હિંસન્ દન્ત-મૂલાનિ દન્તેભ્યઃ શર્કરાં હરેત્

ક્ષાર-ચૂર્ણૈર્ મધુ-યુતૈસ્ તતશ્ ચ પ્રતિસારયેત્ ।
કપાલિકાયામ્ અપ્ય્ એવં હર્ષોક્તં ચ સમાચરેત્

જયેદ્ વિસ્રાવણૈઃ સ્વિન્નમ્ અ-ચલં કૃમિ-દન્તકમ્ ।
સ્નિગ્ધૈશ્ ચાલેપ-ગણ્ડૂષ-નસ્યાહારૈશ્ ચલાપહૈઃ

22.19બ્વ્ અ-બલં કૃમિ-દન્તકમ્
ગુડેન પૂર્ણં સુષિરં મધૂચ્છિષ્ટેન વા દહેત્ ।
સપ્તચ્છદાર્ક-ક્ષીરાભ્યાં પૂરણં કૃમિ-શૂલ-જિત્

હિઙ્ગુ-કટ્ફલ-કાસીસ-સ્વર્જિકા-કુષ્ઠ-વેલ્લ-જમ્ ।
રજો રુજં જયત્ય્ આશુ વસ્ત્ર-સ્થં દશને ઘૃતમ્

22.21દ્વ્ વસ્ત્ર-સ્થં દશનૈર્ ઘૃતમ્
અલક્તકં વા સિન્ધૂત્થં વેલ્લ-ધૂમં સ-હિઙ્ગુ વા ।
ધાન્યામ્લ-સિદ્ધં શેવાલં કોષ્ણં વા દશન-સ્થિતમ્ ॥ 21+1 ॥
22.21+1બ્વ્ વેશ્મ-ધૂમં સ-હિઙ્ગુ વા
વરાહકર્ણી-મૂલં વા શરપુઙ્ખા-જટાથ-વા ।
વર્તિર્ વાવલ્ગુજ-ફલૈર્ બીજપૂર-જટાન્વિતૈઃ ॥ 21+2 ॥
ગણ્ડૂષં ગ્રાહયેત્ તૈલમ્ એભિર્ એવ ચ સાધિતમ્ ।
ક્વાથૈર્ વા યુક્તમ્ એરણ્ડ-દ્વિ-વ્યાઘ્રી-ભૂકદમ્બ-જૈઃ

22.22અવ્ ગણ્ડૂષં ધારયેત્ તૈલમ્ 22.22દ્વ્ -વ્યાઘ્રી-ભૂર્જ-કદમ્બકૈઃ
ક્રિયા-યોગૈર્ બહુ-વિધૈર્ ઇત્ય્ અ-શાન્ત-રુજં ભૃશમ્ ।
દૃઢમ્ અપ્ય્ ઉદ્ધરેદ્ દન્તં પૂર્વં મૂલાદ્ વિમોક્ષિતમ્

સંદંશકેન લઘુના દન્ત-નિર્ઘાતનેન વા ।
તૈલં સ-યષ્ટ્ય્-આહ્વ-રજો ગણ્ડૂષો મધુ વા તતઃ

22.24દ્વ્ ગણ્ડૂષો મધુના તતઃ
તતો વિદારિ-યષ્ટ્ય્-આહ્વ-શૃઙ્ગાટક-કસેરુભિઃ ।
તૈલં દશ-ગુણ-ક્ષીરં સિદ્ધં યુઞ્જીત નાવનમ્

કૃશ-દુર્-બલ-વૃદ્ધાનાં વાતાર્તાનાં ચ નોદ્ધરેત્ ।
નોદ્ધરેચ્ ચોત્તરં દન્તં બહૂપદ્રવ-કૃદ્ ધિ સઃ

એષામ્ અપ્ય્ ઉદ્ધૃતૌ સ્નિગ્ધ-સ્વાદુ-શીત-ક્રમો હિતઃ ।
વિસ્રાવિતાસ્રે શીતાદે સ-ક્ષૌદ્રૈઃ પ્રતિસારણમ્

22.27અવ્ એષામ્ અપ્ય્ ઉદ્ધૃતૈઃ સ્નિગ્ધ-
મુસ્તાર્જુન-ત્વક્-ત્રિ-ફલા-ફલિની-તાર્ક્ષ્ય-નાગરૈઃ ।
તત્-ક્વાથઃ કવડો નસ્યં તૈલં મધુર-સાધિતમ્

દન્ત-માંસાન્ય્ ઉપ-કુશે સ્વિન્નાન્ય્ ઉષ્ણામ્બુ-ધારણૈઃ ।
મણ્ડલાગ્રેણ શાકાદિ-પત્ત્રૈર્ વા બહુ-શો લિખેત્

તતશ્ ચ પ્રતિસાર્યાણિ ઘૃત-મણ્ડ-મધુ-દ્રુતૈઃ ।
લાક્ષા-પ્રિયઙ્ગુ-પત્તઙ્ગ-લવણોત્તમ-ગૈરિકૈઃ

22.30બ્વ્ ઘૃત-મણ્ડ-મધુ-પ્લુતૈઃ
સ-કુષ્ઠ-શુણ્ઠી-મરિચ-યષ્ટીમધુ-રસાઞ્જનૈઃ ।
સુખોષ્ણો ઘૃત-મણ્ડો ઽનુ તૈલં વા કવડ-ગ્રહઃ

22.31દ્વ્ તૈલં વા કવડ-ગ્રહે
ઘૃતં ચ મધુરૈઃ સિદ્ધં હિતં કવડ-નસ્યયોઃ ।
દન્ત-પુપ્પુટકે સ્વિન્ન-ચ્છિન્ન-ભિન્ન-વિલેખિતે

22.32અવ્ ઘૃતં વા મધુરૈઃ સિદ્ધં
યષ્ટ્ય્-આહ્વ-સ્વર્જિકા-શુણ્ઠી-સૈન્ધવૈઃ પ્રતિસારણમ્ ।
વિદ્રધૌ કટુ-તીક્ષ્ણોષ્ણ-રૂક્ષૈઃ કવડ-લેપનમ્

ઘર્ષણં કટુકા-કુષ્ઠ-વૃશ્ચિકાલી-યવોદ્ભવૈઃ ।
રક્ષેત્ પાકં હિમૈઃ પક્વઃ પાટ્યો દાહ્યો ઽવગાઢકઃ

સુષિરે છિન્ન-લિખિતે સ-ક્ષૌદ્રૈઃ પ્રતિસારણમ્ ।
લોધ્ર-મુસ્ત-મિશિ-શ્રેષ્ઠા-તાર્ક્ષ્ય-પત્તઙ્ગ-કિંશુકૈઃ

22.35અવ્ સૌષિરે છિન્ન-લિખિતે
સ-કટ્ફલૈઃ કષાયૈશ્ ચ તેષાં ગણ્ડૂષ ઇષ્યતે ।
યષ્ટી-લોધ્રોત્પલાનન્તા-શારિવાગુરુ-ચન્દનૈઃ

22.36અવ્ સ-કટ્ફલૈઃ કષાયશ્ ચ
સ-ગૈરિક-સિતા-પુણ્ડ્રૈઃ સિદ્ધં તૈલં ચ નાવનમ્ ।
છિત્ત્વાધિ-માંસકં ચૂર્ણૈઃ સ-ક્ષૌદ્રૈઃ પ્રતિસારયેત્

વચા-તેજોવતી-પાઠા-સ્વર્જિકા-યવ-શૂક-જૈઃ ।
પટોલ-નિમ્બ-ત્રિ-ફલા-કષાયઃ કવડો હિતઃ

22.38બ્વ્ -સ્વર્જિકા-યાવ-શૂક-જૈઃ
વિદર્ભે દન્ત-મૂલાનિ મણ્ડલાગ્રેણ શોધયેત્ ।
ક્ષારં યુઞ્જ્યાત્ તતો નસ્યં ગણ્ડૂષાદિ ચ શીતલમ્

સંશોધ્યોભયતઃ કાયં શિરશ્ ચોપચરેત્ તતઃ ।
નાડીં દન્તાનુગાં દન્તં સમુદ્ધૃત્યાગ્નિના દહેત્

કુબ્જાં નૈક-ગતિં પૂર્ણાં ગુડેન મદનેન વા ।
ધાવનં જાતિ-મદન-ખદિર-સ્વાદુકણ્ટકૈઃ

22.41અવ્ ન્યુબ્જાં નૈક-ગતિં પૂર્ણાં 22.41બ્વ્ ગુડેન મધુનાથ-વા
ક્ષીરિ-વૃક્ષામ્બુ-ગણ્ડૂષો નસ્યં તૈલં ચ તત્-કૃતમ્ ।
કુર્યાદ્ વાતૌષ્ઠ-કોપોક્તં કણ્ટકેષ્વ્ અનિલાત્મસુ

જિહ્વાયાં પિત્ત-જાતેષુ ઘૃષ્ટેષુ રુધિરે સ્રુતે ।
પ્રતિસારણ-ગણ્ડૂષ-નાવનં મધુરૈર્ હિતમ્

તીક્ષ્ણૈઃ કફોત્થેષ્વ્ એવં ચ સર્ષપ-ત્ર્ય્-ઊષણાદિભિઃ ।
નવે જિહ્વાલસે ઽપ્ય્ એવં તં તુ શસ્ત્રેણ ન સ્પૃશેત્

22.44અવ્ તીક્ષ્ણૈઃ કફોત્થેષ્વ્ અપ્ય્ એવં 22.44અવ્ તીક્ષ્ણૈઃ કફોત્થેષ્વ્ એવં તુ
ઉન્નમ્ય જિહ્વામ્ આકૃષ્ટાં બડિશેનાધિ-જિહ્વિકામ્ ।
છેદયેન્ મણ્ડલાગ્રેણ તીક્ષ્ણોષ્ણૈર્ ઘર્ષણાદિ ચ

ઉપ-જિહ્વાં પરિસ્રાવ્ય યવ-ક્ષારેણ ઘર્ષયેત્ ।
કફ-ઘ્નૈઃ શુણ્ડિકા સાધ્યા નસ્ય-ગણ્ડૂષ-ઘર્ષણૈઃ

એર્વારુ-બીજ-પ્રતિમં વૃદ્ધાયામ્ અ-સિરા-તતમ્ ।
અગ્રં નિવિષ્ટં જિહ્વાયા બડીશાદ્ય્-અવલમ્બિતમ્

22.47ચ્વ્ અગ્રં નિવિષ્ટં જિહ્વાયાં 22.47ચ્વ્ અગ્રે નિવિષ્ટં જિહ્વાયા
છેદયેન્ મણ્ડલાગ્રેણ નાત્ય્-અગ્રે ન ચ મૂલતઃ ।
છેદે ઽત્ય્ અસૃક્-ક્ષયાન્ મૃત્યુર્ હીને વ્યાધિર્ વિવર્ધતે

22.48બ્વ્ નાત્ય્-અગ્રે નાતિ-મૂલતઃ
મરિચાતિવિષા-પાઠા-વચા-કુષ્ઠ-કુટન્નટૈઃ ।
છિન્નાયાં સ-પટુ-ક્ષૌદ્રૈર્ ઘર્ષણં કવડઃ પુનઃ

કટુકાતિવિષા-પાઠા-નિમ્બ-રાસ્ના-વચામ્બુભિઃ ।
સંઘાતે પુપ્પુટે કૂર્મે વિલિખ્યૈવં સમાચરેત્

અ-પક્વે તાલુ-પાકે તુ કાસીસ-ક્ષૌદ્ર-તાર્ક્ષ્ય-જૈઃ ।
ઘર્ષણં કવડઃ શીત-કષાય-મધુરૌષધૈઃ

22.51ચ્વ્ ઘર્ષણં કવડઃ શીતઃ 22.51દ્વ્ કષાય-મધુરૌષધૈઃ
પક્વે ઽષ્ટા-પદ-વદ્ ભિન્ને તીક્ષ્ણોષ્ણૈઃ પ્રતિસારણમ્ ।
વૃષ-નિમ્બ-પટોલાદ્યૈસ્ તિક્તૈઃ કવડ-ધારણમ્

તાલુ-શોષે ત્વ્ અ-તૃષ્ણસ્ય સર્પિર્ ઉત્તર-ભક્તિકમ્ ।
કણા-શુણ્ઠી-શૃતં પાનમ્ અમ્લૈર્ ગણ્ડૂષ-ધારણમ્

22.53અવ્ તાલુ-શોષે તૃષાર્તસ્ય
ધન્વ-માંસ-રસાઃ સ્નિગ્ધાઃ ક્ષીર-સર્પિશ્ ચ નાવનમ્ ।
કણ્ઠ-રોગેષ્વ્ અસૃઙ્-મોક્ષસ્ તીક્ષ્ણૈર્ નસ્યાદિ કર્મ ચ

ક્વાથઃ પાનં ચ દાર્વી-ત્વઙ્-નિમ્બ-તાર્ક્ષ્ય-કલિઙ્ગ-જઃ ।
હરીતકી-કષાયો વા પેયો માક્ષિક-સંયુતઃ

શ્રેષ્ઠા-વ્યોષ-યવ-ક્ષાર-દાર્વી-દ્વીપિ-રસાઞ્જનૈઃ ।
સ-પાઠા-તેજિની-નિમ્બૈઃ શુક્ત-ગો-મૂત્ર-સાધિતૈઃ

કવડો ગુટિકા વાત્ર કલ્પિતા પ્રતિસારણમ્ ।
નિચુલં કટભી મુસ્તં દેવદારુ મહૌષધમ્

22.57અવ્ કવડો ગુટિકા ચાત્ર 22.57ચ્વ્ નિચુલં કટભી મુસ્તા
વચા દન્તી ચ મૂર્વા ચ લેપઃ કોષ્ણો ઽર્તિ-શોફ-હા ।
અથાન્તર્-બાહ્યતઃ સ્વિન્નાં વાત-રોહિણિકાં લિખેત્

અઙ્ગુલી-શસ્ત્રકેણાશુ પટુ-યુક્ત-નખેન વા ।
પઞ્ચ-મૂલામ્બુ કવડસ્ તૈલં ગણ્ડૂષ-નાવનમ્

વિસ્રાવ્ય પિત્ત-સંભૂતાં સિતા-ક્ષૌદ્ર-પ્રિયઙ્ગુભિઃ ।
ઘર્ષેત્ સ-લોધ્ર-પત્તઙ્ગૈઃ કવડઃ ક્વથિતૈશ્ ચ તૈઃ

દ્રાક્ષા-પરૂષક-ક્વાથો હિતશ્ ચ કવડ-ગ્રહે ।
ઉપાચરેદ્ એવમ્ એવ પ્રત્યાખ્યાયાસ્ર-સંભવામ્

સાગાર-ધૂમૈઃ કટુકૈઃ કફ-જાં પ્રતિસારયેત્ ।
નસ્ય-ગણ્ડૂષયોસ્ તૈલં સાધિતં ચ પ્રશસ્યતે

અપામાર્ગ-ફલ-શ્વેતા-દન્તી-જન્તુઘ્ન-સૈન્ધવૈઃ ।
તદ્-વચ્ ચ વૃન્દ-શાલૂક-તુણ્ડિકેરી-ગિલાયુષુ

22.63દ્વ્ -તુણ્ડિકેરી-ગલાયુષુ
વિદ્રધૌ સ્રાવિતે શ્રેષ્ઠા-રોચના-તાર્ક્ષ્ય-ગૈરિકૈઃ ।
સ-લોધ્ર-પટુ-પત્તઙ્ગ-કણૈર્ ગણ્ડૂષ-ઘર્ષણે

22.64દ્વ્ -કણૈર્ ગણ્ડૂષ-ધારણમ્ 22.64દ્વ્ -કણૈર્ ગણ્ડૂષ-ઘર્ષણમ્
ગલ-ગણ્ડઃ પવન-જઃ સ્વિન્નો નિઃસ્રુત-શોણિતઃ ।
તિલૈર્ બીજૈશ્ ચ લટ્વોમા-પ્રિયાલ-શણ-સંભવૈઃ

22.65બ્વ્ સ્વિન્નો વિસ્રુત-શોણિતઃ
ઉપનાહ્યો વ્રણે રૂઢે પ્રલેપ્યશ્ ચ પુનઃ પુનઃ ।
શિગ્રુ-તિલ્વક-તર્કારી-ગજ-કૃષ્ણા-પુનર્નવૈઃ

કાલામૃતાર્ક-મૂલૈશ્ ચ પુષ્પૈશ્ ચ કરહાટ-જૈઃ ।
એકૈષીકાન્વિતૈઃ પિષ્ટૈઃ સુરયા કાઞ્જિકેન વા

22.67અવ્ તાલ-મૂલાર્ક-મૂલૈશ્ ચ 22.67બ્વ્ પુષ્પૈશ્ ચ કરઘાટ-જૈઃ
ગુડૂચી-નિમ્બ-કુટજ-હંસપદી-બલા-દ્વયૈઃ ।
સાધિતં પાયયેત્ તૈલં સ-કૃષ્ણા-દેવદારુભિઃ

કર્તવ્યં કફ-જે ઽપ્ય્ એતત્ સ્વેદ-વિમ્લાપને ત્વ્ અતિ ।
લેપો ઽજગન્ધાતિવિષા-વિશલ્યાઃ સ-વિષાણિકાઃ

ગુઞ્જાલાબુ-શુકાહ્વાશ્ ચ પલાશ-ક્ષાર-કલ્કિતાઃ ।
મૂત્ર-સ્રુતં હઠ-ક્ષારં પક્ત્વા કોદ્રવ-ભુક્ પિબેત્

22.70ચ્વ્ મૂત્ર-શૃતં યવ-ક્ષારં 22.70ચ્વ્ મૂત્ર-સ્રુતં યવ-ક્ષારં 22.70ચ્વ્
સૂત્ર-સ્રુતં યવ-ક્ષારં
સાધિતં વત્સકાદ્યૈર્ વા તૈલં સ-પટુ-પઞ્ચકૈઃ ।
કફ-ઘ્નાન્ ધૂમ-વમન-નાવનાદીંશ્ ચ શીલયેત્

22.71ચ્વ્ કફ-ઘ્નાન્ ધૂમ-ગણ્ડૂષાન્ 22.71દ્વ્ વમનાદીંશ્ ચ શીલયેત્
મેદો-ભવે સિરાં વિધ્યેત્ કફ-ઘ્નં ચ વિધિં ભજેત્ ।
અસનાદિ-રજશ્ ચૈનં પ્રાતર્ મૂત્રેણ પાયયેત્

અ-શાન્તૌ પાચયિત્વા ચ સર્વાન્ વ્રણ-વદ્ આચરેત્ ।
મુખ-પાકેષુ સ-ક્ષૌદ્રા પ્રયોજ્યા મુખ-ધાવનાઃ

22.73અવ્ અ-શાન્તૌ પાટયિત્વા ચ 22.73દ્વ્ પ્રયોજ્યા મુખ-પાવનાઃ
ક્વથિતાસ્ ત્રિ-ફલા-પાઠા-મૃદ્વીકા-જાતિ-પલ્લવાઃ ।
નિષ્ઠેવ્યા ભક્ષયિત્વા વા કુઠેરાદિર્ ગણો ઽથ-વા

22.74ચ્વ્ નિઘૃષ્ટવ્યા ભક્ષયિત્વા
મુખ-પાકે ઽનિલાત્ કૃષ્ણા-પટ્વ્-એલાઃ પ્રતિસારણમ્ ।
તૈલં વાત-હરૈઃ સિદ્ધં હિતં કવડ-નસ્યયોઃ

પિત્તાસ્રે પિત્ત-રક્ત-ઘ્નઃ કફ-ઘ્નશ્ ચ કફે વિધિઃ ।
લિખેચ્ છાકાદિ-પત્ત્રૈશ્ ચ પિટિકાઃ કઠિનાઃ સ્થિરાઃ

22.76અવ્ પિત્તાસ્રે રક્ત-પિત્ત-ઘ્નઃ
યથા-દોષોદયં કુર્યાત્ સંનિપાતે ચિકિત્સિતમ્ ।
નવે ઽર્બુદે ત્વ્ અ-સંવૃદ્ધે છેદિતે પ્રતિસારણમ્

સ્વર્જિકા-નાગર-ક્ષૌદ્રૈઃ ક્વાથો ગણ્ડૂષ ઇષ્યતે ।
ગુડૂચી-નિમ્બ-કલ્કોત્થો મધુ-તૈલ-સમન્વિતઃ

યવાન્ન-ભુક્ તીક્ષ્ણ-તૈલ-નસ્યાભ્યઙ્ગાંસ્ તથાચરેત્ ।
વમિતે પૂતિ-વદને ધૂમસ્ તીક્ષ્ણઃ સ-નાવનઃ

સમઙ્ગા-ધાતકી-લોધ્ર-ફલિની-પદ્મકૈર્ જલમ્ ।
ધાવનં વદનસ્યાન્તશ્ ચૂર્ણિતૈર્ અવચૂર્ણિતમ્

22.80દ્વ્ ચૂર્ણિતૈર્ અવચૂર્ણનમ્
શીતાદોપ-કુશોક્તં ચ નાવનાદિ ચ શીલયેત્ ॥ 81અબ્ ॥
ફલ-ત્રય-દ્વીપિ-કિરાતતિક્ત-યષ્ટ્ય્-આહ્વ-સિદ્ધાર્થ-કટુ-ત્રિકાણિ ॥ 81ચ્દ્ ॥
મુસ્તા-હરિદ્રા-દ્વય-યાવ-શૂક-વૃક્ષામ્લકામ્લાગ્રિમ-વેતસાશ્ ચ ॥ 81એf ॥
અશ્વત્થ-જમ્બ્વ્-આમ્ર-ધનઞ્જય-ત્વક્ ત્વક્ ચાહિમારાત્ ખદિરસ્ય સારઃ ।
ક્વાથેન તેષાં ઘન-તાં ગતેન તચ્-ચૂર્ણ-યુક્તા ગુટિકા વિધેયાઃ

તા ધારિતા ઘ્નન્તિ મુખેન નિત્યં કણ્ઠૌષ્ઠ-તાલ્વ્-આદિ-ગદાન્ સુ-કૃચ્છ્રાન્ ।
વિશેષતો રોહિણિકાસ્ય-શોષ-ગન્ધાન્ વિદેહાધિપતિ-પ્રણીતાઃ

ખદિર-તુલામ્ અમ્બુ-ઘટે પક્ત્વા તોયેન તેન પિષ્ટૈશ્ ચ ।
ચન્દન-જોઙ્ગક-કુઙ્કુમ-પરિપેલવ-વાલકોશીરૈઃ

સુરતરુ-લોધ્ર-દ્રાક્ષા-મઞ્જિષ્ઠા-ચોચ-પદ્મક-વિડઙ્ગૈઃ ।
સ્પૃક્કા-નત-નખ-કટ્ફલ-સૂક્ષ્મૈલા-ધ્યામકૈઃ સ-પત્તઙ્ગૈઃ

તૈલ-પ્રસ્થં વિપચેત્ કર્ષાંશૈઃ પાન-નસ્ય-ગણ્ડૂષૈસ્ તત્ ।
હત્વાસ્યે સર્વ-ગદાન્ જનયતિ ગાર્ધ્રીં દૃશં શ્રુતિં ચ વારાહીમ્

22.86બ્વ્ કર્ષાંશૈઃ પાન-નસ્ય-ગણ્ડૂષૈઃ 22.86ચ્વ્ હન્ત્ય્ આસ્યે સર્વ-ગદાન્
ઉદ્વર્તિતં ચ પ્રપુનાટ-લોધ્ર-દાર્વીભિર્ અભ્યક્તમ્ અનેન વક્ત્રમ્ ।
નિર્-વ્યઙ્ગ-નીલી-મુખ-દૂષિકાદિ સંજાયતે ચન્દ્ર-સમાન-કાન્તિ

22.87ચ્વ્ નિર્-વ્યઙ્ગ-નીલી-મુખ-દૂષિકં ચ
પલ-શતં બાણાત્ તોય-ઘટે પક્ત્વા રસે ઽસ્મિંશ્ ચ પલાર્ધિકૈઃ ।
ખદિર-જમ્બૂ-યષ્ટ્યાનન્તામ્રૈર્ અહિમાર-નીલોત્પલાન્વિતૈઃ

22.88ચ્વ્ ખદિર-જમ્બૂ-યષ્ટ્યાનન્તા-લોધ્રૈર્
તૈલ-પ્રસ્થં પાચયેચ્ છ્લક્ષ્ણ-પિષ્ટૈર્ એભિર્ દ્રવ્યૈર્ ધારિતં તન્ મુખેન ।
રોગાન્ સર્વાન્ હન્તિ વક્ત્રે વિશેષાત્ સ્થૈર્યં ધત્તે દન્ત-પઙ્ક્તેશ્ ચલાયાઃ

22.89અવ્ તૈલ-પ્રસ્થં પાચયેત્ સૂક્ષ્મ-પિષ્ટૈર્ 22.89બ્વ્ એભિર્ દ્રવ્યૈર્ ધારિતં
તત્ સુખેન
ખદિર-સારાદ્ દ્વે તુલે પચેદ્ વલ્કાત્ તુલાં ચારિમેદસઃ ।
ઘટ-ચતુષ્કે પાદ-શેષે ઽસ્મિન્ પૂતે પુનઃ ક્વથનાદ્ ઘને

22.90અવ્ ખદિર-સારાદ્ દ્વે તુલે વિપચેદ્ 22.90બ્વ્ વલ્ક-તુલાં ચારિમેદસઃ
22.90બ્વ્ વલ્કલ-તુલાં ચારિમેદસઃ 22.90બ્વ્ વલ્કલ-તુલાં ચારિમેદતઃ
22.90દ્વ્ ઽસ્મિન્ પૂતે પુનઃ ક્વાથનાદ્ ઘને 22.90દ્વ્ ઽસ્મિન્ પૂતે પુનઃ ક્વાથયેદ્
ઘને
આક્ષિકં ક્ષિપેત્ સુ-સૂક્ષ્મં રજઃ સેવ્યામ્બુ-પત્તઙ્ગ-ગૈરિકમ્ ।
ચન્દન-દ્વય-લોધ્ર-પુણ્ડ્રાહ્વ-યષ્ટ્ય્-આહ્વ-લાક્ષાઞ્જન-દ્વયમ્

22.91અવ્ આક્ષિકં ક્ષિપેત્ સુ-સૂક્ષ્મ-રજઃ 22.91અવ્ આક્ષિકં ચ ક્ષિપેત્
સૂક્ષ્મ-રજઃ
22.91અવ્ કાર્ષિકં ક્ષિપેત્ સુ-સૂક્ષ્મ-રજઃ 22.91ચ્વ્
ચન્દન-દ્વય-શ્યામા-પુણ્ડ્રાહ્વ-
ધાતકી-કટ્ફલ-દ્વિ-નિશા-ત્રિ-ફલા-ચતુર્-જાત-જોઙ્ગકમ્ ।
મુસ્ત-મઞ્જિષ્ઠા-ન્યગ્રોધ-પ્રરોહ-માંસી-યવાસકમ્

22.92દ્વ્ ંધ-પ્રરોહ-વચા-માંસી-યવાસકમ્
પદ્મકૈલા-સમઙ્ગાશ્ ચ શીતે તસ્મિંસ્ તથા પાલિકાં પૃથક્ ।
જાતીપત્ત્રિકાં સ-જાતિ-ફલાં સહ-લવઙ્ગ-કણ્કોલ્લકામ્

22.93અવ્ પદ્મકૈલેય-સમઙ્ગાશ્ ચ 22.93બ્વ્ શીતે તથા પાલિકાં પૃથક્
22.93દ્વ્ સહ-નખ-લવઙ્ગ-કઙ્કોલ્લકામ્
સ્ફટિક-શુભ્ર-સુરભિ-કર્પૂર-કુડવં ચ તત્રાવપેત્ તતઃ ।
કારયેદ્ ગુટિકાઃ સદા ચૈતા ધાર્યા મુખે તદ્-ગદાપહાઃ

22.94ચ્વ્ કારયેદ્ ગુટિકાશ્ ચૈતા 22.94ચ્વ્ કાર્યાશ્ ચૈતા ગુટિકા
ક્વાથ્યૌષધ-વ્યત્યય-યોજનેન તૈલં પચેત્ કલ્પનયાનયૈવ ।
સર્વાસ્ય-રોગોદ્ધૃતયે તદ્ આહુર્ દન્ત-સ્થિર-ત્વે ત્વ્ ઇદમ્ એવ મુખ્યમ્

22.95અવ્ ક્વાથૌષધ-વ્યત્યય-યોજનેન 22.95ચ્વ્ સર્વાસ્ય-રોગ-પ્રશમાર્થમ્
ઉક્તં
22.95ચ્વ્ સર્વાસ્ય-રોગે વ્યયનં તદ્ આહુર્
ખદિરેણૈતા ગુટિકાસ્ તૈલમ્ ઇદં ચારિમેદસા પ્રથિતમ્ ।
અનુશીલયન્ પ્રતિ-દિનં સ્વસ્થો ઽપિ દૃઢ-દ્વિ-જો ભવતિ

22.96દ્વ્ વૃદ્ધો ઽપિ દૃઢ-દ્વિ-જો ભવતિ
ક્ષુદ્રા-ગુડૂચી-સુમનઃ-પ્રવાલ-દાર્વી-યવાસ-ત્રિ-ફલા-કષાયઃ ।
ક્ષૌદ્રેણ યુક્તઃ કવડ-ગ્રહો ઽયં સર્વામયાન્ વક્ત્ર-ગતાન્ નિહન્તિ

22.97અવ્ દ્રાક્ષા-ગુડૂચી-સુમનઃ-પ્રવાલ-
પાઠા-દાર્વી-ત્વક્-કુષ્ઠ-મુસ્તા-સમઙ્ગા-તિક્તા-પીતાઙ્ગી-લોધ્ર-તેજોવતીનામ્ ।
ચૂર્ણઃ સ-ક્ષૌદ્રો દન્ત-માંસાર્તિ-કણ્ડૂ-પાક-સ્રાવાણાં નાશનો ઘર્ષણેન

ગૃહ-ધૂમ-તાર્ક્ષ્ય-પાઠા-વ્યોષ-ક્ષારાગ્ન્ય્-અયો-વરા-તેજો-હ્વૈઃ ।
મુખ-દન્ત-ગલ-વિકારે સ-ક્ષૌદ્રઃ કાલકો વિધાર્યશ્ ચૂર્ણઃ

22.99દ્વ્ સ-ક્ષૌદ્રઃ કાલિકો વિધાર્યશ્ ચૂર્ણઃ
દાર્વી-ત્વક્-સિન્ધૂદ્ભવ-મનઃશિલા-યાવ-શૂક-હરિતાલૈઃ ।
ધાર્યઃ પીતક-ચૂર્ણો દન્તાસ્ય-ગલામયે સ-મધ્વ્-આજ્યઃ

દ્વિ-ક્ષાર-ધૂમક-વરા-પઞ્ચ-પટુ-વ્યોષ-વેલ્લ-ગિરિ-તાર્ક્ષ્યૈઃ ।
ગો-મૂત્રેણ વિપક્વા ગલામય-ઘ્ની રસ-ક્રિયા એષા

22.101અવ્ દ્વિ-ક્ષાર-ગૃહ-ધૂમક-વરા- 22.101ચ્વ્ ગો-મૂત્રેણ પિબન્ ક્વાથં
ગો-મૂત્ર-ક્વથન-વિલીન-વિગ્રહાણાં પથ્યાનાં જલ-મિશિ-કુષ્ઠ-ભાવિતાનામ્ ।
અત્તારં નરમ્ અણવો ઽપિ વક્ત્ર-રોગાઃ શ્રોતારં નૃપમ્ ઇવ ન સ્પૃશન્ત્ય્ અન્-અર્થાઃ

સપ્તચ્છદોશીર-પટોલ-મુસ્ત-હરીતકી-તિક્તક-રોહિણીભિઃ ।
યષ્ટ્ય્-આહ્વ-રાજદ્રુમ-ચન્દનૈશ્ ચ ક્વાથં પિબેત્ પાક-હરં મુખસ્ય

પટોલ-શુણ્ઠી-ત્રિ-ફલા-વિશાલા-ત્રાયન્તિ-તિક્તા-દ્વિ-નિશામૃતાનામ્ ।
પીતઃ કષાયો મધુના નિહન્તિ મુખે સ્થિતશ્ ચાસ્ય-ગદાન્ અ-શેષાન્

22.104દ્વ્ મુખોત્થિતાંશ્ ચાશુ ગદાન્ અ-શેષાન્
સ્વ-રસઃ ક્વથિતો દાર્વ્યા ઘની-ભૂતઃ સ-ગૈરિકઃ ।
આસ્ય-સ્થઃ સ-મધુર્ વક્ત્ર-પાક-નાડી-વ્રણાપહઃ

પટોલ-નિમ્બ-યષ્ટ્ય્-આહ્વ-વાસા-જાત્ય્-અરિમેદસામ્ ।
ખદિરસ્ય વરાયાશ્ ચ પૃથગ્ એવં પ્રકલ્પના

ખદિરાયો-વરા-પાર્થ-મદયન્ત્ય્-અહિમારકૈઃ ।
ગણ્ડૂષો ઽમ્બુ-શૃતૈર્ ધાર્યો દુર્-બલ-દ્વિ-જ-શાન્તયે

મુખ-દન્ત-મૂલ-ગલ-જાઃ પ્રાયો રોગાઃ કફાસ્ર-ભૂયિષ્ઠાઃ ।
તસ્માત્ તેષામ્ અ-સકૃદ્ રુધિરં વિસ્રાવયેદ્ દુષ્ટમ્

કાય-શિરસોર્ વિરેકો વમનં કવડ-ગ્રહાશ્ ચ કટુ-તિક્તાઃ ।
પ્રાયઃ શસ્તં તેષાં કફ-રક્ત-હરં તથા કર્મ

યવ-તૃણ-ધાન્યં ભક્તં વિદલૈઃ ક્ષારોષિતૈર્ અપ-સ્નેહાઃ ।
યૂષા ભક્ષ્યાશ્ ચ હિતા યચ્ ચાન્યચ્ છ્લેષ્મ-નાશાય

22.110અવ્ યવ-તૃણ-ધાન્યં ભુક્તં 22.110બ્વ્ વિદલૈઃ ક્ષારોષિતૈર્ અપ-સ્નેહમ્
પ્રાણાનિલ-પથ-સંસ્થાઃ શ્વસિતમ્ અપિ નિરુન્ધતે પ્રમાદ-વતઃ ।
કણ્ઠામયાશ્ ચિકિત્સિતમ્ અતો દ્રુતં તેષુ કુર્વીત