Ashtanga Sangraha · Chapter 6.43

athātaḥ kīṭaviṣapratiṣedhaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāsyāmaḥ /
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ //

sarpāṇāmeva viṇmūtraśukrāṇḍaśavakothajāḥ /
doṣairvyastaiḥ samastaiśca yuktāḥ kīṭāścaturvidhāḥ //

kumbhīnasastuṇḍikerī śṛṅgī śatakulīrakaḥ /
ucciṭiṅgognināmā ca cicciṭāṅgo mayūrakaḥ /
ahijorabhrakābartaśārikāmukhavaidalāḥ //

śarāvakurdau paruṣaścitraśīrṣo hi jārakaḥ /
aṣṭādaśeti vāyavyāḥ kīṭā vātaprakopanāḥ //

kauṇḍinyakaḥ kaṇabhako varaṭī patravṛścikaḥ /
vināsikā brāhmaṇikā vindulo bhramarastathā //

bāhyakī picciṭaḥ kumbhī varcaḥkīṭorimedakaḥ /
dundubhiḥ padmakīṭaśca makaraḥ śatapādakaḥ //

pañcālaḥ pākamatsyaśca sūkṣmatuṇḍotha gardabhiḥ /
klītaḥ kṛmiśarārī ca yaścāpyutkleśakaḥ smṛtaḥ /
caturviṃśatirāgreyāḥ kīṭāḥ pittavikāradāḥ //

viśvambharaḥ pañcaśuṣkaḥ pañcakṛṣṇotha kokilaḥ /
sthairyakaḥ pracalākaśca vaṭabhaḥ kiṭibho jaṭī //

sūcīmukhaḥ kṛṣṇagodhā dabhraḥ kāṣāyavāsikaḥ /
trayodaśaite nirdiṣṭāḥ saumyāḥ śleṣmaprakopaṇāḥ //

tuṅganāsaścipilakastālako vāhakastathā /
koṣṭhāgārī kṛmikaro yaśca maṇḍalapucchakaḥ //

tuṇḍanābhaḥ sarṣapako madguliḥ śambukastathā /
agnikīṭaśca saṅkīrṇā dvādaśa prāṇanāśanāḥ //

daṣṭasyakīṭairvāyavyairdaṃśastodarujolbaṇaḥ /
āgneyairalpasaṃsrāvo dāharāgavisarpavān /
pakkapīluphalaprakhyaḥ kharjūrasadṛśotha vā //

kaphādhikairmandarujaḥ pakkodumbarasannibhaḥ /
srāvāḍhyaḥsarvaliṅgastudaṃśaḥ syātsānnipātikaiḥ //

vegāśca sarpavacchopho varddhiṣṇurvisraraktatā /
śirokṣigauravaṃ mūrcchā bhramaḥ śvāsotivedanā //

sarveṣāṃ karṇikā śopho jvaraḥ kaṇḍūrarocakaḥ //

vātikaḥ pakṣavātena sparśāddaśati paittikaḥ /
mukhena ślaiṣmikaḥ kīṭaḥ sarvathā sānnipātikaḥ //

daṣṭasya kaṇabhaiḥ śopho visarpo vamathurjvaraḥ /
daṃśaśca karṇikākāraḥ śyāvarakto viśīryate //

trikaṇṭakaistu daṣṭasya nānāvarṇotha vā sitaḥ /
daṃśo bhavecchvayathumān moho bhedaśca varcasaḥ //

kṛkalāserddhacandrābhaḥ srāvavāt bhṛśalohitaḥ /
daṃśo raktaiścitaḥ sphoṭaiḥ saśūlairdambhavodbhavaḥ //

ekadaṃṣṭrārpitaḥ pītaḥ kaṇḍūmān dārduraḥ saruk /
daṃśo daṣṭaḥ satṛṇnidro mūrcchāvān haritaṃ vamet //

mātsyo daṃśaḥ sarugdāhaḥ prāgevokto jalaukasām /
viśvambharakṛto daṃśaḥ śophakaṇḍūrujānvitaḥ /
kaphodvamamatīsāraṃ kurute koṭhajanma ca //

pītaḥ śatapadīdaṃśaḥ svedarugrāgaśophavān /
atasīpuṣpavarṇo vā piṭakāvān bhramagradaḥ //

gṛhagodhikayā sghedatodaśvayathudāhavān /
kledī ca daṃśo daṣṭasya hṛspīḍā granthisambhavaḥ //

kaṇḍūmān maśakairīṣacchvayathurmandavedanaḥ /
asādhyakīṭasadṛśamasādhyamaśakakṣatam //

prāyeṇa makṣikā netre daśanti śvayathūlvaṇaḥ /
taddaṃśo dāhakaṇḍūmāṃstāsāṃ tu sthālikāṃ tyajet /
tadṛṣṭe piṭakā śyāvā srāviṇī bhūryupadravā //

rugvān pipīlikādaṃśo vahnineva ca dahyate //

jalabindunibhaiḥ sphoṭairdāhakaṇḍūrujānvitaiḥ /
yat gātramācitaṃ soṣma tadvidyādavamūtritam //

vṛścikasya viṣaṃ tīkṣṇamādau dahati vahnivat /
ūrdhvamārohati kṣipraṃ daṃśe paścāttu tiṣṭhati /
daṃśaḥ sadyotiruk śyāvastudyate sphuṭatīva ca //

te gavādiśakṛtkothaddigdhadaṣṭādikothataḥ /
sarpakothācca sambhūtā mandamadhyamahāviṣāḥ //

mandāḥ pītāḥ sitāḥ śyāvā rukṣāḥ karburamecakāḥ /
romaśā bahuparvāṇo lohitāḥ pāṇḍurodarāḥ //

dhūmrodarāstriparvāṇo madhyāstu kapilāruṇāḥ //

piśaṅgāḥ śabalāścitrāḥ śoṇitābhā mahāviṣāḥ //

agnyābhā dvyekaparyāṇo raktāsitasitodarāḥ //

tairdaṣṭaḥ śūnarasanaḥ stabdhagātro rujārditaḥ /
kharvaman śoṇitaṃ kṛṣṇamindriyārthanasaṃvidan //

svidyan mūrcchan viśuṣkāsyo vihṇalo vedanāturaḥ /
viśīryamāṇamāṃsaśca prāyaśo vijahātyasūn //

ucciṭiṅgastu vaktreṇa daśatyabhyadhikavyathaḥ //

sādhyato vṛścikāt stambhaṃ śephaso hṛṣṭaromatām /
karoti sekamaṅgānāṃ daṃśaḥ śītāmbuneva ca //

uṣṭravarṇatayā proktaḥ sa eva hyuṣṭradhūmakaḥ /
rātriko rātricārācca pṛthak tu kaṇabhādiṣu /
vikārasādhanābhedāt bhedāḥ santopi noditāḥ //

vātapittottarāḥ kīṭā ślaiṣmikāḥ kaṇabhondurāḥ /
prāyo vātolbaṇaviṣā vaścikāḥ soṣṭradhūmakāḥ //

yatra yasyaiva doṣasya liṅgādhikyaṃ pratarkayet /
tatra tasyauṣadhaiḥ kuryādviparītaguṇaiḥ kriyām //

hṛtpīḍordhvānilaḥ stambhāḥ sirāyāmosthi parvaruk /
ghūrṇanodveṣṭanaṃ gātraśyāvatā vātike viṣe //

saṃjñānāśoṣṇaniśvāsau hṛdāhaḥ kaṭukāsyatā /
māṃsāvadaraṇaṃ śopho raktapittaṃ ca paittike //

chardyarocakahṛllāsaprasekotkleśapīnasaiḥ /
saśaityamukhamādhuryairvidyācchraleṣmādhikaṃviṣam //

piṇyākena vraṇālepastailābhyaṅgaśca vātike /
svedo nāḍīpulākādyairbṛṃhaṇaśca vidhirhitaḥ //

paittikaṃ stambhayet sekaiḥ pradehaiścātiśītalaiḥ //

lekhanacchedanasvedavamanaiḥ ślaiṣmikaṃ jayet //

kīṭānāṃ triprakārāṇāṃ traividhyena kriyā hitā //

ssvedālepanasekāṃstu koṣṇān prāyovacārayet /
anyatra mūrcchitāddaṃśapākataḥ kothatopi vā //

nṛkeśāḥ sarṣapāḥ pītā guḍo jīrṇaśca dhūpanam /
viṣadaṃśasya sarvasya kāśyapaḥ paramabravīt //

viṣaghnaṃ ca vidhiṃ sarvaṃ kuryāt saṃśodhanāni ca //

sādhayet sarpavaddaṣṭān viṣograiḥ kīṭavṛścikaiḥ //

taṇḍulīyakatulyāṃśāṃ trivṛtāṃ sarpiṣā piben /
yāti kīṭaviṣaiḥ kampaṃ na kailāsa ivānilaiḥ //

kṣīrivṛkṣatvagālepaḥ śuddhe kīṭaviṣāpahaḥ /
muktālepo varaḥ śophatodadāhajvarapraṇut //

vacā hiṅguviḍaṅgāni saindhavaṃ gajapippalī /
pāṭhāprativiṣāvyoṣaṃ kāśyayena vinirmitam /
daśāṅgamagadaṃ pītvā sarvakīṭaviṣaṃ jayet //

aikadhyaṃ kīṭaviṣajinmahāsnehaṃ payo madhu /
śikhikukkuṭajaiḥ picchaiḥ satailalavaṇottamaiḥ /
dhūpo hanti kṛtaḥ śīghraṃ kīṭavṛścikajaṃ viṣam //

viṣe kaṇabhaje kuryādunduroktamupakramam /
śirīṣabījaṃ maṇḍūke lepaḥ snukkṣīrakalkitam /
madhu trikaṭukaṃ śvetapiṇḍāmūlaṃ ca matsyaje //

vacāṃ vaṃśatvacaṃ pāṭhāṃ nataṃ surasamañjarīm /
dve bale nākulīṃ kuṣṭhaṃ śirīṣaṃ rajanīdvayam //

guhāmatiguhāṃ śvetāmajagandhāṃ śilājatu /
kattṛṇaṃ kaṭabhīkṣāraṃ gṛhadhūmaṃ bhanaśśilām //

rohītakaṃ ca pittena kalkayet sa varo 'gadaḥ /
viśvambharādiṣvālepanāvanāñjanapānataḥ //

svarjikājaśakṛtkṣāraḥ surasaḥ sākṣipīḍakaḥ /
madirāmaṇḍasaṃyukto hitaḥ śatapadīviṣe //

kapitthamakṣipīḍorkabījaṃ trikaṭukānvitam /
karañjo dve haridre ca gṛhagodhīviṣāpahaḥ //

kākāṇḍayuktaḥ sarveṣāṃ viṣāṇāṃ taṇḍulīyakaḥ /
praśasto barhiṇoṇḍena tadvadvāyasapīlukaḥ //

tagaraṃ nāgaraṃ nāgakesaraṃ maricāni ca /
prayuktaṃ pānalepābhyāṃ makṣikāviṣanāśanam //

sitāsite ca lavaṇe maricaṃ ca sanāgaram /
phaṇijjakarasopetaṃ varaṭīnāṃ viṣāpaham //

sadyo vṛścikajaṃ daṃśaṃ cakratailena secayet /
vidārigandhāsiddhena kavoṣṇenetareṇa vā //

lavaṇottamayuktena sarpiṣā vā punaḥ punaḥ /
siñcetkoṣṇāranālena sakṣīralavaṇena vā /
upanāho ghṛte bhṛṣṭaḥ kalkojājyāḥ sasaindhavaḥ //

ādaṃśaṃ sveditaṃ cūrṇaiḥ pracchāya pratisārayet /
rajanīsaindhavavyoṣaśirīṣaphalapuṣpajaiḥ //

mātuluṅgāmlagomūtrapiṣṭaṃ ca surasāgrajam /
lepaḥ sukhoṣṇaśca hitaḥ piṇyāko gomayopi vā //

pāne sarpirmadhuyutaṃ kṣīraṃ vā bhūriśarkaram /
guḍodakaṃ vā suhimaṃ cāturjātakavāsitam //

palāśabījaṃ śūlaghno leporkakṣīrabhāvitam /
pārāvataśakutpathyā tagaraṃ viśvabheṣajam /
bīja pūrarasonmiśraṃ varo 'yaṃ vṛścikāgadaḥ //

manohnā saindhavaṃ hiṅgu mālatīpallavāni ca /
gośakṛdrasapiṣṭeyaṃ guṭikā vṛścikārdite //

laśuno maricaṃ hiṅgu surasaṃ viśvabheṣajam /
arkakṣīreṇa guṭikā vṛścikārditaśaṅkarī //

saśaivaloṣṭradaṃṣṭrā ca hanti vṛścikajaṃ viṣam //

hiṅgunā haritālena mātuluṅgarasena ca /
lepāñjanābhyāṃ guṭikā paramaṃ vṛścikāpahā //

karañjārjunaśelūnāṃ kaṭabhyāḥ kuṭajasya ca /
śirīṣasya ca puṣpāṇi mastunā daṃśalepanam //

pippalīṃ maricaṃ yaṣṭiṃ śvetāṃ surasamañjarīm /
sahadevāmapāmārgaṃ taṇḍulīyaṃ ca kalkayet /
kutalakṣāratoyena lepo 'liviṣanāśanaḥ //

yo muhyati praśvasiti pralapatyugravedanaḥ /
tasya pathyāniśākṛṣṇāmañjiṣṭhātiviṣoṣaṇam /
sālābuvṛntaṃ vārtākarasapiṣṭaṃ pralepanam //

ādaṃśe yasya kaṇḍūḥsyāt kothaḥ koṭhaṃ ca dāruṇam /
tasya lepastrikaṭukaṃ yavakṣārokṣipīḍakaḥ //

pārāvataśakṛtkāntāsvarjjikāgnihareṇavaḥ /
rasena mātuluṅgasya kṣīreṇārkasyavā drutāḥ //

hṛdayaṃ pīḍyate yasya mūrcchā cimicimāyanam /
dantauṣṭhadaṃśo romṇāṃ ca harṣastasya nivartate /
vego viṣasya pañcāhānnaiva vā kriyayā vinā //

tatra kurvīta daṃśasya lepanaṃ mastukalkitaiḥ /
śvetapāṭalyativiṣāharidrāhariṇīnataiḥ /
bilvamūlayavakṣārasūkṣmamāgadhikāyutaiḥ //

utkṛtyata ivādaṃśaḥ śūnaḥ klinno hatacchaviḥ /
jambūphalanibhaṃ raktaṃ kūjan vamati veṣṭate //

indriyārthaṃ na jānāti prasvidyati ca yo muhuḥ /
svarjikākuṣṭhatagaranākulīpīlupippalīḥ /
bṛhatīṃ cācchasurayā tasya piṣṭvā vilepanam //

sarvatra cogrāliviṣe pāyayenmadhusarpiṣī /
vidhyet sirāṃ vidadhyācca vamanāñjananāvanam /
uṣṇasnigdhāmlamadhuraṃ bhojanaṃ cānilāpaham //

nāgaraṃ gṛhakapotapurīṣaṃ bījapūrakaraso haritālam /
saindhavaṃ ca vinihantyagado 'yaṃ lepato 'likulajaṃ viṣamāśu //

ante vṛścikadaṣṭānāṃ samudīrṇe bhṛśaṃ viṣe /
viṣeṇālepayeddaṃśaṃ sthāvareṇa yathocitam //

kriyeyamucciṭiṅgepi pratilomaṃ ca pāṃsubhiḥ /
udvartanaṃ sukhāmloṣṇaistathā pracchādanaṃ ghanaiḥ //

kuṭajasya phalaṃ kuṣṭhaṃ mālatī phalinī natam /
tiktekṣvākuśca piṣṭāni pānapnadhdmanādibhiḥ //

vṛścikondurulūtānāṃ sarpāṇāṃ ca viṣāpaham /
samānamamṛtenedaṃ garaśeṣaṃ ca nāśayet //

arkasya dugdhena śirīṣabījaṃ trirbhāvitaṃ pippalicūrṇamiśram /
eṣo 'gado hanti viṣāṇi kīṭabhujaṅgalūtonduruvṛścikānām //