Ashtanga Sangraha · Chapter 6.42

athātaḥ sarpaviṣapratiṣedhaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ /
iti ha smāhurātreyādayomaharṣayaḥ //

mātrāśataṃ viṣaṃ sthitvā daṃśe daṣṭasya dehinaḥ /
dehaṃ prakramate dhātūn rudhirādīn pradūṣayat //

etasminnantare karma daṃśasyotkartanādikam /
kuryācchīghraṃ yathā dehe viṣavallī na rohati //

daṣṭamātro daśedāśu tameva pavanāśinam /
loṣṭaṃ mahīṃ vā daśanaiśchitvā vānu sasambhramam //

niṣṭhīvena samālimpeddaṃśaṃ karṇamalena vā /
daṃśasyopari badhnīyādariṣṭāṃ caturaṅgule /
kṣaumādibhirveṇikayā siddhairmantraiśca mantravit //

bandho deśānusāreṇa nātigāḍhaślatho hitaḥ /
daṃśapūtitvaśophādīn kurute hyatipīḍitaḥ /
aśaktaḥ śithilo rodhduṃ viṣaṃ deśāntaraṃ vrajat //

ambuvat setubandhena bandhena stabhyate viṣam /
na vahanti sirāścāsya viṣaṃ bandhābhipīḍitāḥ //

niṣpīḍya coddhareddaṃśaṃ marmasandhyagataṃ tathā /
na jāyate viṣāvego bījanāśādivāṅkuraḥ /
marmage prāpnuyānmṛtyuṃ sandhisthe vikalāṅgatām //

daṃśaṃ maṇḍalināṃ muktvā pittalatvādathāparam /
prataptairhemalohādyairdahedāśūlmukena vā /
karoti bhasmasāt sadyo vahniḥ ki nāma na kṣaṇāt //

ācūṣet pūrṇavaktro vā mṛdbhasmāgadagomayaiḥ /
pracchāyāntarariṣṭāyāṃ māṃsalaṃ tu viśeṣataḥ //

aṅgaṃ sahaiva daṃśena lepayedagadairmuhuḥ /
candanośīrayuktena salilena ca secayet //

viṣe pravisṛte vidhyet sirāṃ sā paramā kriyā //

rakte nirddriyamāṇe hi kṛtsnaṃ nirddriyate viṣam /
duṣṭe hi vyāpnuyādaṅgaṃ dhruvaṃ mṛtyurbhavatyataḥ //

sirāvyadhoditairasramapravṛttaṃ pravartayet /
stambhayedativṛttaṃ ca taireva prāṇarakṣayā //

durgandhaṃ saviṣaṃ raktamagnau caṭacaṭāyate /
yathādoṣaṃ viśuddhaṃ ca pūrvavallakṣayedasṛk //

sirāsvadṛśyamānāsu yojyāḥ śṛṅgajalaukasaḥ //

śoṇitaṃ srutaśeṣaṃ ca pravilīnaṃ viṣoṣmaṇā /
lepasekaiḥ subahuśaḥ stambhayed bhṛśaśītalaiḥ //

askanne viṣavegāddhi mūrcchāyamadahṛddravāḥ /
bhavanti tān jayecchītairvījeccāromaharṣataḥ //

viṣaṃ karṣati tīkṣṇatvāddhṛdayaṃ tasya guptaye /
pibed ghṛtaṃ ghṛtakṣaudramagadaṃ vā ghṛtāplutam //

majjānaṃ gomayarasaṃ bhasmāmbhaḥ kṛṣṇamṛjjalam /
aikadhyaṃ pañcagavyaṃ vā dadhi gairikavāri vā //

khādedvā kovidārārkaśirīṣakaṭabhīcchadān /
chāgameṣavarāhāsṛkśiśusthavirayoṣitaḥ //

pibeyurgarbhiṇī śītamadhurān payasā gadān /
tathā mūrcchādayo na syurviṣaṃ cāśvetinānilam //

hṛdayāvaraṇenāsya śleṣmā hṛdyupacīyate /
pravṛttagauravotkleśahṛllāsaṃ vāmayettataḥ //

dravaiḥ kāñjikakaulatthatailamadyādivarjitaiḥ /
vamanairviṣahṛdbhiśca naivaṃ vyāpnoti tadvapuḥ //

bhujaṅgadoṣaprakṛtisthānavegaviśeṣataḥ /
susūkṣmaṃ samyagālocya viśiṣṭāṃ cācaretkriyām //

sinduvārakamūlāni rasena svena peṣayet /
madhuyuktoyamagadaḥ pānaṃ darvīkṛtāṃ viṣe //

sinduvārakamūlāni śvetā ca girikarṇikā /
pānaṃ darvīkarairdaṣṭe nasyaṃ madhu sapākalam //

kṛṣṇasarpeṇa daṣṭasya limpeddaṃśaṃ hṛte 'sṛji /
cāraṭīnākulībhyāṃ vā tīkṣṇamūlaviṣeṇa vā //

pānaṃ ca kṣaudramañjiṣṭhāgṛhadhūmayutaṃ ghṛtam //

taṇḍulīyakakāśmaryakiṇihīgirikarṇikāḥ /
mātuluṅgī sitā śeluḥ pānanasyāñjane hitaḥ /
agadaḥ phaṇināṃ ghore viṣe rājīmatāmapi //

samāḥ sugandhāmṛdvīkāśvetākhyāgajakarṇikāḥ /
arddhāṃśaṃ saurasaṃ patraṃ kapitthaṃ bilvadāḍimam /
sakṣaudro maṇḍaliviṣe viśeṣādagado hitaḥ //

pañcavalkavarāyaṣṭī nāgapuṣpailavālukam /
jīvakarṣabhakau śītaṃ sitā padmakamutpalam //

sakṣaudro himavān nāma hanti maṇḍalināṃ viṣam /
lepācchvayathuvīsarpavisphoṭajvaradāhahā //

kāśmaryaṃ vaṭaśṛṅgāṇi jīvakarṣabhakau sitām /
mañjiṣṭhāṃ madhukaṃ ceti daṣṭo maṇḍalinā pibet //

vaṃśatvagbījakaṭukā pāṭalībījanāgaram /
śirīṣabījātiviṣe mūlaṃ gāvedhukaṃ vacām /
piṣṭo govāriṇāṣṭāṅgo hanti gonasajaṃ viṣam //

kaṭukātiviṣākuṣṭhagṛhadhūmahareṇukāḥ /
sakṣaudravyoṣAtagarā ghnanti rājamitāṃ viṣam //

nikhanetkāṇḍacitrāyā daṃśaṃ yāmadvayaṃ bhuvi /
uddhṛtya pracchitaṃ sarpirddhānyamṛdbhyāṃ pralepayet //

pibet purāṇaṃ ca ghṛtaṃ varācūrṇāvacūrṇitam /
jīrṇe virikto bhuñjīta yavānnaṃ sūpasaṃskṛtam //

karavīrārkakusumamūlalāṅgalikā kaṇāḥ /
kalkayedāranālena pāṭhāmaricasaṃyutāḥ /
eṣa vyantaradaṣṭānāmagadaḥ sārvakārmikaḥ //

śirīṣapuṣpasvarase saptāhaṃ maricaṃ sitam /
bhāvitaṃ sarpadaṣṭānāṃ pānanasyāñjane hitam //

dvipalaṃ vakrakuṣṭhābhyāṃ ghṛtakṣaudraṃ catuṣpalam /
api takṣakadaṣṭānāṃ pānametat sukhapradam //

gṛhadhūmaṃ haridre dve samūlaṃ taṇḍulīyakam /
api vāsukinā daṣṭaḥ pibenmadhughṛtāplutam //

raktaṃ māṃsaṃ ca godhāyāḥ śuṣkaṃ cūrṇīkṛtaṃ hitam /
viṣe rasagate pānaṃ kapittharasasaṃyutam //

śelumūlatvagagrāṇi bādarodumbarāṇi ca /
kaṭabhyāśca pibedraktagate māṃsagate punaḥ //

sakṣaudraṃ khādirāriṣṭakauṭajaṃ mūlamambhasā /
sarveṣvapi balāyugmaṃ madhukaṃ madanaṃ natam //

śirogate viṣe mūlaṃ nasyakarmaṇi yojayet /
bandhujīvasya bhāṅrgyāśca surasasyāsitasya ca //

athavā pippalīhiṅguvṛścikālīmanaśśilāḥ /
śirīṣabījāpāmārgalavaṇaṃ cetanākaram /
kalkaśrūrṇothavā kṛṣṇākṣavakātiviṣoṣaṇāt //

pippalī maricakṣāravacāsaindhavaśigrukāḥ /
piṣṭā rohitapittena ghnantyakṣigatamañjanāt //

candanaṃ madhukaṃ māṃsī pippalīmaricotpalam /
saindhavaṃ cāñjanaṃ śreṣṭhaṃ gavāṃ pittena kalkitam //

naktamālaphalaṃ vyoṣaṃ bilbamūlaṃ niśādvayam /
puṣpaṃ ca saurāsaṃ piṣṭamañjanaṃ bastavāriṇā /
bhojavaitaraṇoddiṣṭaṃ viṣasuptaprabodhanam //

vāriguñjāphalośīraṃ netrayorviṣaduṣṭayoḥ /
añjanaṃ vāriṇā piṣṭaṃ gāruḍaṃ garuḍopamam //

samudraphenaṃ maricaṃ kaṇāsauvīrakāñjam /
cūrṇāñjanaṃ sasindhūtthaṃ viṣopahatacakṣuṣām //

kapitthamāṃsaṃ sasitākṣaudraṃ kaṇṭhagate viṣe /
lihyādāmāśayagate tābhyāṃ cūrṇapalaṃ natāt //

viṣe pakvāśayagate mañjiṣṭhārajanīdvayam /
pippalīṃ ca samaṃ piṣṭvā gavyapittena pāyayet //

pippalīnāgarakṣāraṃ navanītena mūrcchitam /
pravṛddhe kaṇṭhage dadyācchleṣmaṇi pratisāraṇam //

jayet saṅkrāmaṇairāśu viṣaṃ śirasi saṃśritam /
dadyādadhastāddaṣṭasya mūrdhni kākapade kṛte //

kākadakṣaśikhicchāgagavyamāhiṣakaukkuṭam /
bilvapramāṇaṃ māṃsāsnamūrdhvadaṣṭasya pādayoḥ /
viṣaṃ saṅkramate tatra nihanyācchīghramanyathā //

tīkṣṇanasyāñjanānte ca bhūrimātraṃ pibet ghṛtam /
viṣaṃ hi netraṃ rūkṣasya tīkṣṇairhanti samīritam //

vāmayeta tataścainaṃ viṣaśeṣopaśāntaye /
śleṣmalaṃ śleṣmalairdaṣṭaṃ nābherūrdhvaṃ viśeṣataḥ //

dhāmārgavaḥ śakrayavāḥ sarṣapā madanaṃ madhu /
saindhavaṃ vamanaṃ koṣṇaṃ viṣe śleṣmāśrayaśrite //

surasaṃ sarpavetālīmīśvarāṃ gaurasarṣapam /
paṭolanimbapatraṃ ca pibet sakṣaudrasaindhavam //

śukāhvājālinīdantīmadanekṣvākukauṭajam /
kālā lāṅgalikā tiktā vamanaṃ taṇḍulāṃbunā //

paittikaṃ paittikairdaṣṭamadho nābherviśeṣataḥ /
viṣe pittāśayagate pāyayeta virecanam //

sanīlīphaladāṃ dantīṃ payasā mastunāthavā /
ślakṣṇacūrṇīkṛtaṃ kumbhaṃ kvāthena traiphalena vā /
kṣīreṇa vā trivṛcchyāmāsurasānīlinīrajaḥ //

piṇḍītakaphalaṃ vyoṣaṃ trivṛdvellaṃ harītakī /
virecanaṃ kaphaprāye lavaṇaṃ mūtrasamplutam //

ghṛtāplutaṃ salavaṇaṃ mārute nīlinīphalam //

śayānaḥ śayane chidre virecyo viṣapīḍitaḥ /
muhuruttiṣṭhato hyasya viṣaṃ dūṣayatenilam /
pibedvānto virikto vā yavāgūṃ viṣanāśinīm //

viṣe vātāśayagate sarpiṣaḥ pānamiṣyate /
ādyapaścimayoryacca proktaṃ viṣaniṣedhayoḥ //

atha darvīkṛtāṃ vege pūrve visrāvya śoṇitam /
agadaṃ madhusarpirbhyāṃ saṃyuktaṃ tvaritaṃ pibet //

dvitīye vamanaṃ kṛtvā tadvadevāgadaṃ pibet /
viṣāpahe prayuñjīta tṛtīyeñjananāvane //

pibeccaturthe pūrvoktāṃ yavāgūṃ vamane kṛte /
ṣaṣṭhapañcamayoḥ śītairdigdhasiktamabhīkṣṇaśaḥ //

pāyayedvamanaṃ tīkṣṇaṃ yagāgūṃ yathoditām /
agadaṃ saptame tīkṣṇaṃ yuñjyādañjananasyayoḥ //

kṛtvāvagāḍhaṃ śastreṇa mūrdhni kākapadaṃ tataḥ /
māṃsaṃ sarudhiraṃ tasya carma vā tatra nikṣipet //

tṛtīye vāmitaḥ peyāṃ vege maṇḍalināṃ pibet /
atīkṣṇamagadaṃ ṣaṣṭhe gaṇaṃ vā padmakādikam //

ādyevagāḍhaṃ pracchāya vege daṣṭasya rājilaiḥ /
alābunā haredraktaṃ pūrvavaccāagadaṃ pibet //

ṣaṣṭhe vegeñjanaṃ tīkṣṇamavapīḍaṃ ca yojayet /
anukteṣu ca vegeṣu kriyāṃ darvīkaroditām //

garbhiṇībālavṛddheṣu mṛdu vidhyet sirāñca na //

tvaṅmanohvā niśe vakraṃ rasaḥ śārdūlajo nakhaḥ /
tamālaḥ kesaraṃ śītaṃ pītaṃ taṇḍulavāriṇā /
hanti sarvaviṣāṇyetadvajraṃ vajramivāsurān //

prapauṇḍarīkaṃ kaṭukā devadārusuvarcikā /
kālānusārī sthauṇeyaśaileyaghanapadmakam //

kuṭanneṭalāpunnāganatakuṣṭhīprayaṅgukam /
lodhraguggulutālīsapippalīsvarṇagairikam //

sinduvāraḥ sitaḥ śuṇṭhī dhyāmakaṃ lavaṇottamam /
ślakṣṇacūrṇīkṛtaṃ śṛṅge nidadhyānmākṣikadrutam //

tārkṣyastārkṣyopamaḥ pānanāvanābhyañjanāñjanaiḥ /
agadastakṣakasyāpi viṣavegaṃ nivartayet //

lodhraṃ śirīṣaṣuṣpāṇi samaṅgā hiṅgu reṇukāḥ /
kaṇoṣaṇailānepālī vacā yaṣṭī madhūtpalam //

sinduvārakamandāramūlaṃ bījaṃ karañjajam /
jyotiṣmatī nataṃ kuṣṭhaṃ śvetā ca girikarṇikā //

cūrṇitaḥ kanyayā kṣaudragopittābhyāṃ ca vartitaḥ /
agado hanti sarpākhukaṇabhaṃ ca sṛgālajam //

biḍālakāṇḍacitrotthaṃ viṣaṃ bhūtagrahaṃ jvaram /
apasmāragrahonmādagulmājīrṇaṃ viṣūcikām //

bilvasya mūlaṃ surasasya puṣpaṃ phalaṃ karañjasya nataṃ surāhvam /
phalatrayaṃ vyoṣaniśādvayaṃ ca bastasya mūtreṇa susūkṣmapiṣṭam //

bhujaṅgalūtonduruvṛścikādyairviṣūcikājīrṇagājvaraiśca /
ārttān narān bhūtavidharṣitāṃśca svasthīkarotyañjanapānanasyaiḥ //

trivṛdviśalyā madhukaṃ niśe lavaṇapañcakam /
maṃjiṣṭhā tryūṣaṇaṃ tadvat kalkayet sa mahāgadaḥ //

māṃsīhareṇutriphalā muruṅgī madhuyaṣṭikā /
maṃjiṣṭā padmakāśokakuṣṭhatālīsacandanam //

sugandhikailā kiṇihī tvakpaṭolī mṛgādinī /
bhārṅgī viḍaṅgaṃ pālindī pāṭhā kroṣṭukamekhalā //

puṣpamāruṣkaraṃ patraṃ saurasaṃ kramukaṃ puram /
pittaṃ nakulamārjāragodhāśalyakasūkarāt //

pṛṣatāccitrapatrācca gośṛṅge pūrvavat sthitaḥ /
yatra gehe na tatrāhikīṭādibhyo bhayodbhavaḥ //

etena bherīpaṭahāḥ patākāśca pralepitāḥ /
ārṣabheṇa viṣaṃ ghnanti sparśaśravaṇadarśanaiḥ //

pralepādyaiśca niśśeṣaṃ daṃśādapyuddharedviṣam /
bhūyo vegāya jāyeta śeṣaṃ dūṣīviṣāya vā //

viṣāpāyenilaṃ kruddhaṃ snehādibhirupācaret /
tailamadyakulatthāmlavarjyaiḥ pavananāśanaiḥ //

pittaṃ pittajvaraharaiḥ kaṣāyasnehabastibhiḥ //

samākṣikeṇa vargeṇa kaphamāragvadhādinā //

sitā vaigandhiko drākṣā payasyā madhukaṃ madhu /
pānaṃ samantrapūtāmbuprokṣaṇaṃ sāntvaharṣaṇam /
sarpāṅgābhihate yuñjyāttathā śaṅkāviṣārdite //

pūtanopratakūṣmāṇḍapiśācādyā naradviṣaḥ /
hanyurauṣadhavīryāṇi rakṣākarmaṇyavāritāḥ /
tasmādrakṣāṃ prayuñjīta rakṣogaṇanivāriṇīm //

gomayena susammṛṣṭe dhūpāgarusudhūpite /
gandhamālyopahārādyairgṛhe pūjitadaivate //

sūtrakārān samabhyarcya śaṅkarāstikakāśyapān /
santarpya havyakavyābhyāṃ samiddhānanaladvijān //

prāṅmukhāyopaviṣṭāya viṣārtāya cikitsakaḥ /
uttarābhimukho yuñjyādvidyāṃ mantrāṇi bheṣajam //

samapramāṇairharitairdarbhaiḥ prāgabhimantritaiḥ /
acchinnāgraiḥ samūlaiśca kuryāttasyāpamārjanam //

brāhmādyai ragadairenaṃ nityamevānulepayet /
sañjīvanādīn pānādau daṃśalepe ca yojayet //

pūrṇakumbhaṃ sakusumaṃ sarṣapān chāgalaṃ payaḥ /
śastraṃ dūrvāṃ madhu ghṛtaṃ kuryāddaṣṭasya mūrddhataḥ /
evaṃ śāmyati saptāhādviṣamātmavataḥ sataḥ //

karketanaṃ marakataṃ vajraṃ vāraṇamauktikam /
vaiḍūryaṃ gardabhamaṇiṃ picukāṃ viṣamuṣṭikām //

himavadgirisambhūtāṃ somarājīṃ punarnavām /
tathā droṇaṃ mahādroṇaṃ mānasīṃ sarpajaṃ maṇim /
viṣāṇi viṣaśāntyarthaṃ vīryavanti ca dhārayet //

chatrī jharjharapāṇiśca caredrātrau viśeṣataḥ /
tacchāyāśabdavitrastāḥ praṇaśyantibhujaṅgamāḥ //