અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 6.43

અથાતઃ કીટવિષપ્રતિષેધં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

સર્પાણામેવ વિણ્મૂત્રશુક્રાણ્ડશવકોથજાઃ ।
દોષૈર્વ્યસ્તૈઃ સમસ્તૈશ્ચ યુક્તાઃ કીટાશ્ચતુર્વિધાઃ ॥

કુમ્ભીનસસ્તુણ્ડિકેરી શૃઙ્ગી શતકુલીરકઃ ।
ઉચ્ચિટિઙ્ગોગ્નિનામા ચ ચિચ્ચિટાઙ્ગો મયૂરકઃ ।
અહિજોરભ્રકાબર્તશારિકામુખવૈદલાઃ ॥

શરાવકુર્દૌ પરુષશ્ચિત્રશીર્ષો હિ જારકઃ ।
અષ્ટાદશેતિ વાયવ્યાઃ કીટા વાતપ્રકોપનાઃ ॥

કૌણ્ડિન્યકઃ કણભકો વરટી પત્રવૃશ્ચિકઃ ।
વિનાસિકા બ્રાહ્મણિકા વિન્દુલો ભ્રમરસ્તથા ॥

બાહ્યકી પિચ્ચિટઃ કુમ્ભી વર્ચઃકીટોરિમેદકઃ ।
દુન્દુભિઃ પદ્મકીટશ્ચ મકરઃ શતપાદકઃ ॥

પઞ્ચાલઃ પાકમત્સ્યશ્ચ સૂક્ષ્મતુણ્ડોથ ગર્દભિઃ ।
ક્લીતઃ કૃમિશરારી ચ યશ્ચાપ્યુત્ક્લેશકઃ સ્મૃતઃ ।
ચતુર્વિંશતિરાગ્રેયાઃ કીટાઃ પિત્તવિકારદાઃ ॥

વિશ્વમ્ભરઃ પઞ્ચશુષ્કઃ પઞ્ચકૃષ્ણોથ કોકિલઃ ।
સ્થૈર્યકઃ પ્રચલાકશ્ચ વટભઃ કિટિભો જટી ॥

સૂચીમુખઃ કૃષ્ણગોધા દભ્રઃ કાષાયવાસિકઃ ।
ત્રયોદશૈતે નિર્દિષ્ટાઃ સૌમ્યાઃ શ્લેષ્મપ્રકોપણાઃ ॥

તુઙ્ગનાસશ્ચિપિલકસ્તાલકો વાહકસ્તથા ।
કોષ્ઠાગારી કૃમિકરો યશ્ચ મણ્ડલપુચ્છકઃ ॥

તુણ્ડનાભઃ સર્ષપકો મદ્ગુલિઃ શમ્બુકસ્તથા ।
અગ્નિકીટશ્ચ સઙ્કીર્ણા દ્વાદશ પ્રાણનાશનાઃ ॥

દષ્ટસ્યકીટૈર્વાયવ્યૈર્દંશસ્તોદરુજોલ્બણઃ ।
આગ્નેયૈરલ્પસંસ્રાવો દાહરાગવિસર્પવાન્ ।
પક્કપીલુફલપ્રખ્યઃ ખર્જૂરસદૃશોથ વા ॥

કફાધિકૈર્મન્દરુજઃ પક્કોદુમ્બરસન્નિભઃ ।
સ્રાવાઢ્યઃસર્વલિઙ્ગસ્તુદંશઃ સ્યાત્સાન્નિપાતિકૈઃ ॥

વેગાશ્ચ સર્પવચ્છોફો વર્દ્ધિષ્ણુર્વિસ્રરક્તતા ।
શિરોક્ષિગૌરવં મૂર્ચ્છા ભ્રમઃ શ્વાસોતિવેદના ॥

સર્વેષાં કર્ણિકા શોફો જ્વરઃ કણ્ડૂરરોચકઃ ॥

વાતિકઃ પક્ષવાતેન સ્પર્શાદ્દશતિ પૈત્તિકઃ ।
મુખેન શ્લૈષ્મિકઃ કીટઃ સર્વથા સાન્નિપાતિકઃ ॥

દષ્ટસ્ય કણભૈઃ શોફો વિસર્પો વમથુર્જ્વરઃ ।
દંશશ્ચ કર્ણિકાકારઃ શ્યાવરક્તો વિશીર્યતે ॥

ત્રિકણ્ટકૈસ્તુ દષ્ટસ્ય નાનાવર્ણોથ વા સિતઃ ।
દંશો ભવેચ્છ્વયથુમાન્ મોહો ભેદશ્ચ વર્ચસઃ ॥

કૃકલાસેર્દ્ધચન્દ્રાભઃ સ્રાવવાત્ ભૃશલોહિતઃ ।
દંશો રક્તૈશ્ચિતઃ સ્ફોટૈઃ સશૂલૈર્દમ્ભવોદ્ભવઃ ॥

એકદંષ્ટ્રાર્પિતઃ પીતઃ કણ્ડૂમાન્ દાર્દુરઃ સરુક્ ।
દંશો દષ્ટઃ સતૃણ્નિદ્રો મૂર્ચ્છાવાન્ હરિતં વમેત્ ॥

માત્સ્યો દંશઃ સરુગ્દાહઃ પ્રાગેવોક્તો જલૌકસામ્ ।
વિશ્વમ્ભરકૃતો દંશઃ શોફકણ્ડૂરુજાન્વિતઃ ।
કફોદ્વમમતીસારં કુરુતે કોઠજન્મ ચ ॥

પીતઃ શતપદીદંશઃ સ્વેદરુગ્રાગશોફવાન્ ।
અતસીપુષ્પવર્ણો વા પિટકાવાન્ ભ્રમગ્રદઃ ॥

ગૃહગોધિકયા સ્ઘેદતોદશ્વયથુદાહવાન્ ।
ક્લેદી ચ દંશો દષ્ટસ્ય હૃસ્પીડા ગ્રન્થિસમ્ભવઃ ॥

કણ્ડૂમાન્ મશકૈરીષચ્છ્વયથુર્મન્દવેદનઃ ।
અસાધ્યકીટસદૃશમસાધ્યમશકક્ષતમ્ ॥

પ્રાયેણ મક્ષિકા નેત્રે દશન્તિ શ્વયથૂલ્વણઃ ।
તદ્દંશો દાહકણ્ડૂમાંસ્તાસાં તુ સ્થાલિકાં ત્યજેત્ ।
તદૃષ્ટે પિટકા શ્યાવા સ્રાવિણી ભૂર્યુપદ્રવા ॥

રુગ્વાન્ પિપીલિકાદંશો વહ્નિનેવ ચ દહ્યતે ॥

જલબિન્દુનિભૈઃ સ્ફોટૈર્દાહકણ્ડૂરુજાન્વિતૈઃ ।
યત્ ગાત્રમાચિતં સોષ્મ તદ્વિદ્યાદવમૂત્રિતમ્ ॥

વૃશ્ચિકસ્ય વિષં તીક્ષ્ણમાદૌ દહતિ વહ્નિવત્ ।
ઊર્ધ્વમારોહતિ ક્ષિપ્રં દંશે પશ્ચાત્તુ તિષ્ઠતિ ।
દંશઃ સદ્યોતિરુક્ શ્યાવસ્તુદ્યતે સ્ફુટતીવ ચ ॥

તે ગવાદિશકૃત્કોથદ્દિગ્ધદષ્ટાદિકોથતઃ ।
સર્પકોથાચ્ચ સમ્ભૂતા મન્દમધ્યમહાવિષાઃ ॥

મન્દાઃ પીતાઃ સિતાઃ શ્યાવા રુક્ષાઃ કર્બુરમેચકાઃ ।
રોમશા બહુપર્વાણો લોહિતાઃ પાણ્ડુરોદરાઃ ॥

ધૂમ્રોદરાસ્ત્રિપર્વાણો મધ્યાસ્તુ કપિલારુણાઃ ॥

પિશઙ્ગાઃ શબલાશ્ચિત્રાઃ શોણિતાભા મહાવિષાઃ ॥

અગ્ન્યાભા દ્વ્યેકપર્યાણો રક્તાસિતસિતોદરાઃ ॥

તૈર્દષ્ટઃ શૂનરસનઃ સ્તબ્ધગાત્રો રુજાર્દિતઃ ।
ખર્વમન્ શોણિતં કૃષ્ણમિન્દ્રિયાર્થનસંવિદન્ ॥

સ્વિદ્યન્ મૂર્ચ્છન્ વિશુષ્કાસ્યો વિહ્ણલો વેદનાતુરઃ ।
વિશીર્યમાણમાંસશ્ચ પ્રાયશો વિજહાત્યસૂન્ ॥

ઉચ્ચિટિઙ્ગસ્તુ વક્ત્રેણ દશત્યભ્યધિકવ્યથઃ ॥

સાધ્યતો વૃશ્ચિકાત્ સ્તમ્ભં શેફસો હૃષ્ટરોમતામ્ ।
કરોતિ સેકમઙ્ગાનાં દંશઃ શીતામ્બુનેવ ચ ॥

ઉષ્ટ્રવર્ણતયા પ્રોક્તઃ સ એવ હ્યુષ્ટ્રધૂમકઃ ।
રાત્રિકો રાત્રિચારાચ્ચ પૃથક્ તુ કણભાદિષુ ।
વિકારસાધનાભેદાત્ ભેદાઃ સન્તોપિ નોદિતાઃ ॥

વાતપિત્તોત્તરાઃ કીટા શ્લૈષ્મિકાઃ કણભોન્દુરાઃ ।
પ્રાયો વાતોલ્બણવિષા વશ્ચિકાઃ સોષ્ટ્રધૂમકાઃ ॥

યત્ર યસ્યૈવ દોષસ્ય લિઙ્ગાધિક્યં પ્રતર્કયેત્ ।
તત્ર તસ્યૌષધૈઃ કુર્યાદ્વિપરીતગુણૈઃ ક્રિયામ્ ॥

હૃત્પીડોર્ધ્વાનિલઃ સ્તમ્ભાઃ સિરાયામોસ્થિ પર્વરુક્ ।
ઘૂર્ણનોદ્વેષ્ટનં ગાત્રશ્યાવતા વાતિકે વિષે ॥

સંજ્ઞાનાશોષ્ણનિશ્વાસૌ હૃદાહઃ કટુકાસ્યતા ।
માંસાવદરણં શોફો રક્તપિત્તં ચ પૈત્તિકે ॥

છર્દ્યરોચકહૃલ્લાસપ્રસેકોત્ક્લેશપીનસૈઃ ।
સશૈત્યમુખમાધુર્યૈર્વિદ્યાચ્છ્રલેષ્માધિકંવિષમ્ ॥

પિણ્યાકેન વ્રણાલેપસ્તૈલાભ્યઙ્ગશ્ચ વાતિકે ।
સ્વેદો નાડીપુલાકાદ્યૈર્બૃંહણશ્ચ વિધિર્હિતઃ ॥

પૈત્તિકં સ્તમ્ભયેત્ સેકૈઃ પ્રદેહૈશ્ચાતિશીતલૈઃ ॥

લેખનચ્છેદનસ્વેદવમનૈઃ શ્લૈષ્મિકં જયેત્ ॥

કીટાનાં ત્રિપ્રકારાણાં ત્રૈવિધ્યેન ક્રિયા હિતા ॥

સ્સ્વેદાલેપનસેકાંસ્તુ કોષ્ણાન્ પ્રાયોવચારયેત્ ।
અન્યત્ર મૂર્ચ્છિતાદ્દંશપાકતઃ કોથતોપિ વા ॥

નૃકેશાઃ સર્ષપાઃ પીતા ગુડો જીર્ણશ્ચ ધૂપનમ્ ।
વિષદંશસ્ય સર્વસ્ય કાશ્યપઃ પરમબ્રવીત્ ॥

વિષઘ્નં ચ વિધિં સર્વં કુર્યાત્ સંશોધનાનિ ચ ॥

સાધયેત્ સર્પવદ્દષ્ટાન્ વિષોગ્રૈઃ કીટવૃશ્ચિકૈઃ ॥

તણ્ડુલીયકતુલ્યાંશાં ત્રિવૃતાં સર્પિષા પિબેન્ ।
યાતિ કીટવિષૈઃ કમ્પં ન કૈલાસ ઇવાનિલૈઃ ॥

ક્ષીરિવૃક્ષત્વગાલેપઃ શુદ્ધે કીટવિષાપહઃ ।
મુક્તાલેપો વરઃ શોફતોદદાહજ્વરપ્રણુત્ ॥

વચા હિઙ્ગુવિડઙ્ગાનિ સૈન્ધવં ગજપિપ્પલી ।
પાઠાપ્રતિવિષાવ્યોષં કાશ્યયેન વિનિર્મિતમ્ ।
દશાઙ્ગમગદં પીત્વા સર્વકીટવિષં જયેત્ ॥

ઐકધ્યં કીટવિષજિન્મહાસ્નેહં પયો મધુ ।
શિખિકુક્કુટજૈઃ પિચ્છૈઃ સતૈલલવણોત્તમૈઃ ।
ધૂપો હન્તિ કૃતઃ શીઘ્રં કીટવૃશ્ચિકજં વિષમ્ ॥

વિષે કણભજે કુર્યાદુન્દુરોક્તમુપક્રમમ્ ।
શિરીષબીજં મણ્ડૂકે લેપઃ સ્નુક્ક્ષીરકલ્કિતમ્ ।
મધુ ત્રિકટુકં શ્વેતપિણ્ડામૂલં ચ મત્સ્યજે ॥

વચાં વંશત્વચં પાઠાં નતં સુરસમઞ્જરીમ્ ।
દ્વે બલે નાકુલીં કુષ્ઠં શિરીષં રજનીદ્વયમ્ ॥

ગુહામતિગુહાં શ્વેતામજગન્ધાં શિલાજતુ ।
કત્તૃણં કટભીક્ષારં ગૃહધૂમં ભનશ્શિલામ્ ॥

રોહીતકં ચ પિત્તેન કલ્કયેત્ સ વરો ઽગદઃ ।
વિશ્વમ્ભરાદિષ્વાલેપનાવનાઞ્જનપાનતઃ ॥

સ્વર્જિકાજશકૃત્ક્ષારઃ સુરસઃ સાક્ષિપીડકઃ ।
મદિરામણ્ડસંયુક્તો હિતઃ શતપદીવિષે ॥

કપિત્થમક્ષિપીડોર્કબીજં ત્રિકટુકાન્વિતમ્ ।
કરઞ્જો દ્વે હરિદ્રે ચ ગૃહગોધીવિષાપહઃ ॥

કાકાણ્ડયુક્તઃ સર્વેષાં વિષાણાં તણ્ડુલીયકઃ ।
પ્રશસ્તો બર્હિણોણ્ડેન તદ્વદ્વાયસપીલુકઃ ॥

તગરં નાગરં નાગકેસરં મરિચાનિ ચ ।
પ્રયુક્તં પાનલેપાભ્યાં મક્ષિકાવિષનાશનમ્ ॥

સિતાસિતે ચ લવણે મરિચં ચ સનાગરમ્ ।
ફણિજ્જકરસોપેતં વરટીનાં વિષાપહમ્ ॥

સદ્યો વૃશ્ચિકજં દંશં ચક્રતૈલેન સેચયેત્ ।
વિદારિગન્ધાસિદ્ધેન કવોષ્ણેનેતરેણ વા ॥

લવણોત્તમયુક્તેન સર્પિષા વા પુનઃ પુનઃ ।
સિઞ્ચેત્કોષ્ણારનાલેન સક્ષીરલવણેન વા ।
ઉપનાહો ઘૃતે ભૃષ્ટઃ કલ્કોજાજ્યાઃ સસૈન્ધવઃ ॥

આદંશં સ્વેદિતં ચૂર્ણૈઃ પ્રચ્છાય પ્રતિસારયેત્ ।
રજનીસૈન્ધવવ્યોષશિરીષફલપુષ્પજૈઃ ॥

માતુલુઙ્ગામ્લગોમૂત્રપિષ્ટં ચ સુરસાગ્રજમ્ ।
લેપઃ સુખોષ્ણશ્ચ હિતઃ પિણ્યાકો ગોમયોપિ વા ॥

પાને સર્પિર્મધુયુતં ક્ષીરં વા ભૂરિશર્કરમ્ ।
ગુડોદકં વા સુહિમં ચાતુર્જાતકવાસિતમ્ ॥

પલાશબીજં શૂલઘ્નો લેપોર્કક્ષીરભાવિતમ્ ।
પારાવતશકુત્પથ્યા તગરં વિશ્વભેષજમ્ ।
બીજ પૂરરસોન્મિશ્રં વરો ઽયં વૃશ્ચિકાગદઃ ॥

મનોહ્ના સૈન્ધવં હિઙ્ગુ માલતીપલ્લવાનિ ચ ।
ગોશકૃદ્રસપિષ્ટેયં ગુટિકા વૃશ્ચિકાર્દિતે ॥

લશુનો મરિચં હિઙ્ગુ સુરસં વિશ્વભેષજમ્ ।
અર્કક્ષીરેણ ગુટિકા વૃશ્ચિકાર્દિતશઙ્કરી ॥

સશૈવલોષ્ટ્રદંષ્ટ્રા ચ હન્તિ વૃશ્ચિકજં વિષમ્ ॥

હિઙ્ગુના હરિતાલેન માતુલુઙ્ગરસેન ચ ।
લેપાઞ્જનાભ્યાં ગુટિકા પરમં વૃશ્ચિકાપહા ॥

કરઞ્જાર્જુનશેલૂનાં કટભ્યાઃ કુટજસ્ય ચ ।
શિરીષસ્ય ચ પુષ્પાણિ મસ્તુના દંશલેપનમ્ ॥

પિપ્પલીં મરિચં યષ્ટિં શ્વેતાં સુરસમઞ્જરીમ્ ।
સહદેવામપામાર્ગં તણ્ડુલીયં ચ કલ્કયેત્ ।
કુતલક્ષારતોયેન લેપો ઽલિવિષનાશનઃ ॥

યો મુહ્યતિ પ્રશ્વસિતિ પ્રલપત્યુગ્રવેદનઃ ।
તસ્ય પથ્યાનિશાકૃષ્ણામઞ્જિષ્ઠાતિવિષોષણમ્ ।
સાલાબુવૃન્તં વાર્તાકરસપિષ્ટં પ્રલેપનમ્ ॥

આદંશે યસ્ય કણ્ડૂઃસ્યાત્ કોથઃ કોઠં ચ દારુણમ્ ।
તસ્ય લેપસ્ત્રિકટુકં યવક્ષારોક્ષિપીડકઃ ॥

પારાવતશકૃત્કાન્તાસ્વર્જ્જિકાગ્નિહરેણવઃ ।
રસેન માતુલુઙ્ગસ્ય ક્ષીરેણાર્કસ્યવા દ્રુતાઃ ॥

હૃદયં પીડ્યતે યસ્ય મૂર્ચ્છા ચિમિચિમાયનમ્ ।
દન્તૌષ્ઠદંશો રોમ્ણાં ચ હર્ષસ્તસ્ય નિવર્તતે ।
વેગો વિષસ્ય પઞ્ચાહાન્નૈવ વા ક્રિયયા વિના ॥

તત્ર કુર્વીત દંશસ્ય લેપનં મસ્તુકલ્કિતૈઃ ।
શ્વેતપાટલ્યતિવિષાહરિદ્રાહરિણીનતૈઃ ।
બિલ્વમૂલયવક્ષારસૂક્ષ્મમાગધિકાયુતૈઃ ॥

ઉત્કૃત્યત ઇવાદંશઃ શૂનઃ ક્લિન્નો હતચ્છવિઃ ।
જમ્બૂફલનિભં રક્તં કૂજન્ વમતિ વેષ્ટતે ॥

ઇન્દ્રિયાર્થં ન જાનાતિ પ્રસ્વિદ્યતિ ચ યો મુહુઃ ।
સ્વર્જિકાકુષ્ઠતગરનાકુલીપીલુપિપ્પલીઃ ।
બૃહતીં ચાચ્છસુરયા તસ્ય પિષ્ટ્વા વિલેપનમ્ ॥

સર્વત્ર ચોગ્રાલિવિષે પાયયેન્મધુસર્પિષી ।
વિધ્યેત્ સિરાં વિદધ્યાચ્ચ વમનાઞ્જનનાવનમ્ ।
ઉષ્ણસ્નિગ્ધામ્લમધુરં ભોજનં ચાનિલાપહમ્ ॥

નાગરં ગૃહકપોતપુરીષં બીજપૂરકરસો હરિતાલમ્ ।
સૈન્ધવં ચ વિનિહન્ત્યગદો ઽયં લેપતો ઽલિકુલજં વિષમાશુ ॥

અન્તે વૃશ્ચિકદષ્ટાનાં સમુદીર્ણે ભૃશં વિષે ।
વિષેણાલેપયેદ્દંશં સ્થાવરેણ યથોચિતમ્ ॥

ક્રિયેયમુચ્ચિટિઙ્ગેપિ પ્રતિલોમં ચ પાંસુભિઃ ।
ઉદ્વર્તનં સુખામ્લોષ્ણૈસ્તથા પ્રચ્છાદનં ઘનૈઃ ॥

કુટજસ્ય ફલં કુષ્ઠં માલતી ફલિની નતમ્ ।
તિક્તેક્ષ્વાકુશ્ચ પિષ્ટાનિ પાનપ્નધ્દ્મનાદિભિઃ ॥

વૃશ્ચિકોન્દુરુલૂતાનાં સર્પાણાં ચ વિષાપહમ્ ।
સમાનમમૃતેનેદં ગરશેષં ચ નાશયેત્ ॥

અર્કસ્ય દુગ્ધેન શિરીષબીજં ત્રિર્ભાવિતં પિપ્પલિચૂર્ણમિશ્રમ્ ।
એષો ઽગદો હન્તિ વિષાણિ કીટભુજઙ્ગલૂતોન્દુરુવૃશ્ચિકાનામ્ ॥