Ashtanga Sangraha · Chapter 6.41

athātaḥ sarpaviṣavijñānīyaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ /
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ //

divyabhaumavibhāgena dvividhāḥ pannagāḥ smṛtāḥ /
vāsukistakṣakonantaḥ sagaraḥ sāgarālayaḥ //

tathā nandopanandādyāḥ samiddhāgnisamaprabhāḥ /
divyā garjanti varṣanti dyotante dyotayanti te //

dhārayanti jagatkṛtsnaṃ kuryuḥkruddhāśca bhasmasāt /
dṛṅniśvāsairnamastebhyo nateṣvasti cikitsitam //

darvīkarā maṇḍalino rājīmantaśca pannagāḥ /
tridhā samāsato bhaumā bhidyante tetvanekadhā /
vyāsato yonibhedena nocyante 'nupayogataḥ //

viśeṣādrūkṣakaṭukamamloṣṇaṃ svādu śītalam /
viṣaṃ darvīkarādīnāṃ kramādvātādikopanam //

tāruṇyamadhyavṛddhatve vṛṣṭiśītātapeṣu ca /
viṣolbaṇā bhavantyete vyantarā ṛtusandhiṣu //

rathāṅgalāṅgalacchatrasvastikāṅkuśadhāriṇaḥ /
phaṇinaḥ śīghragatayaḥ sarpā darvīkarāḥ smṛtāḥ //

jñeyā maṇḍalino 'bhogā maṇḍalairvividhaiścitāḥ /
prāṃśavo mandagamanāḥ rājīmantastu rājibhiḥ /
snigdhā vicitravarṇābhistiryagūrdhvaṃ ca citritāḥ //

godhāsutastu gaudhero viṣe darvīkaraiḥ samaḥ //

catuṣpāt vyantarān vidyodateṣāmeva saṅkarāt /
vyāmiśralakṣaṇāste hi sannipātaprakopaṇāḥ //

divyakojagaraḥ sarpaḥ patāko vṛkṣaśāyikaḥ /
śakalī puṣpakaḥ kṣīrī lāsinī sārasāhikaḥ //

varṣāhiko jyotirathaḥ śukavaktro balāhakaḥ /
gajabhakṣaḥplavodvāhī nirviṣāḥ ṣoḍaśāhayaḥ //

prāyeṇartumatī māsaṃ jyeṣṭhaṃ tiṣṭhati pannagī /
āṣāḍhe sarpasaṃyogādaṇḍānāṃ māsi kārtike //

dveśate viṃśatī dve ca sā sūte tatra jāyate /
karketanasavarṇe 'ṇḍe samudbhinne bhujaṅgamaḥ //

dīrghalohitarājībhiścitre yoṣinnapuṃsakam /
śirīṣapuṣpasadṛśe daṃṣṭrāḥ sarpasya saptame /
catasraḥ sambhavantyahni viṣaṃ tāsu caturdaśe //

vāmādharāsitā pītā tadūrdhvā dakṣiṇātvadhaḥ /
raktā śyāvottaraikadvitricaturviṣabindukāḥ //

tāḥ kramānmudgamātrotrabinduḥ eṣa hi bhoginām /
viṣe vikalpo nānyeṣāṃ vidyāṃddaṣṭrāstathāparāḥ /
catvāriṃśad bhujaṅgasya virviṣāścaturuttarāḥ //

āyurvarṣaśataṃ viṃśaṃ pañcavarṣaśatāyuṣaḥ /
gonasā gharmataptānāṃ gavāṃ nāsāsamudbhavāḥ //

tatrordhvadṛṅmahākāyanetrajihvāśiraḥsvaraḥ /
vyaktabhogaḥ punāndhīraḥ strī syāttasmādviparyaye //

āyatā capalā klībaḥ sukumāro jaḍākṛtiḥ /
mandavegasvanakrodhaḥ sitābhastiryaśīrṣakaḥ //

dinatriyāmāsandhyāsu prabalāste yathākramam /
tadaiva cāparādhyanti sarvadaiva tu pannagī //

brāhmaṇāḥ krodhanā nīlakapilāḥ śvetalohitāḥ /
raktāsyāḥ piṅganayanā medhyadeśavicāriṇaḥ //

bhoge yajñopavītādidvijacihnopacihnitāḥ /
bilvapuṣpahimośīrapadmaguggulugandhayaḥ //

kṣatriyā mānino dhīrā raktākṣā bhṛśakopanāḥ /
pakvajāmbavakharjūradrākṣābhinnāñjanaprabhāḥ //

bhogerddha candraśrīvatsaśaṅkhacakrahalāṅkitāḥ /
jātīcampakapunnāgapatrajoṅgakagandhayaḥ //

vaiśyāḥ pārāvatābhāsā vajragomedakaprabhāḥ /
bindumaṇḍalacitrāṅgā dhūmrapāṭalalohitāḥ /
bastakuṣṭhavikakṣīrasarpiṣāṃ gandhataḥ samāḥ //

śūdrāḥ savarṇā godhūmamahiṣadvipakardamaiḥ /
bindurekhācitā rūkṣāḥ surāśoṇitagandhayaḥ //

pūrvamadhyāparāhṇeṣu caranti brāhmaṇādayaḥ /
astaṃgate ravau śūdrāḥ daśanti brāhmaṇāḥ puraḥ /
saṃsthitā dakṣiṇe pārśve kṣatriyā vāmato viśaḥ //

śūdrāstu pṛṣṭhato viprāstrīnapyanilapūrvakān /
kopayanti kramāddoṣāṃstrīṃstrayaḥ kṣatriyādayaḥ //

daṃśagandhoṅgagandhena jñeyasteṣāṃ yathāyatham //

vāyumūṣikamaṇḍūkasarvabhakṣāḥ krameṇa te //

āhārārthaṃ bhayāt pādasparśādativiṣāt krudhaḥ /
pāpavṛttatayā vairāddevarṣiyamacodanāt /
daśanti sarpāsteṣūktaṃ viṣādhikyaṃ yathottaram //

āviṣṭāt kāraṇaṃ jñātvā pratikuryādyathāyatham //

vyantaraḥ pāpaśīlatvānmārgamāvṛtya tiṣṭhati //

yatra lālāparikledamātraṃ gātre pradṛśyate /
na tu daṃṣṭrākṛtaṃ daṃśaṃ tattuṇḍāhatamādiśet //

ekaṃ daṃṣṭrāpadaṃ dve vā vyālīḍhākhyamaśoṇitam /
daṃṣṭrāpade sarakte dve vyāluptaṃ trīṇi tāni tu //

māṃsacchedādavicchinnaraktavāhīni daṣṭakam /
daṃṣṭrāpadāni catvāri tadvaddaṣṭanipīḍitam //

nirviṣaṃ dvayamatrādyamasādhyaṃ paścimaṃ vadet //

viṣaṃ nāheyamaprāpya raktaṃ dūṣayate vapuḥ /
raktamaṇvapi tu prāptaṃ vardhate tailabinduvat //

bhīroḥ sarpāṅgasaṃsparśād bhayena kupitonilaḥ /
kadācit kurute śophaṃ sarpāṅgābhihataṃ tu tat //

durgāndhakāre viddhasya kenaciddaṣṭaśaṅkayā /
viṣodvego jvaraścharddirmūrcchā dāhopi vā bhavet /
glānirmohotisāro vā tacchaṅkāviṣamucyate //

daṃāstu saviṣaḥ sarvaḥ saśopho vedanānvitaḥ /
tudyate grathitaḥ kiñcit kaṇḍūmān dahyate bhṛśam /
nirviṣo viparītosmāt # //

tatra daṃśaḥ phaṇāvatām /
kūrmapṛṣṭhonnato rūkṣaḥ sūkṣmadaṃṣṭrāpadānvitaḥ //

vikārāḥ śyāvatā vaktranakhamūtrākṣiviṭtvacām /
śītajvaraḥ sandhirujā nidrānāśo vijṛmbhikā //

manyāstabhbhaḥsirādhmānaṃ pṛṣṭhakaṭyasthivāggrahāḥ /
śirogurutvamaruciḥ kāsaśvāsau hanugrahaḥ //

śūlamudveṣṭanaṃ koṣṭhe śoṣarodhau malāśrayau /
sandigdhavāktvaṃ naiśceṣṭyaṃ mṛtasyeva visaṃjñatā //

phenalālodgamau hidhmā kaṇṭhe ghurughurāyaṇam /
śuṣkodgāro muhuste te vātajāścāpare gadāḥ //

daṃśo maṇḍalināṃ soṣmā saśoṣaḥ pītalohitaḥ /
pṛthurvisarpadāhoṣākledakothairviśīryate //

vikārā vaktradantādipītatā tṛṭśramo bhramaḥ /
dāho mūrcchā jvarastiktavaktratvaṃ pītadarśanam //

raktāgamanamūrdhvādhaḥśītecchā dhūmako madaḥ /
āśusarvāṅgavisṛtirgadāste te ca pittajāḥ //

daṃśo rājīmatāṃ snigdhaḥsthirapicchilaśophakṛt /
sāndrāsraḥśiśiraḥ pāṇḍustadvikārāḥśirovyathā //

aruciśchardirālasyaṃ hṛllāso madhurāsyatā /
kaṇṭhe ghurughuraḥ pāko kaṇḍūrakṣṇorhimo jvaraḥ //

kṛcchrāducchravasanaṃ nidrā kāsaḥ śvetanakhāditā /
stambho gurutvaṃ cāṅgānāṃ nāsikākṣimukhasrutiḥ /
romaharṣastamaśvāso rogāścānye kaphodbhavāḥ //

vyantare miśraliṅgatvaṃ daṣṭaḥ puṃsordhvamīkṣate /
prakṣipeddakṣiṇaṃ pādaṃ pūrvakāyasamudyataḥ //

dhīrolpavegaḥ śarvaryāṃ viparītastu yoṣitā /
hīnasvarotisārārtaḥ kampate trasyate jvarī //

napuṃsakena tiryagdṛgadhīraḥ priyamaithunaḥ /
bahuvādī ca vṛddhena cirānmandāśca vedanāḥ //

bālena śīghraṃ tīkṣṇāśca kumāreṇākṣṇi dakṣiṇe /
rogī kumāryā vāme tu garbhiṇyā kṛṣṇajihvadṛk //

jṛmbhā krodhopajihvārtaḥ sa śūnoṣṭhaḥ sitānanaḥ /
gurūdaraḥ śirorogī sūtādaṣṭastu mehati /
śoṇitaṃ kṛcchraśūlārtaḥ sūcībhiriva bhidyate //

vegānāṃ raktamāṃsādyāḥ saptoktāḥ pūrvamāśrayāḥ //

darvīkṛtātha daṣṭasya duṣṭaṃ śyāvībhavatyasṛk /
śyāvatā tena vaktrādau sarpantīva ca kīṭakāḥ //

dvitīye granthayo vege tṛtīye mūrddhagauravam /
dṛgrodho daṃśavikledaścaturthe ṣṭhīvanaṃ vamiḥ //

sandhiviśleṣaṇaṃ tandrā pañcame parvabhedanam /
dāho hidhmā ca ṣaṣṭhe tu hṛtpīḍā gātragauravam //

mūrcchāvipāko 'tīsāraḥ prāpya śukrantu saptame /
skandhapṛṣṭhakaṭībhaṅgaḥ sarvaceṣṭānivartanam //

atha maṇḍalidaṣṭasya duṣṭaṃ pītībhavatyasṛk /
tena pītāṅgatā dāho dvitīye śvayathūdbhavaḥ //

tṛtīye daṃśavikledaḥ svedastṛṣṇā ca jāyete /
caturthe jvaryate dāhaḥ pañcame sarvagātragaḥ //

dajṭasya rājilairduṣṭaṃ pāṇḍutāṃ yāti śoṇitam /
pāṇḍutā tena gātrāṇāṃ dvitīye gurutāti ca //

tṛtīye daṃśavikledanāsikākṣimukhasravāḥ /
caturthe garimā mūrdhno manyāstambhaśca pañcame /
vākyasaṅgo jvaraḥ śītaḥ śeṣayoḥ pūrvavadvadet //

kuryāt pañcasu vegeṣu cikitsāṃ na tataḥ param //

jalaplutā ratikṣīṇā bhītā nakulanirjitāḥ /
śītavātātapavyādhikṣuttṛṣṇāśramapīḍitāḥ //

tūrṇaṃ deśāntarāyātāṃ vimuktaviṣakañcukāḥ /
kuśauṣadhīkaṇṭakavadye caranti ca kānanam /
deśaṃ ca vidyādhyuṣitaṃ sarpāstelpaviṣā matāḥ //

śmaśānacaityavalmīkayajñāśrayasurālaye /
catuṣpathe jalasthāne jīrṇodyāneṣu koṭare //

kṣīridrume nimbatarau nirjhare girigahvare /
cakravajragadākuntatriśūlāṅkajaṭādharāḥ //

raktāsyanayanā ye ca te syurāśīviṣopamāḥ /
na teṣāṃ kālaniyamo na ca vegeṣvanukramaḥ //

mantratantrabalānnāpi prasahya vinivartanam /
upahāranamaskārajapaśāntiparāyaṇaḥ /
kaścijjīvati tairdaṣṭo virūpo vikalo 'pi vā //

śmaśānaciticaityādau pañcamīpakṣasandhiṣu /
aṣṭamīnavamīsandhyāmadhyarātridineṣu ca //

yāmyāgneyamaghāśleṣāviśākhāpūrvanairṛte /
nairṛtākhye muhūrte ca daṣṭaṃ marmasu ca tyajet //

daṣṭamātre sitāsyākṣaḥ śīryamāṇaśiroruhaḥ /
stabdhajihvo muhurmūrcchan śītocchvāso na jīvati //

hidhmā śvāso vamiḥ kāso daṣṭamātrasya dehinaḥ /
jāyate yugapadyasya sa hṛcchūlī na jīvati //

vepathurvedanāstīvrā grīvābhaṅgokṣiraktatā /
mūrcchā galagrahaśchardiḥ pretarājasyakiṅkarāḥ //

jāmbavapratimo daṃśaḥ kūrmapṛṣṭhavadunnataḥ /
raktaṃ khebhyaḥ samastebhyo vartate na tu daṃśataḥ //

romṇāṃ na śītalairharṣaḥ śvayathurlohitāsitaḥ /
hṛṣṭamehanatā vakravaktratvaṃ yasya taṃ tyajet //

phenaṃ vamati nissaṃjñaḥ śyāvapādakarānanaḥ /
nāsāvasādo bhaṅgoṅge viḍbhedaḥ ślathasandhitā //

viṣapītasya daṣṭasya digdhenābhihatasya ca /
bhavantyetāni rūpāṇi samprāpte jīvitakṣaye //

na nasyaiścetanā tīkṣṇairna kṣatāt kṣatajāgamaḥ /
daṇḍāhatasya no rājiḥ prayātasya yamāntikam //

atonyathā tu tvarayā pradīptāgāravad bhiṣak /
rakṣan kaṇṭhagatān prāṇān viṣamāśu śamaṃ nayet //