અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 6.42

અથાતઃ સર્પવિષપ્રતિષેધં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયોમહર્ષયઃ ॥

માત્રાશતં વિષં સ્થિત્વા દંશે દષ્ટસ્ય દેહિનઃ ।
દેહં પ્રક્રમતે ધાતૂન્ રુધિરાદીન્ પ્રદૂષયત્ ॥

એતસ્મિન્નન્તરે કર્મ દંશસ્યોત્કર્તનાદિકમ્ ।
કુર્યાચ્છીઘ્રં યથા દેહે વિષવલ્લી ન રોહતિ ॥

દષ્ટમાત્રો દશેદાશુ તમેવ પવનાશિનમ્ ।
લોષ્ટં મહીં વા દશનૈશ્છિત્વા વાનુ સસમ્ભ્રમમ્ ॥

નિષ્ઠીવેન સમાલિમ્પેદ્દંશં કર્ણમલેન વા ।
દંશસ્યોપરિ બધ્નીયાદરિષ્ટાં ચતુરઙ્ગુલે ।
ક્ષૌમાદિભિર્વેણિકયા સિદ્ધૈર્મન્ત્રૈશ્ચ મન્ત્રવિત્ ॥

બન્ધો દેશાનુસારેણ નાતિગાઢશ્લથો હિતઃ ।
દંશપૂતિત્વશોફાદીન્ કુરુતે હ્યતિપીડિતઃ ।
અશક્તઃ શિથિલો રોધ્દું વિષં દેશાન્તરં વ્રજત્ ॥

અમ્બુવત્ સેતુબન્ધેન બન્ધેન સ્તભ્યતે વિષમ્ ।
ન વહન્તિ સિરાશ્ચાસ્ય વિષં બન્ધાભિપીડિતાઃ ॥

નિષ્પીડ્ય ચોદ્ધરેદ્દંશં મર્મસન્ધ્યગતં તથા ।
ન જાયતે વિષાવેગો બીજનાશાદિવાઙ્કુરઃ ।
મર્મગે પ્રાપ્નુયાન્મૃત્યું સન્ધિસ્થે વિકલાઙ્ગતામ્ ॥

દંશં મણ્ડલિનાં મુક્ત્વા પિત્તલત્વાદથાપરમ્ ।
પ્રતપ્તૈર્હેમલોહાદ્યૈર્દહેદાશૂલ્મુકેન વા ।
કરોતિ ભસ્મસાત્ સદ્યો વહ્નિઃ કિ નામ ન ક્ષણાત્ ॥

આચૂષેત્ પૂર્ણવક્ત્રો વા મૃદ્ભસ્માગદગોમયૈઃ ।
પ્રચ્છાયાન્તરરિષ્ટાયાં માંસલં તુ વિશેષતઃ ॥

અઙ્ગં સહૈવ દંશેન લેપયેદગદૈર્મુહુઃ ।
ચન્દનોશીરયુક્તેન સલિલેન ચ સેચયેત્ ॥

વિષે પ્રવિસૃતે વિધ્યેત્ સિરાં સા પરમા ક્રિયા ॥

રક્તે નિર્દ્દ્રિયમાણે હિ કૃત્સ્નં નિર્દ્દ્રિયતે વિષમ્ ।
દુષ્ટે હિ વ્યાપ્નુયાદઙ્ગં ધ્રુવં મૃત્યુર્ભવત્યતઃ ॥

સિરાવ્યધોદિતૈરસ્રમપ્રવૃત્તં પ્રવર્તયેત્ ।
સ્તમ્ભયેદતિવૃત્તં ચ તૈરેવ પ્રાણરક્ષયા ॥

દુર્ગન્ધં સવિષં રક્તમગ્નૌ ચટચટાયતે ।
યથાદોષં વિશુદ્ધં ચ પૂર્વવલ્લક્ષયેદસૃક્ ॥

સિરાસ્વદૃશ્યમાનાસુ યોજ્યાઃ શૃઙ્ગજલૌકસઃ ॥

શોણિતં સ્રુતશેષં ચ પ્રવિલીનં વિષોષ્મણા ।
લેપસેકૈઃ સુબહુશઃ સ્તમ્ભયેદ્ ભૃશશીતલૈઃ ॥

અસ્કન્ને વિષવેગાદ્ધિ મૂર્ચ્છાયમદહૃદ્દ્રવાઃ ।
ભવન્તિ તાન્ જયેચ્છીતૈર્વીજેચ્ચારોમહર્ષતઃ ॥

વિષં કર્ષતિ તીક્ષ્ણત્વાદ્ધૃદયં તસ્ય ગુપ્તયે ।
પિબેદ્ ઘૃતં ઘૃતક્ષૌદ્રમગદં વા ઘૃતાપ્લુતમ્ ॥

મજ્જાનં ગોમયરસં ભસ્મામ્ભઃ કૃષ્ણમૃજ્જલમ્ ।
ઐકધ્યં પઞ્ચગવ્યં વા દધિ ગૈરિકવારિ વા ॥

ખાદેદ્વા કોવિદારાર્કશિરીષકટભીચ્છદાન્ ।
છાગમેષવરાહાસૃક્શિશુસ્થવિરયોષિતઃ ॥

પિબેયુર્ગર્ભિણી શીતમધુરાન્ પયસા ગદાન્ ।
તથા મૂર્ચ્છાદયો ન સ્યુર્વિષં ચાશ્વેતિનાનિલમ્ ॥

હૃદયાવરણેનાસ્ય શ્લેષ્મા હૃદ્યુપચીયતે ।
પ્રવૃત્તગૌરવોત્ક્લેશહૃલ્લાસં વામયેત્તતઃ ॥

દ્રવૈઃ કાઞ્જિકકૌલત્થતૈલમદ્યાદિવર્જિતૈઃ ।
વમનૈર્વિષહૃદ્ભિશ્ચ નૈવં વ્યાપ્નોતિ તદ્વપુઃ ॥

ભુજઙ્ગદોષપ્રકૃતિસ્થાનવેગવિશેષતઃ ।
સુસૂક્ષ્મં સમ્યગાલોચ્ય વિશિષ્ટાં ચાચરેત્ક્રિયામ્ ॥

સિન્દુવારકમૂલાનિ રસેન સ્વેન પેષયેત્ ।
મધુયુક્તોયમગદઃ પાનં દર્વીકૃતાં વિષે ॥

સિન્દુવારકમૂલાનિ શ્વેતા ચ ગિરિકર્ણિકા ।
પાનં દર્વીકરૈર્દષ્ટે નસ્યં મધુ સપાકલમ્ ॥

કૃષ્ણસર્પેણ દષ્ટસ્ય લિમ્પેદ્દંશં હૃતે ઽસૃજિ ।
ચારટીનાકુલીભ્યાં વા તીક્ષ્ણમૂલવિષેણ વા ॥

પાનં ચ ક્ષૌદ્રમઞ્જિષ્ઠાગૃહધૂમયુતં ઘૃતમ્ ॥

તણ્ડુલીયકકાશ્મર્યકિણિહીગિરિકર્ણિકાઃ ।
માતુલુઙ્ગી સિતા શેલુઃ પાનનસ્યાઞ્જને હિતઃ ।
અગદઃ ફણિનાં ઘોરે વિષે રાજીમતામપિ ॥

સમાઃ સુગન્ધામૃદ્વીકાશ્વેતાખ્યાગજકર્ણિકાઃ ।
અર્દ્ધાંશં સૌરસં પત્રં કપિત્થં બિલ્વદાડિમમ્ ।
સક્ષૌદ્રો મણ્ડલિવિષે વિશેષાદગદો હિતઃ ॥

પઞ્ચવલ્કવરાયષ્ટી નાગપુષ્પૈલવાલુકમ્ ।
જીવકર્ષભકૌ શીતં સિતા પદ્મકમુત્પલમ્ ॥

સક્ષૌદ્રો હિમવાન્ નામ હન્તિ મણ્ડલિનાં વિષમ્ ।
લેપાચ્છ્વયથુવીસર્પવિસ્ફોટજ્વરદાહહા ॥

કાશ્મર્યં વટશૃઙ્ગાણિ જીવકર્ષભકૌ સિતામ્ ।
મઞ્જિષ્ઠાં મધુકં ચેતિ દષ્ટો મણ્ડલિના પિબેત્ ॥

વંશત્વગ્બીજકટુકા પાટલીબીજનાગરમ્ ।
શિરીષબીજાતિવિષે મૂલં ગાવેધુકં વચામ્ ।
પિષ્ટો ગોવારિણાષ્ટાઙ્ગો હન્તિ ગોનસજં વિષમ્ ॥

કટુકાતિવિષાકુષ્ઠગૃહધૂમહરેણુકાઃ ।
સક્ષૌદ્રવ્યોષતગરા ઘ્નન્તિ રાજમિતાં વિષમ્ ॥

નિખનેત્કાણ્ડચિત્રાયા દંશં યામદ્વયં ભુવિ ।
ઉદ્ધૃત્ય પ્રચ્છિતં સર્પિર્દ્ધાન્યમૃદ્ભ્યાં પ્રલેપયેત્ ॥

પિબેત્ પુરાણં ચ ઘૃતં વરાચૂર્ણાવચૂર્ણિતમ્ ।
જીર્ણે વિરિક્તો ભુઞ્જીત યવાન્નં સૂપસંસ્કૃતમ્ ॥

કરવીરાર્કકુસુમમૂલલાઙ્ગલિકા કણાઃ ।
કલ્કયેદારનાલેન પાઠામરિચસંયુતાઃ ।
એષ વ્યન્તરદષ્ટાનામગદઃ સાર્વકાર્મિકઃ ॥

શિરીષપુષ્પસ્વરસે સપ્તાહં મરિચં સિતમ્ ।
ભાવિતં સર્પદષ્ટાનાં પાનનસ્યાઞ્જને હિતમ્ ॥

દ્વિપલં વક્રકુષ્ઠાભ્યાં ઘૃતક્ષૌદ્રં ચતુષ્પલમ્ ।
અપિ તક્ષકદષ્ટાનાં પાનમેતત્ સુખપ્રદમ્ ॥

ગૃહધૂમં હરિદ્રે દ્વે સમૂલં તણ્ડુલીયકમ્ ।
અપિ વાસુકિના દષ્ટઃ પિબેન્મધુઘૃતાપ્લુતમ્ ॥

રક્તં માંસં ચ ગોધાયાઃ શુષ્કં ચૂર્ણીકૃતં હિતમ્ ।
વિષે રસગતે પાનં કપિત્થરસસંયુતમ્ ॥

શેલુમૂલત્વગગ્રાણિ બાદરોદુમ્બરાણિ ચ ।
કટભ્યાશ્ચ પિબેદ્રક્તગતે માંસગતે પુનઃ ॥

સક્ષૌદ્રં ખાદિરારિષ્ટકૌટજં મૂલમમ્ભસા ।
સર્વેષ્વપિ બલાયુગ્મં મધુકં મદનં નતમ્ ॥

શિરોગતે વિષે મૂલં નસ્યકર્મણિ યોજયેત્ ।
બન્ધુજીવસ્ય ભાઙ્ર્ગ્યાશ્ચ સુરસસ્યાસિતસ્ય ચ ॥

અથવા પિપ્પલીહિઙ્ગુવૃશ્ચિકાલીમનશ્શિલાઃ ।
શિરીષબીજાપામાર્ગલવણં ચેતનાકરમ્ ।
કલ્કશ્રૂર્ણોથવા કૃષ્ણાક્ષવકાતિવિષોષણાત્ ॥

પિપ્પલી મરિચક્ષારવચાસૈન્ધવશિગ્રુકાઃ ।
પિષ્ટા રોહિતપિત્તેન ઘ્નન્ત્યક્ષિગતમઞ્જનાત્ ॥

ચન્દનં મધુકં માંસી પિપ્પલીમરિચોત્પલમ્ ।
સૈન્ધવં ચાઞ્જનં શ્રેષ્ઠં ગવાં પિત્તેન કલ્કિતમ્ ॥

નક્તમાલફલં વ્યોષં બિલ્બમૂલં નિશાદ્વયમ્ ।
પુષ્પં ચ સૌરાસં પિષ્ટમઞ્જનં બસ્તવારિણા ।
ભોજવૈતરણોદ્દિષ્ટં વિષસુપ્તપ્રબોધનમ્ ॥

વારિગુઞ્જાફલોશીરં નેત્રયોર્વિષદુષ્ટયોઃ ।
અઞ્જનં વારિણા પિષ્ટં ગારુડં ગરુડોપમમ્ ॥

સમુદ્રફેનં મરિચં કણાસૌવીરકાઞ્જમ્ ।
ચૂર્ણાઞ્જનં સસિન્ધૂત્થં વિષોપહતચક્ષુષામ્ ॥

કપિત્થમાંસં સસિતાક્ષૌદ્રં કણ્ઠગતે વિષે ।
લિહ્યાદામાશયગતે તાભ્યાં ચૂર્ણપલં નતાત્ ॥

વિષે પક્વાશયગતે મઞ્જિષ્ઠારજનીદ્વયમ્ ।
પિપ્પલીં ચ સમં પિષ્ટ્વા ગવ્યપિત્તેન પાયયેત્ ॥

પિપ્પલીનાગરક્ષારં નવનીતેન મૂર્ચ્છિતમ્ ।
પ્રવૃદ્ધે કણ્ઠગે દદ્યાચ્છ્લેષ્મણિ પ્રતિસારણમ્ ॥

જયેત્ સઙ્ક્રામણૈરાશુ વિષં શિરસિ સંશ્રિતમ્ ।
દદ્યાદધસ્તાદ્દષ્ટસ્ય મૂર્ધ્નિ કાકપદે કૃતે ॥

કાકદક્ષશિખિચ્છાગગવ્યમાહિષકૌક્કુટમ્ ।
બિલ્વપ્રમાણં માંસાસ્નમૂર્ધ્વદષ્ટસ્ય પાદયોઃ ।
વિષં સઙ્ક્રમતે તત્ર નિહન્યાચ્છીઘ્રમન્યથા ॥

તીક્ષ્ણનસ્યાઞ્જનાન્તે ચ ભૂરિમાત્રં પિબેત્ ઘૃતમ્ ।
વિષં હિ નેત્રં રૂક્ષસ્ય તીક્ષ્ણૈર્હન્તિ સમીરિતમ્ ॥

વામયેત તતશ્ચૈનં વિષશેષોપશાન્તયે ।
શ્લેષ્મલં શ્લેષ્મલૈર્દષ્ટં નાભેરૂર્ધ્વં વિશેષતઃ ॥

ધામાર્ગવઃ શક્રયવાઃ સર્ષપા મદનં મધુ ।
સૈન્ધવં વમનં કોષ્ણં વિષે શ્લેષ્માશ્રયશ્રિતે ॥

સુરસં સર્પવેતાલીમીશ્વરાં ગૌરસર્ષપમ્ ।
પટોલનિમ્બપત્રં ચ પિબેત્ સક્ષૌદ્રસૈન્ધવમ્ ॥

શુકાહ્વાજાલિનીદન્તીમદનેક્ષ્વાકુકૌટજમ્ ।
કાલા લાઙ્ગલિકા તિક્તા વમનં તણ્ડુલાંબુના ॥

પૈત્તિકં પૈત્તિકૈર્દષ્ટમધો નાભેર્વિશેષતઃ ।
વિષે પિત્તાશયગતે પાયયેત વિરેચનમ્ ॥

સનીલીફલદાં દન્તીં પયસા મસ્તુનાથવા ।
શ્લક્ષ્ણચૂર્ણીકૃતં કુમ્ભં ક્વાથેન ત્રૈફલેન વા ।
ક્ષીરેણ વા ત્રિવૃચ્છ્યામાસુરસાનીલિનીરજઃ ॥

પિણ્ડીતકફલં વ્યોષં ત્રિવૃદ્વેલ્લં હરીતકી ।
વિરેચનં કફપ્રાયે લવણં મૂત્રસમ્પ્લુતમ્ ॥

ઘૃતાપ્લુતં સલવણં મારુતે નીલિનીફલમ્ ॥

શયાનઃ શયને છિદ્રે વિરેચ્યો વિષપીડિતઃ ।
મુહુરુત્તિષ્ઠતો હ્યસ્ય વિષં દૂષયતેનિલમ્ ।
પિબેદ્વાન્તો વિરિક્તો વા યવાગૂં વિષનાશિનીમ્ ॥

વિષે વાતાશયગતે સર્પિષઃ પાનમિષ્યતે ।
આદ્યપશ્ચિમયોર્યચ્ચ પ્રોક્તં વિષનિષેધયોઃ ॥

અથ દર્વીકૃતાં વેગે પૂર્વે વિસ્રાવ્ય શોણિતમ્ ।
અગદં મધુસર્પિર્ભ્યાં સંયુક્તં ત્વરિતં પિબેત્ ॥

દ્વિતીયે વમનં કૃત્વા તદ્વદેવાગદં પિબેત્ ।
વિષાપહે પ્રયુઞ્જીત તૃતીયેઞ્જનનાવને ॥

પિબેચ્ચતુર્થે પૂર્વોક્તાં યવાગૂં વમને કૃતે ।
ષષ્ઠપઞ્ચમયોઃ શીતૈર્દિગ્ધસિક્તમભીક્ષ્ણશઃ ॥

પાયયેદ્વમનં તીક્ષ્ણં યગાગૂં યથોદિતામ્ ।
અગદં સપ્તમે તીક્ષ્ણં યુઞ્જ્યાદઞ્જનનસ્યયોઃ ॥

કૃત્વાવગાઢં શસ્ત્રેણ મૂર્ધ્નિ કાકપદં તતઃ ।
માંસં સરુધિરં તસ્ય ચર્મ વા તત્ર નિક્ષિપેત્ ॥

તૃતીયે વામિતઃ પેયાં વેગે મણ્ડલિનાં પિબેત્ ।
અતીક્ષ્ણમગદં ષષ્ઠે ગણં વા પદ્મકાદિકમ્ ॥

આદ્યેવગાઢં પ્રચ્છાય વેગે દષ્ટસ્ય રાજિલૈઃ ।
અલાબુના હરેદ્રક્તં પૂર્વવચ્ચાઅગદં પિબેત્ ॥

ષષ્ઠે વેગેઞ્જનં તીક્ષ્ણમવપીડં ચ યોજયેત્ ।
અનુક્તેષુ ચ વેગેષુ ક્રિયાં દર્વીકરોદિતામ્ ॥

ગર્ભિણીબાલવૃદ્ધેષુ મૃદુ વિધ્યેત્ સિરાઞ્ચ ન ॥

ત્વઙ્મનોહ્વા નિશે વક્રં રસઃ શાર્દૂલજો નખઃ ।
તમાલઃ કેસરં શીતં પીતં તણ્ડુલવારિણા ।
હન્તિ સર્વવિષાણ્યેતદ્વજ્રં વજ્રમિવાસુરાન્ ॥

પ્રપૌણ્ડરીકં કટુકા દેવદારુસુવર્ચિકા ।
કાલાનુસારી સ્થૌણેયશૈલેયઘનપદ્મકમ્ ॥

કુટન્નેટલાપુન્નાગનતકુષ્ઠીપ્રયઙ્ગુકમ્ ।
લોધ્રગુગ્ગુલુતાલીસપિપ્પલીસ્વર્ણગૈરિકમ્ ॥

સિન્દુવારઃ સિતઃ શુણ્ઠી ધ્યામકં લવણોત્તમમ્ ।
શ્લક્ષ્ણચૂર્ણીકૃતં શૃઙ્ગે નિદધ્યાન્માક્ષિકદ્રુતમ્ ॥

તાર્ક્ષ્યસ્તાર્ક્ષ્યોપમઃ પાનનાવનાભ્યઞ્જનાઞ્જનૈઃ ।
અગદસ્તક્ષકસ્યાપિ વિષવેગં નિવર્તયેત્ ॥

લોધ્રં શિરીષષુષ્પાણિ સમઙ્ગા હિઙ્ગુ રેણુકાઃ ।
કણોષણૈલાનેપાલી વચા યષ્ટી મધૂત્પલમ્ ॥

સિન્દુવારકમન્દારમૂલં બીજં કરઞ્જજમ્ ।
જ્યોતિષ્મતી નતં કુષ્ઠં શ્વેતા ચ ગિરિકર્ણિકા ॥

ચૂર્ણિતઃ કન્યયા ક્ષૌદ્રગોપિત્તાભ્યાં ચ વર્તિતઃ ।
અગદો હન્તિ સર્પાખુકણભં ચ સૃગાલજમ્ ॥

બિડાલકાણ્ડચિત્રોત્થં વિષં ભૂતગ્રહં જ્વરમ્ ।
અપસ્મારગ્રહોન્માદગુલ્માજીર્ણં વિષૂચિકામ્ ॥

બિલ્વસ્ય મૂલં સુરસસ્ય પુષ્પં ફલં કરઞ્જસ્ય નતં સુરાહ્વમ્ ।
ફલત્રયં વ્યોષનિશાદ્વયં ચ બસ્તસ્ય મૂત્રેણ સુસૂક્ષ્મપિષ્ટમ્ ॥

ભુજઙ્ગલૂતોન્દુરુવૃશ્ચિકાદ્યૈર્વિષૂચિકાજીર્ણગાજ્વરૈશ્ચ ।
આર્ત્તાન્ નરાન્ ભૂતવિધર્ષિતાંશ્ચ સ્વસ્થીકરોત્યઞ્જનપાનનસ્યૈઃ ॥

ત્રિવૃદ્વિશલ્યા મધુકં નિશે લવણપઞ્ચકમ્ ।
મંજિષ્ઠા ત્ર્યૂષણં તદ્વત્ કલ્કયેત્ સ મહાગદઃ ॥

માંસીહરેણુત્રિફલા મુરુઙ્ગી મધુયષ્ટિકા ।
મંજિષ્ટા પદ્મકાશોકકુષ્ઠતાલીસચન્દનમ્ ॥

સુગન્ધિકૈલા કિણિહી ત્વક્પટોલી મૃગાદિની ।
ભાર્ઙ્ગી વિડઙ્ગં પાલિન્દી પાઠા ક્રોષ્ટુકમેખલા ॥

પુષ્પમારુષ્કરં પત્રં સૌરસં ક્રમુકં પુરમ્ ।
પિત્તં નકુલમાર્જારગોધાશલ્યકસૂકરાત્ ॥

પૃષતાચ્ચિત્રપત્રાચ્ચ ગોશૃઙ્ગે પૂર્વવત્ સ્થિતઃ ।
યત્ર ગેહે ન તત્રાહિકીટાદિભ્યો ભયોદ્ભવઃ ॥

એતેન ભેરીપટહાઃ પતાકાશ્ચ પ્રલેપિતાઃ ।
આર્ષભેણ વિષં ઘ્નન્તિ સ્પર્શશ્રવણદર્શનૈઃ ॥

પ્રલેપાદ્યૈશ્ચ નિશ્શેષં દંશાદપ્યુદ્ધરેદ્વિષમ્ ।
ભૂયો વેગાય જાયેત શેષં દૂષીવિષાય વા ॥

વિષાપાયેનિલં ક્રુદ્ધં સ્નેહાદિભિરુપાચરેત્ ।
તૈલમદ્યકુલત્થામ્લવર્જ્યૈઃ પવનનાશનૈઃ ॥

પિત્તં પિત્તજ્વરહરૈઃ કષાયસ્નેહબસ્તિભિઃ ॥

સમાક્ષિકેણ વર્ગેણ કફમારગ્વધાદિના ॥

સિતા વૈગન્ધિકો દ્રાક્ષા પયસ્યા મધુકં મધુ ।
પાનં સમન્ત્રપૂતામ્બુપ્રોક્ષણં સાન્ત્વહર્ષણમ્ ।
સર્પાઙ્ગાભિહતે યુઞ્જ્યાત્તથા શઙ્કાવિષાર્દિતે ॥

પૂતનોપ્રતકૂષ્માણ્ડપિશાચાદ્યા નરદ્વિષઃ ।
હન્યુરૌષધવીર્યાણિ રક્ષાકર્મણ્યવારિતાઃ ।
તસ્માદ્રક્ષાં પ્રયુઞ્જીત રક્ષોગણનિવારિણીમ્ ॥

ગોમયેન સુસમ્મૃષ્ટે ધૂપાગરુસુધૂપિતે ।
ગન્ધમાલ્યોપહારાદ્યૈર્ગૃહે પૂજિતદૈવતે ॥

સૂત્રકારાન્ સમભ્યર્ચ્ય શઙ્કરાસ્તિકકાશ્યપાન્ ।
સન્તર્પ્ય હવ્યકવ્યાભ્યાં સમિદ્ધાનનલદ્વિજાન્ ॥

પ્રાઙ્મુખાયોપવિષ્ટાય વિષાર્તાય ચિકિત્સકઃ ।
ઉત્તરાભિમુખો યુઞ્જ્યાદ્વિદ્યાં મન્ત્રાણિ ભેષજમ્ ॥

સમપ્રમાણૈર્હરિતૈર્દર્ભૈઃ પ્રાગભિમન્ત્રિતૈઃ ।
અચ્છિન્નાગ્રૈઃ સમૂલૈશ્ચ કુર્યાત્તસ્યાપમાર્જનમ્ ॥

બ્રાહ્માદ્યૈ રગદૈરેનં નિત્યમેવાનુલેપયેત્ ।
સઞ્જીવનાદીન્ પાનાદૌ દંશલેપે ચ યોજયેત્ ॥

પૂર્ણકુમ્ભં સકુસુમં સર્ષપાન્ છાગલં પયઃ ।
શસ્ત્રં દૂર્વાં મધુ ઘૃતં કુર્યાદ્દષ્ટસ્ય મૂર્દ્ધતઃ ।
એવં શામ્યતિ સપ્તાહાદ્વિષમાત્મવતઃ સતઃ ॥

કર્કેતનં મરકતં વજ્રં વારણમૌક્તિકમ્ ।
વૈડૂર્યં ગર્દભમણિં પિચુકાં વિષમુષ્ટિકામ્ ॥

હિમવદ્ગિરિસમ્ભૂતાં સોમરાજીં પુનર્નવામ્ ।
તથા દ્રોણં મહાદ્રોણં માનસીં સર્પજં મણિમ્ ।
વિષાણિ વિષશાન્ત્યર્થં વીર્યવન્તિ ચ ધારયેત્ ॥

છત્રી ઝર્ઝરપાણિશ્ચ ચરેદ્રાત્રૌ વિશેષતઃ ।
તચ્છાયાશબ્દવિત્રસ્તાઃ પ્રણશ્યન્તિભુજઙ્ગમાઃ ॥