અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 6.41

અથાતઃ સર્પવિષવિજ્ઞાનીયં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

દિવ્યભૌમવિભાગેન દ્વિવિધાઃ પન્નગાઃ સ્મૃતાઃ ।
વાસુકિસ્તક્ષકોનન્તઃ સગરઃ સાગરાલયઃ ॥

તથા નન્દોપનન્દાદ્યાઃ સમિદ્ધાગ્નિસમપ્રભાઃ ।
દિવ્યા ગર્જન્તિ વર્ષન્તિ દ્યોતન્તે દ્યોતયન્તિ તે ॥

ધારયન્તિ જગત્કૃત્સ્નં કુર્યુઃક્રુદ્ધાશ્ચ ભસ્મસાત્ ।
દૃઙ્નિશ્વાસૈર્નમસ્તેભ્યો નતેષ્વસ્તિ ચિકિત્સિતમ્ ॥

દર્વીકરા મણ્ડલિનો રાજીમન્તશ્ચ પન્નગાઃ ।
ત્રિધા સમાસતો ભૌમા ભિદ્યન્તે તેત્વનેકધા ।
વ્યાસતો યોનિભેદેન નોચ્યન્તે ઽનુપયોગતઃ ॥

વિશેષાદ્રૂક્ષકટુકમમ્લોષ્ણં સ્વાદુ શીતલમ્ ।
વિષં દર્વીકરાદીનાં ક્રમાદ્વાતાદિકોપનમ્ ॥

તારુણ્યમધ્યવૃદ્ધત્વે વૃષ્ટિશીતાતપેષુ ચ ।
વિષોલ્બણા ભવન્ત્યેતે વ્યન્તરા ઋતુસન્ધિષુ ॥

રથાઙ્ગલાઙ્ગલચ્છત્રસ્વસ્તિકાઙ્કુશધારિણઃ ।
ફણિનઃ શીઘ્રગતયઃ સર્પા દર્વીકરાઃ સ્મૃતાઃ ॥

જ્ઞેયા મણ્ડલિનો ઽભોગા મણ્ડલૈર્વિવિધૈશ્ચિતાઃ ।
પ્રાંશવો મન્દગમનાઃ રાજીમન્તસ્તુ રાજિભિઃ ।
સ્નિગ્ધા વિચિત્રવર્ણાભિસ્તિર્યગૂર્ધ્વં ચ ચિત્રિતાઃ ॥

ગોધાસુતસ્તુ ગૌધેરો વિષે દર્વીકરૈઃ સમઃ ॥

ચતુષ્પાત્ વ્યન્તરાન્ વિદ્યોદતેષામેવ સઙ્કરાત્ ।
વ્યામિશ્રલક્ષણાસ્તે હિ સન્નિપાતપ્રકોપણાઃ ॥

દિવ્યકોજગરઃ સર્પઃ પતાકો વૃક્ષશાયિકઃ ।
શકલી પુષ્પકઃ ક્ષીરી લાસિની સારસાહિકઃ ॥

વર્ષાહિકો જ્યોતિરથઃ શુકવક્ત્રો બલાહકઃ ।
ગજભક્ષઃપ્લવોદ્વાહી નિર્વિષાઃ ષોડશાહયઃ ॥

પ્રાયેણર્તુમતી માસં જ્યેષ્ઠં તિષ્ઠતિ પન્નગી ।
આષાઢે સર્પસંયોગાદણ્ડાનાં માસિ કાર્તિકે ॥

દ્વેશતે વિંશતી દ્વે ચ સા સૂતે તત્ર જાયતે ।
કર્કેતનસવર્ણે ઽણ્ડે સમુદ્ભિન્ને ભુજઙ્ગમઃ ॥

દીર્ઘલોહિતરાજીભિશ્ચિત્રે યોષિન્નપુંસકમ્ ।
શિરીષપુષ્પસદૃશે દંષ્ટ્રાઃ સર્પસ્ય સપ્તમે ।
ચતસ્રઃ સમ્ભવન્ત્યહ્નિ વિષં તાસુ ચતુર્દશે ॥

વામાધરાસિતા પીતા તદૂર્ધ્વા દક્ષિણાત્વધઃ ।
રક્તા શ્યાવોત્તરૈકદ્વિત્રિચતુર્વિષબિન્દુકાઃ ॥

તાઃ ક્રમાન્મુદ્ગમાત્રોત્રબિન્દુઃ એષ હિ ભોગિનામ્ ।
વિષે વિકલ્પો નાન્યેષાં વિદ્યાંદ્દષ્ટ્રાસ્તથાપરાઃ ।
ચત્વારિંશદ્ ભુજઙ્ગસ્ય વિર્વિષાશ્ચતુરુત્તરાઃ ॥

આયુર્વર્ષશતં વિંશં પઞ્ચવર્ષશતાયુષઃ ।
ગોનસા ઘર્મતપ્તાનાં ગવાં નાસાસમુદ્ભવાઃ ॥

તત્રોર્ધ્વદૃઙ્મહાકાયનેત્રજિહ્વાશિરઃસ્વરઃ ।
વ્યક્તભોગઃ પુનાન્ધીરઃ સ્ત્રી સ્યાત્તસ્માદ્વિપર્યયે ॥

આયતા ચપલા ક્લીબઃ સુકુમારો જડાકૃતિઃ ।
મન્દવેગસ્વનક્રોધઃ સિતાભસ્તિર્યશીર્ષકઃ ॥

દિનત્રિયામાસન્ધ્યાસુ પ્રબલાસ્તે યથાક્રમમ્ ।
તદૈવ ચાપરાધ્યન્તિ સર્વદૈવ તુ પન્નગી ॥

બ્રાહ્મણાઃ ક્રોધના નીલકપિલાઃ શ્વેતલોહિતાઃ ।
રક્તાસ્યાઃ પિઙ્ગનયના મેધ્યદેશવિચારિણઃ ॥

ભોગે યજ્ઞોપવીતાદિદ્વિજચિહ્નોપચિહ્નિતાઃ ।
બિલ્વપુષ્પહિમોશીરપદ્મગુગ્ગુલુગન્ધયઃ ॥

ક્ષત્રિયા માનિનો ધીરા રક્તાક્ષા ભૃશકોપનાઃ ।
પક્વજામ્બવખર્જૂરદ્રાક્ષાભિન્નાઞ્જનપ્રભાઃ ॥

ભોગેર્દ્ધ ચન્દ્રશ્રીવત્સશઙ્ખચક્રહલાઙ્કિતાઃ ।
જાતીચમ્પકપુન્નાગપત્રજોઙ્ગકગન્ધયઃ ॥

વૈશ્યાઃ પારાવતાભાસા વજ્રગોમેદકપ્રભાઃ ।
બિન્દુમણ્ડલચિત્રાઙ્ગા ધૂમ્રપાટલલોહિતાઃ ।
બસ્તકુષ્ઠવિકક્ષીરસર્પિષાં ગન્ધતઃ સમાઃ ॥

શૂદ્રાઃ સવર્ણા ગોધૂમમહિષદ્વિપકર્દમૈઃ ।
બિન્દુરેખાચિતા રૂક્ષાઃ સુરાશોણિતગન્ધયઃ ॥

પૂર્વમધ્યાપરાહ્ણેષુ ચરન્તિ બ્રાહ્મણાદયઃ ।
અસ્તંગતે રવૌ શૂદ્રાઃ દશન્તિ બ્રાહ્મણાઃ પુરઃ ।
સંસ્થિતા દક્ષિણે પાર્શ્વે ક્ષત્રિયા વામતો વિશઃ ॥

શૂદ્રાસ્તુ પૃષ્ઠતો વિપ્રાસ્ત્રીનપ્યનિલપૂર્વકાન્ ।
કોપયન્તિ ક્રમાદ્દોષાંસ્ત્રીંસ્ત્રયઃ ક્ષત્રિયાદયઃ ॥

દંશગન્ધોઙ્ગગન્ધેન જ્ઞેયસ્તેષાં યથાયથમ્ ॥

વાયુમૂષિકમણ્ડૂકસર્વભક્ષાઃ ક્રમેણ તે ॥

આહારાર્થં ભયાત્ પાદસ્પર્શાદતિવિષાત્ ક્રુધઃ ।
પાપવૃત્તતયા વૈરાદ્દેવર્ષિયમચોદનાત્ ।
દશન્તિ સર્પાસ્તેષૂક્તં વિષાધિક્યં યથોત્તરમ્ ॥

આવિષ્ટાત્ કારણં જ્ઞાત્વા પ્રતિકુર્યાદ્યથાયથમ્ ॥

વ્યન્તરઃ પાપશીલત્વાન્માર્ગમાવૃત્ય તિષ્ઠતિ ॥

યત્ર લાલાપરિક્લેદમાત્રં ગાત્રે પ્રદૃશ્યતે ।
ન તુ દંષ્ટ્રાકૃતં દંશં તત્તુણ્ડાહતમાદિશેત્ ॥

એકં દંષ્ટ્રાપદં દ્વે વા વ્યાલીઢાખ્યમશોણિતમ્ ।
દંષ્ટ્રાપદે સરક્તે દ્વે વ્યાલુપ્તં ત્રીણિ તાનિ તુ ॥

માંસચ્છેદાદવિચ્છિન્નરક્તવાહીનિ દષ્ટકમ્ ।
દંષ્ટ્રાપદાનિ ચત્વારિ તદ્વદ્દષ્ટનિપીડિતમ્ ॥

નિર્વિષં દ્વયમત્રાદ્યમસાધ્યં પશ્ચિમં વદેત્ ॥

વિષં નાહેયમપ્રાપ્ય રક્તં દૂષયતે વપુઃ ।
રક્તમણ્વપિ તુ પ્રાપ્તં વર્ધતે તૈલબિન્દુવત્ ॥

ભીરોઃ સર્પાઙ્ગસંસ્પર્શાદ્ ભયેન કુપિતોનિલઃ ।
કદાચિત્ કુરુતે શોફં સર્પાઙ્ગાભિહતં તુ તત્ ॥

દુર્ગાન્ધકારે વિદ્ધસ્ય કેનચિદ્દષ્ટશઙ્કયા ।
વિષોદ્વેગો જ્વરશ્છર્દ્દિર્મૂર્ચ્છા દાહોપિ વા ભવેત્ ।
ગ્લાનિર્મોહોતિસારો વા તચ્છઙ્કાવિષમુચ્યતે ॥

દંઆસ્તુ સવિષઃ સર્વઃ સશોફો વેદનાન્વિતઃ ।
તુદ્યતે ગ્રથિતઃ કિઞ્ચિત્ કણ્ડૂમાન્ દહ્યતે ભૃશમ્ ।
નિર્વિષો વિપરીતોસ્માત્ # ॥

તત્ર દંશઃ ફણાવતામ્ ।
કૂર્મપૃષ્ઠોન્નતો રૂક્ષઃ સૂક્ષ્મદંષ્ટ્રાપદાન્વિતઃ ॥

વિકારાઃ શ્યાવતા વક્ત્રનખમૂત્રાક્ષિવિટ્ત્વચામ્ ।
શીતજ્વરઃ સન્ધિરુજા નિદ્રાનાશો વિજૃમ્ભિકા ॥

મન્યાસ્તભ્ભઃસિરાધ્માનં પૃષ્ઠકટ્યસ્થિવાગ્ગ્રહાઃ ।
શિરોગુરુત્વમરુચિઃ કાસશ્વાસૌ હનુગ્રહઃ ॥

શૂલમુદ્વેષ્ટનં કોષ્ઠે શોષરોધૌ મલાશ્રયૌ ।
સન્દિગ્ધવાક્ત્વં નૈશ્ચેષ્ટ્યં મૃતસ્યેવ વિસંજ્ઞતા ॥

ફેનલાલોદ્ગમૌ હિધ્મા કણ્ઠે ઘુરુઘુરાયણમ્ ।
શુષ્કોદ્ગારો મુહુસ્તે તે વાતજાશ્ચાપરે ગદાઃ ॥

દંશો મણ્ડલિનાં સોષ્મા સશોષઃ પીતલોહિતઃ ।
પૃથુર્વિસર્પદાહોષાક્લેદકોથૈર્વિશીર્યતે ॥

વિકારા વક્ત્રદન્તાદિપીતતા તૃટ્શ્રમો ભ્રમઃ ।
દાહો મૂર્ચ્છા જ્વરસ્તિક્તવક્ત્રત્વં પીતદર્શનમ્ ॥

રક્તાગમનમૂર્ધ્વાધઃશીતેચ્છા ધૂમકો મદઃ ।
આશુસર્વાઙ્ગવિસૃતિર્ગદાસ્તે તે ચ પિત્તજાઃ ॥

દંશો રાજીમતાં સ્નિગ્ધઃસ્થિરપિચ્છિલશોફકૃત્ ।
સાન્દ્રાસ્રઃશિશિરઃ પાણ્ડુસ્તદ્વિકારાઃશિરોવ્યથા ॥

અરુચિશ્છર્દિરાલસ્યં હૃલ્લાસો મધુરાસ્યતા ।
કણ્ઠે ઘુરુઘુરઃ પાકો કણ્ડૂરક્ષ્ણોર્હિમો જ્વરઃ ॥

કૃચ્છ્રાદુચ્છ્રવસનં નિદ્રા કાસઃ શ્વેતનખાદિતા ।
સ્તમ્ભો ગુરુત્વં ચાઙ્ગાનાં નાસિકાક્ષિમુખસ્રુતિઃ ।
રોમહર્ષસ્તમશ્વાસો રોગાશ્ચાન્યે કફોદ્ભવાઃ ॥

વ્યન્તરે મિશ્રલિઙ્ગત્વં દષ્ટઃ પુંસોર્ધ્વમીક્ષતે ।
પ્રક્ષિપેદ્દક્ષિણં પાદં પૂર્વકાયસમુદ્યતઃ ॥

ધીરોલ્પવેગઃ શર્વર્યાં વિપરીતસ્તુ યોષિતા ।
હીનસ્વરોતિસારાર્તઃ કમ્પતે ત્રસ્યતે જ્વરી ॥

નપુંસકેન તિર્યગ્દૃગધીરઃ પ્રિયમૈથુનઃ ।
બહુવાદી ચ વૃદ્ધેન ચિરાન્મન્દાશ્ચ વેદનાઃ ॥

બાલેન શીઘ્રં તીક્ષ્ણાશ્ચ કુમારેણાક્ષ્ણિ દક્ષિણે ।
રોગી કુમાર્યા વામે તુ ગર્ભિણ્યા કૃષ્ણજિહ્વદૃક્ ॥

જૃમ્ભા ક્રોધોપજિહ્વાર્તઃ સ શૂનોષ્ઠઃ સિતાનનઃ ।
ગુરૂદરઃ શિરોરોગી સૂતાદષ્ટસ્તુ મેહતિ ।
શોણિતં કૃચ્છ્રશૂલાર્તઃ સૂચીભિરિવ ભિદ્યતે ॥

વેગાનાં રક્તમાંસાદ્યાઃ સપ્તોક્તાઃ પૂર્વમાશ્રયાઃ ॥

દર્વીકૃતાથ દષ્ટસ્ય દુષ્ટં શ્યાવીભવત્યસૃક્ ।
શ્યાવતા તેન વક્ત્રાદૌ સર્પન્તીવ ચ કીટકાઃ ॥

દ્વિતીયે ગ્રન્થયો વેગે તૃતીયે મૂર્દ્ધગૌરવમ્ ।
દૃગ્રોધો દંશવિક્લેદશ્ચતુર્થે ષ્ઠીવનં વમિઃ ॥

સન્ધિવિશ્લેષણં તન્દ્રા પઞ્ચમે પર્વભેદનમ્ ।
દાહો હિધ્મા ચ ષષ્ઠે તુ હૃત્પીડા ગાત્રગૌરવમ્ ॥

મૂર્ચ્છાવિપાકો ઽતીસારઃ પ્રાપ્ય શુક્રન્તુ સપ્તમે ।
સ્કન્ધપૃષ્ઠકટીભઙ્ગઃ સર્વચેષ્ટાનિવર્તનમ્ ॥

અથ મણ્ડલિદષ્ટસ્ય દુષ્ટં પીતીભવત્યસૃક્ ।
તેન પીતાઙ્ગતા દાહો દ્વિતીયે શ્વયથૂદ્ભવઃ ॥

તૃતીયે દંશવિક્લેદઃ સ્વેદસ્તૃષ્ણા ચ જાયેતે ।
ચતુર્થે જ્વર્યતે દાહઃ પઞ્ચમે સર્વગાત્રગઃ ॥

દજ્ટસ્ય રાજિલૈર્દુષ્ટં પાણ્ડુતાં યાતિ શોણિતમ્ ।
પાણ્ડુતા તેન ગાત્રાણાં દ્વિતીયે ગુરુતાતિ ચ ॥

તૃતીયે દંશવિક્લેદનાસિકાક્ષિમુખસ્રવાઃ ।
ચતુર્થે ગરિમા મૂર્ધ્નો મન્યાસ્તમ્ભશ્ચ પઞ્ચમે ।
વાક્યસઙ્ગો જ્વરઃ શીતઃ શેષયોઃ પૂર્વવદ્વદેત્ ॥

કુર્યાત્ પઞ્ચસુ વેગેષુ ચિકિત્સાં ન તતઃ પરમ્ ॥

જલપ્લુતા રતિક્ષીણા ભીતા નકુલનિર્જિતાઃ ।
શીતવાતાતપવ્યાધિક્ષુત્તૃષ્ણાશ્રમપીડિતાઃ ॥

તૂર્ણં દેશાન્તરાયાતાં વિમુક્તવિષકઞ્ચુકાઃ ।
કુશૌષધીકણ્ટકવદ્યે ચરન્તિ ચ કાનનમ્ ।
દેશં ચ વિદ્યાધ્યુષિતં સર્પાસ્તેલ્પવિષા મતાઃ ॥

શ્મશાનચૈત્યવલ્મીકયજ્ઞાશ્રયસુરાલયે ।
ચતુષ્પથે જલસ્થાને જીર્ણોદ્યાનેષુ કોટરે ॥

ક્ષીરિદ્રુમે નિમ્બતરૌ નિર્ઝરે ગિરિગહ્વરે ।
ચક્રવજ્રગદાકુન્તત્રિશૂલાઙ્કજટાધરાઃ ॥

રક્તાસ્યનયના યે ચ તે સ્યુરાશીવિષોપમાઃ ।
ન તેષાં કાલનિયમો ન ચ વેગેષ્વનુક્રમઃ ॥

મન્ત્રતન્ત્રબલાન્નાપિ પ્રસહ્ય વિનિવર્તનમ્ ।
ઉપહારનમસ્કારજપશાન્તિપરાયણઃ ।
કશ્ચિજ્જીવતિ તૈર્દષ્ટો વિરૂપો વિકલો ઽપિ વા ॥

શ્મશાનચિતિચૈત્યાદૌ પઞ્ચમીપક્ષસન્ધિષુ ।
અષ્ટમીનવમીસન્ધ્યામધ્યરાત્રિદિનેષુ ચ ॥

યામ્યાગ્નેયમઘાશ્લેષાવિશાખાપૂર્વનૈરૃતે ।
નૈરૃતાખ્યે મુહૂર્તે ચ દષ્ટં મર્મસુ ચ ત્યજેત્ ॥

દષ્ટમાત્રે સિતાસ્યાક્ષઃ શીર્યમાણશિરોરુહઃ ।
સ્તબ્ધજિહ્વો મુહુર્મૂર્ચ્છન્ શીતોચ્છ્વાસો ન જીવતિ ॥

હિધ્મા શ્વાસો વમિઃ કાસો દષ્ટમાત્રસ્ય દેહિનઃ ।
જાયતે યુગપદ્યસ્ય સ હૃચ્છૂલી ન જીવતિ ॥

વેપથુર્વેદનાસ્તીવ્રા ગ્રીવાભઙ્ગોક્ષિરક્તતા ।
મૂર્ચ્છા ગલગ્રહશ્છર્દિઃ પ્રેતરાજસ્યકિઙ્કરાઃ ॥

જામ્બવપ્રતિમો દંશઃ કૂર્મપૃષ્ઠવદુન્નતઃ ।
રક્તં ખેભ્યઃ સમસ્તેભ્યો વર્તતે ન તુ દંશતઃ ॥

રોમ્ણાં ન શીતલૈર્હર્ષઃ શ્વયથુર્લોહિતાસિતઃ ।
હૃષ્ટમેહનતા વક્રવક્ત્રત્વં યસ્ય તં ત્યજેત્ ॥

ફેનં વમતિ નિસ્સંજ્ઞઃ શ્યાવપાદકરાનનઃ ।
નાસાવસાદો ભઙ્ગોઙ્ગે વિડ્ભેદઃ શ્લથસન્ધિતા ॥

વિષપીતસ્ય દષ્ટસ્ય દિગ્ધેનાભિહતસ્ય ચ ।
ભવન્ત્યેતાનિ રૂપાણિ સમ્પ્રાપ્તે જીવિતક્ષયે ॥

ન નસ્યૈશ્ચેતના તીક્ષ્ણૈર્ન ક્ષતાત્ ક્ષતજાગમઃ ।
દણ્ડાહતસ્ય નો રાજિઃ પ્રયાતસ્ય યમાન્તિકમ્ ॥

અતોન્યથા તુ ત્વરયા પ્રદીપ્તાગારવદ્ ભિષક્ ।
રક્ષન્ કણ્ઠગતાન્ પ્રાણાન્ વિષમાશુ શમં નયેત્ ॥