Ashtanga Sangraha · Chapter 6.40

athāto viṣapratiṣedhaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ /
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ //

purā khalvamṛtārthaṃ surāsuraiḥ salilanidhervimathyamānāt krodha iva rūpavān satvaṃ samudvabhūva kṛṣṇamanalanayanamūrdhvapradīptakeśaṃ daṃṣṭrākarālaṃ bhairavārāvarūpam /
taddarśanādeva yato devadānavāśca viṣaṇṇāstasmāttadviṣasaṃjñāmavāpa //

tat sahasaiva sarvabhūtāni nirdagdhukāmamupayogaviśeṣairviṣamamṛtatāṃ vinayamāno brahmānunīyauṣadhiṣu nyastavān //

tatastat sthāvarāsu mūrtiṣvadhivasanāt sthāvaramityucyate //

jaṅgamaṃ punaḥ pṛthivyā bhārāvatārārthamuragādirūpeṇa viṣṇurnirmame //

tayoḥ sthāvaraṃ mūlapatrapuṣpaphalatvaksāraniryāsakṣīradhātukandabhedāddaśādhiṣṭhānam //

tatra mūlaviṣāṇi klītanakāśvamārakaguñjāsugandhakagargakakarkarakaraghāṭakādīni /
patraviṣaṃ kālapatrikā lambā varadakarambhārkādīnām /
puṣpaviṣaṃ vallīreṇukakarambha mahākarambhādīnām /
phalaṃ kumudvatīreṇukākarambhamahākarambhamadanakatuvarakādīnām /
tvaksāraniryāsāḥ karakakaraghāṭakakarambhamahākarambhanārācakādīnām /
kṣīraṃ kumudvatī dantī snuhyarkajālinī vyālādīnām /
dhātavo haritālaphenāśmabhasmaraktaprabhṛtayaḥ /
kandajāni tu hālāhalakālakūṭavatsanābhaśṛṅgīsāṣarpajālakakardamakavairāṭakamustakamuṣkakasāktukakrauñcakavālakamahāviṣapuṇḍarīkagālavamūlakamarkaṭakarkaṭakakaravīrakendrāyudhasaṅkocakalāṅgalakatailapeya kuśapuṣpake tu puṣpakarohiṣāñjanābhakādīni //

tatra mūlaviṣairupayuktairudveṣṭanapralāpamohāḥ prajāyante /
patraviṣairjṛmbhodveṣṭanaśvāsāḥ /
puṣpaviṣaiśchardyādhmānamohāḥ /
phalaviṣairdāhamuṣkaśophau /
tvaksāraniryāsaviṣaiḥ prasekāsyadaurgandhyapāruṣyaśirovedanāḥ /
kṣīraviṣairjihvāgauravaṃ śakṛtbhedaśca /
dhātuviṣaistāludāhamūrcchāhṛdayapīḍāḥ /
sarvameva ca sthāvaraṃ jvarahidhmādantaharṣahanustambhagalagrahaphenavamanāruciśvāsamūrcchāḥ karoti viśeṣeṇa kandajam /
taddhyatitīkṣṇatvādāśukāritaram /
itarattu prāyaḥ kālāntaraprāṇaharam //

sarvamapi caitanmaulamityucyate mūlāśrayatvāt patrādīnām //

jaṅgamasya tvāśrayāḥ ṣodaśa /
dṛṣṭiniśvāsasparśadaṃṣṭrāmukhanakhāsthimūtrapurīṣaśukrārtavalālāśūkapittaśoṇitaśavāni /
tāni punaḥ sarpakīṭakaṇabhādyāśritāni /
tatkṛtānyathāsvamāmayān sādhanaṃ cottaratra vakṣyati //

sarvaṃ ca prāyaśo jaṅgamaṃ nidrātandrāklamadāharomaharṣaśophapākātisārān karoti //

dvividhamapicaitadviṣaṃ tīkṣṇoṣṇarūkṣaviśadasūkṣmavyavāyyāśukārivikāśilaghvavyaktarasatvairdaśabhirguṇairyuktamapāki ca //

tatra taikṣṇyauṣṇyāt pittaṃ raktaṃ ca prakopayati /
raukṣyādvāyum /
vaiśadyādasaktavegaṃ prasarati /
saukṣmyādvyavāyitvācca doṣadhātumalādīn samastān śarīrāvayavānanupraviśati /
āśukāritvādāśu vyāpādayati /
vikāśitvānmarmacchedena matiṃ vyāmohayati /
lāghavāddurnirharamavyaktarasatvācchleṣmaprakopaṇamannarasāṃśca sarvānanuvartate /
ata eva ca prayatnenānnāni viṣato rakṣedityuktam /
apākitvājjarāṃ no yāti /
tenābhyavahṛtamavaśyaṃ mārayati /
mantrauṣadhabalena copaśamitamapi pratyayamāsādya punaḥ prakṛpyatīti /
bhavati cātra //

sthāvaraṃ jaṅgamaṃ ceti viṣaṃ proktamakṛtrimam //

kṛtrimaṃ garasaṃjñaṃ tu kriyate vividhauṣadhaiḥ /
hanti yogavaśenāśu cirācciratarācca tat /
śophapāṇḍūdaronmādadurnāmādīnkaroti vā //

api caitadviṣaṃ sarvaṃ tīkṣṇādyairanvitaṃ guṇaiḥ /
vātapittottaraṃ nṛṛṇāṃ sadyo harati jīvitam //

viṣaṃ hi dehaṃ samprāpya prāgdūṣayati śoṇitam /
kaphapittānilāṃścānu samadoṣaṃ sahāśayān /
tato hṛdayamāsthāya dehocchedāya kalpate //

śarīraṃ dūṣite rakte sarvaṃ cimicimāyate /
koṭhaḥ samaṇḍalaḥ svedo romaharṣaśca jāyate //

kṣudrakīṭā ivāṅgeṣu visarpantīti manyate /
vināmayati gātrāṇi jṛmbhate śiśirapriyaḥ //

vyāpinastasya duṣṭasya drutasya viṣatejasā /
vātādayo vaśaṃ yānti balinopyabalā iva //

viṣaṃ yaddoṣabhūyiṣṭhaṃ taṃ doṣaṃ prāk prapadyate /
āśaye yasya yasyaiva tatastadavatiṣṭhate /
tajjān vikārān kurute yān sarveṣūpadekṣyati //

vātāśayasthaṃ kurute tathā śleṣmāmayānapi /
pittaśleṣmāśayagataṃ tadvat pittakaphodbhavān //

tatrāpi cottamāṅgasthe sakoṭhaṃ śūyate śiraḥ /
viśeṣādakṣikūṭauṣṭhanāsāsyaṃ hṛṣṭadantatā /
tālśoṣo rujā mūrdhni vaktre cimicimāyanam //

artheṣu cakṣurādīnāmapravṛttirhanugrahaḥ /
ityanyāpi ca viṣaṃ sthitamaṅge 'bhilakṣayet //

vyāpyaivaṃ sakalaṃ dehamuparudhya ca vāhinīḥ /
viṣaṃ viṣamiva kṣipraṃ prāṇānasya nirasyati //

pītaṃ mṛtasya hṛdaye jagdhadigdhābhividdhayoḥ /
daṃśe tiṣṭhati bhūyiṣṭhaṃ sarvataḥ piṇḍitaṃ viṣam /
nādyādato viśeṣeṇa teṣāṃ māṃsaṃ tadāśrayam //

yathāsvaṃ bhakṣite pīḍā yathāsvaṃ ca kriyākramaḥ //

sapta vegān viṣasyāhuraṣṭāvitipunarvasuḥ //
(cṛ.ṣṣ 5.4.39
Cṣ 6.23.7)

duṣyati prathame vege rasaścharddiprasekakṛt /
dvitīyesraṃ cimicimājṛmbhāvepathukāri tat //

tṛtīye piśitaṃ kaṇḍūkoṭhamaṇḍalaśophadam /
doṣāścāścaturthe teṣu syuryathāyathamupadravāḥ //

pañcame darśanabhrāntiḥ ṣaṣṭhe hidhmāsamudbhavaḥ /
saptame skandhabhaṅgosya jāyate mṛtyuraṣṭame //

duṣyati prathame raktaṃ dvitīye śvayathūdbhavaḥ /
tṛtīyeṅge cimicimā caturthe jvaramūrcchanā //

pañcame pāṇḍujihvāsya śoṣaḥ ṣaṣṭhe hṛdi vyathā /
saptame maraṇaṃ vega iti gagnajito matam //

mūrcchā hṛdi paraṃ pīḍā śirorugapatantrakaḥ /
hidhmā ca dāruṇo marmacchedo jīvitasaṃśayaḥ /
sapteti vegā mūrcchādyā videhapatinā smṛtāḥ //

raktamāṃsavasāsnāyu tathāsthyādyāstrayaḥ kramāt /
āśrayāḥ sapta saptānāmityālambāyano 'bravīt //

vegān dhanvantaristadvat sarpadaṣṭasya manyate /
snāvavarjaṃ tu tatsthāne doṣānicchati koṣṭhagān //

dhātvantareṣu yāḥ sapta kalāḥ pūrvaṃ prakīrttitāḥ /
atītya tāsāmekaikāṃ vegaṃ prakurute viṣam //

tatkālakalpaṃ kālena kalāmabhyeti yāvatā /
ūhyamānaṃ samīreṇa tāvadvegāntaraṃ smṛtam //

muninā yena yattūktaṃ tatsarvamiha darśitam //

jīrṇaṃ viṣaghnauṣadhibhirhataṃ vā davāgnivātātapaśoṣitaṃ vā /
svabhāvato vā na guṇaiḥ suyuktaṃ dūṣīviṣākhyāṃ viṣamabhyupaiti //

vīryālpabhāvādavibhāvyametat /
kaphāvṛtaṃ varṣagaṇānubandhi //

tenādirto bhinnapurīṣavarṇo duṣṭāsrarogī tṛḍarocakārtaḥ /
mūrcchan vaman gadgadavāgvimuhyan bhavecca dūṣyodaraliṅgajuṣṭaḥ //

āmāśayasthe kaphavātarogī pittāśasthe 'nilapittarogī /
bhavennaro dhvasthīśaroruhāṅgo vilūnapakṣaḥ sa yathā vihaṅgaḥ /
sthitaṃ rasādiṣvathavā vicitrān /
karoti dhātuprabhavānvikārān //

prāgvātājīrṇaśītābhradivāsvapnāhitāśanaiḥ /
duṣṭaṃ dūṣayate dhātūnato dūṣīviṣaṃ smṛtam //

sthāvarasyopayuktasya pūrve vege 'tha jāyate /
jihvāyāḥ śyāvatā stambho mūrcchā trāsaḥ klamo vamiḥ //

dvitīye vepathuḥ svedo kaṇṭhe ca vedanāḥ /
viṣaṃ cāmāśayaṃ prāptaṃ kurute hṛdi vedanām //

tāluśoṣastṛtīye tu śūlaṃ cāmāśaye bhṛśam /
durbale harite śūne jāyete cāsya locane //

pakvāśayagate todahidhmākāsāntrakūjanam /
caturthe jāyate vege śirasaścātigauravam //

kaphapraseko vaivarṇyaṃ parvabhedaśca pañcame /
sarvadoṣaprakopaśca pakvādhāne ca vedanā //

ṣaṣṭhe saṃjñāpraṇāśaśca subhṛśaṃ cātisāryate /
skandhapṛṣṭhakaṭībhaṅgo bhavenmṛtyuśca saptame //

prathame viṣavegetha vāntaṃ śītāmbusecitam /
sarpirmadhubhyāṃ saṃyuktamagadaṃ pāyayeddrutam //

dvitīye pūrvavadvāntaṃ viriktaṃ cānu pāyayet /
tṛtīye 'gadapānaṃ ca hitaṃ nasyaṃ tathāñjanam //

caturthe snehasaṃyuktamagadaṃ pratibhojayet /
pañcame madhukakvāthamākṣikābhyāṃ yutaṃ hitam //

ṣaṣṭhe 'tisāravat siddhiravapīḍastu saptame /
mūrdhni kākapadaṃ kṛtvā sāsṛgvā piśitaṃ kṣipet //

kośātakyagnikaḥ pāṭhā sūryavalyamṛtābhayāḥ /
śeluḥ śirīṣaḥ kiṇihī haridre kṣudrasāhvayā /
punarnave trikaṭukaṃ bṛhatyau sārive bale //

eṣāṃ yavāgūṃ niryūhe śītāṃ saghṛtamākṣikām /
yuñjyādvegāntare sarvaviṣaghnīṃ kṛtakarmaṇaḥ //

tadvanmadhūkamadhukapadmakesaracandanaiḥ //

agadān vakṣyate cātaḥ siddhān pūrvarṣinirmitān /
sarveṣu sarvāvastheṣu ye viṣeṣu paraṃ hitāḥ //

candanaṃ kuṅkumaṃ kuṣṭhaṃ kāṅkṣī lākṣā priyaṅgavaḥ /
mustasthauṇeyaśaileyarocanāmadanaplavam //

śroveṣṭakīvaḍaiṅgalāviśālālamanaśśilāḥ /
surasaprasavaspṛkkārajanīdvayavālakam //

hiṅgusiddhārthakāḥ padmacāriṇī padmakesaram /
jātyāḥpuṣpaṃ pravālaśca puṣpamarkaśirīṣayoḥ //

dvirodhrabṛhatī kauntī madhukaṃ gandhanākulī /
mudgaparṇīkaṇāśyāmā dhyāmakaṃ naladaṃ natam //

sinduvārakaśamyākadevadārumayūrakam /
puṣye samāhṛtaiḥ piṣṭairyojyastairagadottamaḥ //

sañjīvanaḥprāgamṛtādvihito 'yaṃ svayambhuvā /
pānanasyāñjanāghrāṇadhūmālepanadhāraṇaiḥ //

jīvano viṣasuptānāṃ rājadvāre jayāvahaḥ /
dhanyo dhānyadhanāyuḥśrīkṣemapuṣṭisukhapradaḥ //

gṛhe sthito viṣālakṣmīmantrajvaragaragrahān /
kṛtyākārmaṇakākhordavyālajantusarīsṛpān //

svapnopaghātaduḥsvapnatoyāgniriputaskarān /
nihantyakālamaraṇamarakāśanivigrahān //

candanaṃ vālakaṃ mustaṃ dhyāmakaṃ kaṭukā natam /
dāḍimaṃ kuṅkumaṃ śuṇṭhī kapitthaṃ vatsakātphalam //

karañjabījaṃ maricamutpalaṃ kamalaṃ dalam /
nalamūlamapāmārgaṃ karavīrakamañjanam //

lākṣāmālatyahicchatranāgapuṣpāmlavetasam /
viśālārocanāśyāmā śaṅkhapuṣpīpriyaṅgukā //

ajājī sārivākuṣṭhamajamojaḥ kuraṇḍakaḥ /
vayasthā sinduvārailā kāyasthā cāraṭī vacā //

karkaṭī pūtanā keśī śvetā ca girikarṇikā /
golomī siṃhalomī ca varṣābhūrgajapippalī /
agado yāpanākhyoyaṃ pūrveṇa sadṛśo guṇaiḥ //

śrīveṣṭakaṃ haridre dve kovidāraṃ manaḥśilām /
pippalīṃ pāṭalīṃ padmāṃ śvetāṃ ca girikarṇikām /
mañjiṣṭhāṃ bṛhatīṃ vakraṃ yaṣṭī maricakesaram //

phalīnīṃ kiṇihīṃ ceti gavāṃ pittena bhāvayet /
sūryodayo hanti viṣaṃ tamaḥ sūryodayo yathā //

nimbapatraṃ gṛhāddhūmaṃ phāṇitaṃ bṛhatīphalam /
gopittayuktamagadaḥ paramaṃ mṛtajīvanaḥ //

gopittakuṣṭhasurasaṃ madhukadviniśaṃ tathā /
viśālārajanīkuṣṭhaśvapittavyoṣatumburu //

vacāśirīṣapañcāṅgī mṛtasañjīvano gadaḥ /
pañcāṅgāni śirīṣasya śvapittaṃ ca varo 'gadaḥ //

priyaṅgu tagaraṃ lākṣā mañjiṣṭhā madhukaṃ madhu /
haridrācetyayaṃ śreṣṭhaḥ kauṭilyadayito 'gadaḥ //

visaṃjñānāṃ viṣairghoraiḥ prahāarairnaṣṭacetasām /
udbandhānāṃ jalaughe ca mṛtānāṃ cetanāvahaḥ //

śirīṣaphalakākāṇḍasurasāgrapunarnavaiḥ /
kakṣyāvāyasisaṃyuktairagadaḥ pūrvavat guṇaiḥ //

kaṭukālābumūlāni gavāṃ pittena kalkayet /
brāhmo dhāryoyamagadaḥ sarvakarmasu pūjitaḥ //

agāradhūmasrivṛtā gopittaṃ tryūṣaṇaṃ vacā /
prājāpatyoyamagadaḥ sarvarakṣoviṣāpahaḥ //

śvetāpuṣkaratulyāṃśairjīvantyāḥ kusumaiḥ kṛtaḥ /
rukmapiṣṭo maṇirddhāryaścāṇakyeṣṭo viṣāpahaḥ //

māṃsītvakpatrasurasamanohvāśītakuṅkumam /
niśāvyāghrannakhaṃ śuṇṭhī daśāṅgo 'yaṃ viṣāpahaḥ /
utpātagaṇḍapiṭakādigdhaviddhaviṣāpahaḥ //

udumbaratvagjambvasthimadhukotpalagairikaiḥ /
candanośīranalada nāgakesarapadmakaiḥ /
viśeṣādviṣavisphoṭavisarpajvaradāhahā //

śirīṣodumbaraplakṣanyagrodhāśvatthavalkalaiḥ /
saghṛto dāhatṛṣṇāsraviṣavīsarpapittahā //

gajapippalikāsīsakṣārayaṣṭīmayūrakam /
raktā nataṃ vacā dantī śivaḥ śivakṛto 'gadaḥ //

surālā pāvakī somā bhogavatyamṛtā natam /
āḍhakī kiṇihī somarājī cauśanaso 'gadaḥ //

śleṣmātakārkakusumaṃ taṇḍulīyo mayūrakaḥ /
surasā mañjarī kākamācī pāne 'gado varaḥ //

dadhyājyakṣaudralavaṇaṃ pītaṃ mūlaviṣāpaham /
haridrāsaindhavakṣaudraghṛtaṃ saṃsṛjya pāyayet /
ārtān mūlaviṣairghorairdigdhaviddhān viśeṣataḥ //

haridrāntarbahiḥśastā viṣadoṣāture param //

niśāśvamārasurasakaraññavyoṣadārubhiḥ /
añjanaṃ bastamūtreṇa piṣṭairnetroparodhajit //

karṇākṣināsikākaṇṭhajihvārogeṣu nāvanam /
bījapūrāryabṛhatīphalajyotiṣmatīkṛtam //

śvetā vacā hiṅgvamṛtā sugandhā kuṣṭhasaindhavam /
śirīṣapuṣpadviniśāvyoṣaṭuṇṭukasarṣapāḥ //

kapitthamadhyaṃ laśunaṃ karañjo vaṃśalekhanam /
piṣṭvā gobastamūtreṇa tatpittenaiva bhāvayet //

dināni sapta vyatyāsādvinihanti tatoñjanāt /
viṣaṃ śirasthaṃ mūrddhārtijvarajīrṇaviṣūcikāḥ //

apasmāragrahonmādapāṇḍumehamadātyayān /
śuṣkanetrāmayaśirorogapaillagalārbudān //

kācāndhakārapaṭalakaṇḍūdaurbalyayakṣmaṇaḥ /
lepāt pītakṣatālīḍhadaṣṭadigdhaviṣaṃ jayet //

śvitraṃ kṛcchrāṇi kuṣṭhāni duṣṭanāḍī mahāvraṇān /
ānāhārśo gude lepāllalāṭe duṣṭapīnasam //

yonilepena nārīṇāṃ mūḍhagarbhānulomanaḥ /
unmūlayatyeṣa viṣaṃ gandhahastīva kānanam //

viḍaṅgapāṭhā triphalājamodā hiṅgvagnivakraṃ lavaṇasyavargaḥ /
vyoṣānvitaṃ sthāvarajaṅgamānāṃ jetā viṣāṇāmagado 'jitākhyaḥ //

manohvā rocanā caṇḍā tvagelāsitasarṣapaiḥ /
spṛkkāhiṃgulakāśmīrakāntābhiḥkalkito 'gadaḥ /
viṣaghno bālasūryoyaṃ śrīrakṣāvijayarddhidaḥ //

ajagandhā sagomūtrā gṛhadhūmaḥ sugugguluḥ /
eṣa māheśvaro yogo na kvacit pratihanyate //

viṣadigdhena viddhastu pratāmyati muhurmuhuḥ /
vivarṇabhāvaṃ bhajate viṣādaṃ cāśu gacchati //

kīṭairivāvṛtaṃ cāsya gātraṃ cimicimāyate /
śroṇipṛṣṭhaśiraḥskandhasandhayaḥ syuḥ savedanāḥ //

kṛṣṇaduṣṭāsravisrāvī tṛṇmūrcchājvaradāhavān /
dṛṣṭikāluṣyavamathuśvāsakāsakaraḥ kṣaṇāt //

śūyate pacyate sadyo gatvā māṃsaṃ ca kṛṣṇatām /
praklinnaṃ śīryate 'bhīkṣṇaṃ sapicchilaparisravam //

kuryādamarmaviddhasya hṛdayāvaraṇaṃ drutam /
śalyamākṛṣya taptena lohenānu dahedvraṇam //

athavā muṣkakaśvetāsomatvaktāmravallitaḥ /
śirīṣāt gṛdhranakhyāśca kṣāreṇa pratisārayet /
śukanāsāprativiṣāvyāghrīmūlaiśca lepayet //

pītadaṣṭacikitsāṃ ca kuryāttasya yathārhataḥ /
vraṇe tu pūtipiśite kriyā pittavisarpavat //

saubhāgyārthaṃ striyo bhartre rājñe vārāticoditāḥ /
garamāhārasampṛktaṃ yacchantyāsannavartinaḥ //

nānāprāṇyaṅgaśamalaviruddhauṣadhibhasmanām /
viṣāṇāṃ cālpavīryāṇāṃ yogo gara iti smṛtaḥ //

tena pāṇḍuḥ kṛśolpāgniḥ kāsaśvāsajvarārditaḥ /
vāyunā pratilomena svapnacintāparāyaṇaḥ //

mahodarayakṛtplīho dīnavāgdurbalo 'lasaḥ /
śophavān satatādhmātaḥ śuṣkapādakaraḥ kṣayī //

svapne gomāyumārjāranakulavyālavānarān /
prāyaḥ paśyati śuṣkāṃśca vanaspatijalāśayān //

manyate kṛṣṇamātmānaṃ gauro gauraṃ ca kālakaḥ /
vikarṇanāsānayanaṃ paśyettadvihatendriyaḥ //

etairanyaiśca bahubhiḥ kliṣṭo ghorairudravaiḥ /
garārto nāśamāpnoti kaścitsadyo 'cikitsitaḥ //

garārto vāntavān bhuktvā tatpathyaṃ pānabhojanam /
śuddhahṛcchīlayeddhema sūtrasthānavidheḥ smaran //

śarkarākṣaudrasaṃyuktaścūrṇastāpyasuvarṇayoḥ /
lehaḥ praśamayatyugraṃ sarvaṃ yogakṛtaṃ viṣam //

mūrvāmṛtānatakaṇāpaṭolīcavyacitrakān /
vacāmustaviḍaṅgāni takrakoṣṇāmbumastubhiḥ /
pibedrasena cāmlena garopahatapāvakaḥ //

pārāvatāmiṣaśaṭhīpuṣkarāhvaśṛtaṃ himam /
garatṛṣṇārujākāsaśvāsahidhmājvarāpaham //

vāyasī śvāsakāsaghnī bhṛṣṭājyatriphalārase /
bhārṅgīnāgaraniryūhaḥ śiśiraśca samākṣikaḥ //

hareṇucandanaśyāmānaladaṃ ślakṣṇapeṣitam /
vilepanaṃ prayoktavyaṃ gareṇopahatatvacaḥ //

mañjiṣṭhā kiṇihīnimbarajanyaśvatthacandanaiḥ /
pragharṣaṇaṃ kṛśānāṃ tu gareṇa kṣapitaujasām //

pathyaṃ paramamuddiṣṭaṃ śīlanaṃ kṣīrasarpiṣoḥ //

vṛṣanimbapaṭolīnāṃ kvāthen vipacet ghṛtam /
abhayāgārbhiṇaṃ śreṣṭhaṃ tat garasya nibarhaṇam //

haridrāṃ nākulīṃ jātīṃ pṛthakpiṣṭvā vipācayet /
ghṛtatrayaṃ viṣārtānāmetadārogyadaṃ param //

taṇḍulīyakamūlena gṛhadhūmena caikataḥ /
kṣīreṇa ca ghṛtaṃ siddhaṃ samastaviṣarogajit //

nāgadantī trivṛddantī dravantī snukpayaḥ palaiḥ /
sādhitaṃ māhiṣaṃ sarpiḥ sagomūtrāḍhakaṃ hitam /
sarpakīṭaviṣārtānāṃ garārtānāṃ ca śāntaye //

madhukaṃ tagaraṃ kuṣṭhabhadradāruhareṇavaḥ /
mañjiṣṭhailailavālūni nāgapuṣpotpalaṃ plavam //

viḍaṅgaṃ candanaṃ patraṃ priyaṅgurdhyāmakaṃ balā /
aṃśumatyau haridre dve bṛhatyau sārivādvayam //

eṣāṃ kalkairghṛtaṃ siddhamajeyaṃ nāma viśrutam /
viṣāṇi hanti sarvāṇi śīghrameva prayojitam //

śvete kapote bījāni pratyakpuṣīśirīṣayoḥ /
gomūtrapiṣṭaistaiḥ sarpiḥ siddhaṃ biṣaharaṃ param /
amṛtaṃ nāma vikhyātamapi sañjīvayenmṛtam //

śirīṣatvak trikaṭukaṃ vidārī candanotpalam /
dve bale sārivāsphotabṛhatīnimbapallavāḥ //

bandhujīvāḍhakīmūrvāvāsāsurasavatsakāḥ /
pāṭhāṅkolāśvagandhārkamūlayaṣṭyāhvapadmakam //

viśālā bṛhatī lākṣā kovidāraśatāvarīḥ /
kaṭabhīdantyapāmārga pṛśniparṇī rasāñjanam //

śvetau bāṇāśvakhurakau kuṣṭhadārupriyaṅgukāḥ /
sāraṃ madhūkātriphalāṃ karañjasyaphalaṃ vacām //

rajanyau lodhramakṣāṃśaṃ piṣṭvā sādhyaṃ ghṛtāḍhakam /
tulyāmbuchāgagomūtratryāḍhake tadviṣāpaham //

apasmārakṣayonmādabhūtagrahagarodarān /
pāṇḍurogakṛmiplīhagulmorustambhakārmalāḥ //

hanustambhagrahādīṃśca pānābhyañjananāvanaiḥ /
hanti sañjīvayati ca viṣodbandhamṛtān narān //

bhakṣite haritāle tu hṛdi dāhorasāgrahaḥ /
ānāhomlasya vamanaṃ pītahāridraviṭsrutiḥ /
tathā maṇḍalisarpoktā vikārāstacca bheṣajam //

vibhajya yojayet ūrdhvamadhaḥ saṃśodhitaṃ ca tam /
aṅkolajālinībījaśukanāsāpriyaṅgukāḥ /
lodhradhyāmakatālīsanatayaṣṭyāhvagugguluḥ //

hīberaṃ bhadrakāṣṭhaṃ ca lehayenmadhusarpiṣā /
dadyānnakulagopittayuktaṃ nasyeñjane ca tat //

dhurdhūrakopayogena sarvaṃ paśyati pītakam /
kampalālāmadacchardismṛtibhraṃśabhramānvitaḥ /
taṃ vāmayeta madhuraiḥ pāyayedvā sitāpayaḥ //

koradūṣairmadanakaiḥ prāyo dhurdhūravat gadāḥ /
unmādokṣivināśaśca tatrāpi vamanaṃ hitam /
kūṣmāṇḍakaṃ ca saguḍaṃ bahuśastatra bhakṣayet //

nānāprakāraiḥ saṃyogaiḥ kodravā madahetavaḥ /
tānvibhajya yathādoṣaṃ cikitsedavirodhibhiḥ //

dūṃṣīviṣārtaṃ susvinnamūrdhvaṃ cādhaśca śodhitam /
dūṣīviṣārimagadaṃ lehayenmadhunāplutam //

pippalyodhyāmakaṃ māṃsī lodhramelā suvarcikā /
kuṭannaṭaṃ nataṃ kuṣṭhaṃ yaṣṭī candanagairikam /
dūṣīviṣārirnāmnāyaṃ nacānyatrāpi vāryate //

harītakī salavaṇā māgadhī maricāni ca /
etaddūṣīviṣārtānāṃ kāśyapoktaṃ virecanam //

yuñjyādvā viṣarogeṣu reke vyoṣādikaṃ bhiṣak //

taruṇasya palāśasya srutaṃ kṣārodakaṃ pacet /
kvāthe tatra pratīvāpaṃ prakṣipecchralakṣṇacūrṇitam //

vyoṣaṃ śirīṣakusumaṃ madhukaṃ sārive misim /
kuṣṭhaṃ vellaniśe lākṣāṃ śuklāṃ surasamañjarīm //

sindhūtthaṃ raktamṛnmāṃsīṃ reṇukāṃ hiṅgubālhikam /
darvīpralepi tajjātaṃ goviṣāṇe nidhāpayet //

kṣayagulmodarārśāṃsi mehaṃ mandāgnitāṃ jvaram /
tvagdoṣakāsāpasmāragrahonmādabhagandarān //

pāṇḍuṃ kaṇṭhasvaragadān plīhānaṃ śvayathuṃ kṛmīn /
kolamātramataḥ khādan jayet sarvaviṣāṇi ca //

viṣaṃ tejomayaṃ mantraiḥ satyabrahmatapomayaiḥ /
yathā nivāryate śīghraṃ prayuktairna tathauṣadhaiḥ //

na tu sarvamanuṣyāṇāṃ santi bheṣajasampadaḥ /
ajñātarogasadbhāve yogyatā cātidurlabhā //

prakupyati viṣaṃ bhūyaḥ kevalaiścauṣadhairjitam /
avāptau siddhamantrāṇāṃ yatetātaścikitsakaḥ //

te 'pi ca vratahīnasya hīnā vā svaravarṇataḥ /
yasmānna siddhimāyānti tasmādyojyo 'gadakramaḥ //

viṣaprakṛtikālānnadoṣadūṣyādisaṅgame /
viṣasaṅkaṭamuddiṣṭaṃ śatasyaikotra jīvati //

kṣuttṛṣṇāgharmmadaurbalyakrodhaśokabhayaśramaiḥ /
ajīrṇavarcodravatā pittamārutavṛddhibhiḥ //

tilapuṣpaphalādhrāṇabhūbāṣpaghanagarjitaiḥ /
hastimūṣikavāditranisvanairviṣasaṅkaṭaiḥ /
purovātotpalāmodamadanairbardhate viṣam //

varṣāsu cāmbuyonitvāt saṅkledaṃ guḍavadgatam /
visarpati ghanāpāye tadagastyo hināsti ca /
prayāti mandavīryatvaṃ viṣaṃ tasmāt ghanātyaye //

iti prakṛtisātmyartusthānavegabalābalam /
ālocya nipuṇaṃ budhyā karmānantaramācaret //

ślaiṣmikaṃ vamanairuṣṇarūkṣatīkṣṇaiḥ pralepanaiḥ /
kaṣāyakaṭutiktaiśca bhojanaiḥ śamayedviṣam //

paittikaṃ sraṃsanaiḥ sekapradehairbhṛśaśītalaiḥ /
kaṣāyatiktamadhurairghṛtayuktaiśca bhojanaiḥ //

vātātmakaṃjayetsvādusnigdhāmlalavaṇānvitaiḥ /
saghṛtairbhojanālepaistathaiva piśitāśanaiḥ //

nāghṛtaṃ sraṃsanaṃ śastaṃ pralepo bhojyamauṣadham /
sarveṣu sarvāvasthāsu viṣeṣu na ghṛtopamam /
vidyate bheṣajaṃ kiñcidviśeṣāt prabalānile //

raktage srāvayedraktaṃ pittavacca kriyākramaḥ /
dūṣīviṣe punastatsthe pañcakarmāṇi cācaret //

gaṇḍūṣaiḥ kavalaiḥ prāśaistīkṣṇaiḥ pradhamanāñjanaiḥ /
śirogataṃ praśamayedviṣasaṅkramaṇaistathā //

viṣaduṣṭakaphasrotoruddhavāyurmṛtopamaḥ /
yaḥsyādasādhyaliṅgaiśca rahitastasya yojayet //

mūrdhniṃ kākapadaṃ kṛtvā kalkaṃ carmakasodbhavam /
dhmāpanaṃ cāsya kaṭabhījālinī kaṭukairhitam //

āśaye yasya doṣasya viṣaṃ tiṣṭhati taṃ punaḥ /
āśrayāśrayiṇorvidvānavirodhena sādhayet //

kṣārāgadaḥ kaphasthānasthite svedaḥ sirāvyadhaḥ /
pitte kṣaudrapayomlājyapānasekāvagāhanam /
svedo vātāśaye dadhnā pānaṃ ca natakuṣṭhayoḥ //

kṣīreṇāgadagarmeṇa madanasya phalena ca /
āsthāpanaṃ prayuñjīta vātāśayagate viṣe //

pacedyaṣṭīmadhukvāthe tailaṃ kṣīracaturguṇam /
triphalā sarpavetālī śatapuṣpendurājibhiḥ //

anantayā ca tatpānanāvanābhyaṅgabastiṣu /
bhojane ca praṇihitaṃ hanti vātāśayādviṣam //

valayā somarājyā vā pacet pāṭalayāthavā /
ghṛtamaṇḍasamaṃ tailamānuvāsanikaṃ param //

viṣopadravapathyaṃ ca vīkṣya yuñjyādyathāmayam //

ayatnācchleṣmagaṃ sādhyaṃ yatnātpittāśayāśritam /
sudussādhamasādhyaṃ vā vātāśayagataṃ viṣam //