અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 6.40

અથાતો વિષપ્રતિષેધં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

પુરા ખલ્વમૃતાર્થં સુરાસુરૈઃ સલિલનિધેર્વિમથ્યમાનાત્ ક્રોધ ઇવ રૂપવાન્ સત્વં સમુદ્વભૂવ કૃષ્ણમનલનયનમૂર્ધ્વપ્રદીપ્તકેશં દંષ્ટ્રાકરાલં ભૈરવારાવરૂપમ્ ।
તદ્દર્શનાદેવ યતો દેવદાનવાશ્ચ વિષણ્ણાસ્તસ્માત્તદ્વિષસંજ્ઞામવાપ ॥

તત્ સહસૈવ સર્વભૂતાનિ નિર્દગ્ધુકામમુપયોગવિશેષૈર્વિષમમૃતતાં વિનયમાનો બ્રહ્માનુનીયૌષધિષુ ન્યસ્તવાન્ ॥

તતસ્તત્ સ્થાવરાસુ મૂર્તિષ્વધિવસનાત્ સ્થાવરમિત્યુચ્યતે ॥

જઙ્ગમં પુનઃ પૃથિવ્યા ભારાવતારાર્થમુરગાદિરૂપેણ વિષ્ણુર્નિર્મમે ॥

તયોઃ સ્થાવરં મૂલપત્રપુષ્પફલત્વક્સારનિર્યાસક્ષીરધાતુકન્દભેદાદ્દશાધિષ્ઠાનમ્ ॥

તત્ર મૂલવિષાણિ ક્લીતનકાશ્વમારકગુઞ્જાસુગન્ધકગર્ગકકર્કરકરઘાટકાદીનિ ।
પત્રવિષં કાલપત્રિકા લમ્બા વરદકરમ્ભાર્કાદીનામ્ ।
પુષ્પવિષં વલ્લીરેણુકકરમ્ભ મહાકરમ્ભાદીનામ્ ।
ફલં કુમુદ્વતીરેણુકાકરમ્ભમહાકરમ્ભમદનકતુવરકાદીનામ્ ।
ત્વક્સારનિર્યાસાઃ કરકકરઘાટકકરમ્ભમહાકરમ્ભનારાચકાદીનામ્ ।
ક્ષીરં કુમુદ્વતી દન્તી સ્નુહ્યર્કજાલિની વ્યાલાદીનામ્ ।
ધાતવો હરિતાલફેનાશ્મભસ્મરક્તપ્રભૃતયઃ ।
કન્દજાનિ તુ હાલાહલકાલકૂટવત્સનાભશૃઙ્ગીસાષર્પજાલકકર્દમકવૈરાટકમુસ્તકમુષ્કકસાક્તુકક્રૌઞ્ચકવાલકમહાવિષપુણ્ડરીકગાલવમૂલકમર્કટકર્કટકકરવીરકેન્દ્રાયુધસઙ્કોચકલાઙ્ગલકતૈલપેય કુશપુષ્પકે તુ પુષ્પકરોહિષાઞ્જનાભકાદીનિ ॥

તત્ર મૂલવિષૈરુપયુક્તૈરુદ્વેષ્ટનપ્રલાપમોહાઃ પ્રજાયન્તે ।
પત્રવિષૈર્જૃમ્ભોદ્વેષ્ટનશ્વાસાઃ ।
પુષ્પવિષૈશ્છર્દ્યાધ્માનમોહાઃ ।
ફલવિષૈર્દાહમુષ્કશોફૌ ।
ત્વક્સારનિર્યાસવિષૈઃ પ્રસેકાસ્યદૌર્ગન્ધ્યપારુષ્યશિરોવેદનાઃ ।
ક્ષીરવિષૈર્જિહ્વાગૌરવં શકૃત્ભેદશ્ચ ।
ધાતુવિષૈસ્તાલુદાહમૂર્ચ્છાહૃદયપીડાઃ ।
સર્વમેવ ચ સ્થાવરં જ્વરહિધ્માદન્તહર્ષહનુસ્તમ્ભગલગ્રહફેનવમનારુચિશ્વાસમૂર્ચ્છાઃ કરોતિ વિશેષેણ કન્દજમ્ ।
તદ્ધ્યતિતીક્ષ્ણત્વાદાશુકારિતરમ્ ।
ઇતરત્તુ પ્રાયઃ કાલાન્તરપ્રાણહરમ્ ॥

સર્વમપિ ચૈતન્મૌલમિત્યુચ્યતે મૂલાશ્રયત્વાત્ પત્રાદીનામ્ ॥

જઙ્ગમસ્ય ત્વાશ્રયાઃ ષોદશ ।
દૃષ્ટિનિશ્વાસસ્પર્શદંષ્ટ્રામુખનખાસ્થિમૂત્રપુરીષશુક્રાર્તવલાલાશૂકપિત્તશોણિતશવાનિ ।
તાનિ પુનઃ સર્પકીટકણભાદ્યાશ્રિતાનિ ।
તત્કૃતાન્યથાસ્વમામયાન્ સાધનં ચોત્તરત્ર વક્ષ્યતિ ॥

સર્વં ચ પ્રાયશો જઙ્ગમં નિદ્રાતન્દ્રાક્લમદાહરોમહર્ષશોફપાકાતિસારાન્ કરોતિ ॥

દ્વિવિધમપિચૈતદ્વિષં તીક્ષ્ણોષ્ણરૂક્ષવિશદસૂક્ષ્મવ્યવાય્યાશુકારિવિકાશિલઘ્વવ્યક્તરસત્વૈર્દશભિર્ગુણૈર્યુક્તમપાકિ ચ ॥

તત્ર તૈક્ષ્ણ્યૌષ્ણ્યાત્ પિત્તં રક્તં ચ પ્રકોપયતિ ।
રૌક્ષ્યાદ્વાયુમ્ ।
વૈશદ્યાદસક્તવેગં પ્રસરતિ ।
સૌક્ષ્મ્યાદ્વ્યવાયિત્વાચ્ચ દોષધાતુમલાદીન્ સમસ્તાન્ શરીરાવયવાનનુપ્રવિશતિ ।
આશુકારિત્વાદાશુ વ્યાપાદયતિ ।
વિકાશિત્વાન્મર્મચ્છેદેન મતિં વ્યામોહયતિ ।
લાઘવાદ્દુર્નિર્હરમવ્યક્તરસત્વાચ્છ્લેષ્મપ્રકોપણમન્નરસાંશ્ચ સર્વાનનુવર્તતે ।
અત એવ ચ પ્રયત્નેનાન્નાનિ વિષતો રક્ષેદિત્યુક્તમ્ ।
અપાકિત્વાજ્જરાં નો યાતિ ।
તેનાભ્યવહૃતમવશ્યં મારયતિ ।
મન્ત્રૌષધબલેન ચોપશમિતમપિ પ્રત્યયમાસાદ્ય પુનઃ પ્રકૃપ્યતીતિ ।
ભવતિ ચાત્ર ॥

સ્થાવરં જઙ્ગમં ચેતિ વિષં પ્રોક્તમકૃત્રિમમ્ ॥

કૃત્રિમં ગરસંજ્ઞં તુ ક્રિયતે વિવિધૌષધૈઃ ।
હન્તિ યોગવશેનાશુ ચિરાચ્ચિરતરાચ્ચ તત્ ।
શોફપાણ્ડૂદરોન્માદદુર્નામાદીન્કરોતિ વા ॥

અપિ ચૈતદ્વિષં સર્વં તીક્ષ્ણાદ્યૈરન્વિતં ગુણૈઃ ।
વાતપિત્તોત્તરં નૃઋણાં સદ્યો હરતિ જીવિતમ્ ॥

વિષં હિ દેહં સમ્પ્રાપ્ય પ્રાગ્દૂષયતિ શોણિતમ્ ।
કફપિત્તાનિલાંશ્ચાનુ સમદોષં સહાશયાન્ ।
તતો હૃદયમાસ્થાય દેહોચ્છેદાય કલ્પતે ॥

શરીરં દૂષિતે રક્તે સર્વં ચિમિચિમાયતે ।
કોઠઃ સમણ્ડલઃ સ્વેદો રોમહર્ષશ્ચ જાયતે ॥

ક્ષુદ્રકીટા ઇવાઙ્ગેષુ વિસર્પન્તીતિ મન્યતે ।
વિનામયતિ ગાત્રાણિ જૃમ્ભતે શિશિરપ્રિયઃ ॥

વ્યાપિનસ્તસ્ય દુષ્ટસ્ય દ્રુતસ્ય વિષતેજસા ।
વાતાદયો વશં યાન્તિ બલિનોપ્યબલા ઇવ ॥

વિષં યદ્દોષભૂયિષ્ઠં તં દોષં પ્રાક્ પ્રપદ્યતે ।
આશયે યસ્ય યસ્યૈવ તતસ્તદવતિષ્ઠતે ।
તજ્જાન્ વિકારાન્ કુરુતે યાન્ સર્વેષૂપદેક્ષ્યતિ ॥

વાતાશયસ્થં કુરુતે તથા શ્લેષ્મામયાનપિ ।
પિત્તશ્લેષ્માશયગતં તદ્વત્ પિત્તકફોદ્ભવાન્ ॥

તત્રાપિ ચોત્તમાઙ્ગસ્થે સકોઠં શૂયતે શિરઃ ।
વિશેષાદક્ષિકૂટૌષ્ઠનાસાસ્યં હૃષ્ટદન્તતા ।
તાલ્શોષો રુજા મૂર્ધ્નિ વક્ત્રે ચિમિચિમાયનમ્ ॥

અર્થેષુ ચક્ષુરાદીનામપ્રવૃત્તિર્હનુગ્રહઃ ।
ઇત્યન્યાપિ ચ વિષં સ્થિતમઙ્ગે ઽભિલક્ષયેત્ ॥

વ્યાપ્યૈવં સકલં દેહમુપરુધ્ય ચ વાહિનીઃ ।
વિષં વિષમિવ ક્ષિપ્રં પ્રાણાનસ્ય નિરસ્યતિ ॥

પીતં મૃતસ્ય હૃદયે જગ્ધદિગ્ધાભિવિદ્ધયોઃ ।
દંશે તિષ્ઠતિ ભૂયિષ્ઠં સર્વતઃ પિણ્ડિતં વિષમ્ ।
નાદ્યાદતો વિશેષેણ તેષાં માંસં તદાશ્રયમ્ ॥

યથાસ્વં ભક્ષિતે પીડા યથાસ્વં ચ ક્રિયાક્રમઃ ॥

સપ્ત વેગાન્ વિષસ્યાહુરષ્ટાવિતિપુનર્વસુઃ ॥
(ચૃ.ષ્ષ્ 5.4.39
ચ્ષ્ 6.23.7)

દુષ્યતિ પ્રથમે વેગે રસશ્છર્દ્દિપ્રસેકકૃત્ ।
દ્વિતીયેસ્રં ચિમિચિમાજૃમ્ભાવેપથુકારિ તત્ ॥

તૃતીયે પિશિતં કણ્ડૂકોઠમણ્ડલશોફદમ્ ।
દોષાશ્ચાશ્ચતુર્થે તેષુ સ્યુર્યથાયથમુપદ્રવાઃ ॥

પઞ્ચમે દર્શનભ્રાન્તિઃ ષષ્ઠે હિધ્માસમુદ્ભવઃ ।
સપ્તમે સ્કન્ધભઙ્ગોસ્ય જાયતે મૃત્યુરષ્ટમે ॥

દુષ્યતિ પ્રથમે રક્તં દ્વિતીયે શ્વયથૂદ્ભવઃ ।
તૃતીયેઙ્ગે ચિમિચિમા ચતુર્થે જ્વરમૂર્ચ્છના ॥

પઞ્ચમે પાણ્ડુજિહ્વાસ્ય શોષઃ ષષ્ઠે હૃદિ વ્યથા ।
સપ્તમે મરણં વેગ ઇતિ ગગ્નજિતો મતમ્ ॥

મૂર્ચ્છા હૃદિ પરં પીડા શિરોરુગપતન્ત્રકઃ ।
હિધ્મા ચ દારુણો મર્મચ્છેદો જીવિતસંશયઃ ।
સપ્તેતિ વેગા મૂર્ચ્છાદ્યા વિદેહપતિના સ્મૃતાઃ ॥

રક્તમાંસવસાસ્નાયુ તથાસ્થ્યાદ્યાસ્ત્રયઃ ક્રમાત્ ।
આશ્રયાઃ સપ્ત સપ્તાનામિત્યાલમ્બાયનો ઽબ્રવીત્ ॥

વેગાન્ ધન્વન્તરિસ્તદ્વત્ સર્પદષ્ટસ્ય મન્યતે ।
સ્નાવવર્જં તુ તત્સ્થાને દોષાનિચ્છતિ કોષ્ઠગાન્ ॥

ધાત્વન્તરેષુ યાઃ સપ્ત કલાઃ પૂર્વં પ્રકીર્ત્તિતાઃ ।
અતીત્ય તાસામેકૈકાં વેગં પ્રકુરુતે વિષમ્ ॥

તત્કાલકલ્પં કાલેન કલામભ્યેતિ યાવતા ।
ઊહ્યમાનં સમીરેણ તાવદ્વેગાન્તરં સ્મૃતમ્ ॥

મુનિના યેન યત્તૂક્તં તત્સર્વમિહ દર્શિતમ્ ॥

જીર્ણં વિષઘ્નૌષધિભિર્હતં વા દવાગ્નિવાતાતપશોષિતં વા ।
સ્વભાવતો વા ન ગુણૈઃ સુયુક્તં દૂષીવિષાખ્યાં વિષમભ્યુપૈતિ ॥

વીર્યાલ્પભાવાદવિભાવ્યમેતત્ ।
કફાવૃતં વર્ષગણાનુબન્ધિ ॥

તેનાદિર્તો ભિન્નપુરીષવર્ણો દુષ્ટાસ્રરોગી તૃડરોચકાર્તઃ ।
મૂર્ચ્છન્ વમન્ ગદ્ગદવાગ્વિમુહ્યન્ ભવેચ્ચ દૂષ્યોદરલિઙ્ગજુષ્ટઃ ॥

આમાશયસ્થે કફવાતરોગી પિત્તાશસ્થે ઽનિલપિત્તરોગી ।
ભવેન્નરો ધ્વસ્થીશરોરુહાઙ્ગો વિલૂનપક્ષઃ સ યથા વિહઙ્ગઃ ।
સ્થિતં રસાદિષ્વથવા વિચિત્રાન્ ।
કરોતિ ધાતુપ્રભવાન્વિકારાન્ ॥

પ્રાગ્વાતાજીર્ણશીતાભ્રદિવાસ્વપ્નાહિતાશનૈઃ ।
દુષ્ટં દૂષયતે ધાતૂનતો દૂષીવિષં સ્મૃતમ્ ॥

સ્થાવરસ્યોપયુક્તસ્ય પૂર્વે વેગે ઽથ જાયતે ।
જિહ્વાયાઃ શ્યાવતા સ્તમ્ભો મૂર્ચ્છા ત્રાસઃ ક્લમો વમિઃ ॥

દ્વિતીયે વેપથુઃ સ્વેદો કણ્ઠે ચ વેદનાઃ ।
વિષં ચામાશયં પ્રાપ્તં કુરુતે હૃદિ વેદનામ્ ॥

તાલુશોષસ્તૃતીયે તુ શૂલં ચામાશયે ભૃશમ્ ।
દુર્બલે હરિતે શૂને જાયેતે ચાસ્ય લોચને ॥

પક્વાશયગતે તોદહિધ્માકાસાન્ત્રકૂજનમ્ ।
ચતુર્થે જાયતે વેગે શિરસશ્ચાતિગૌરવમ્ ॥

કફપ્રસેકો વૈવર્ણ્યં પર્વભેદશ્ચ પઞ્ચમે ।
સર્વદોષપ્રકોપશ્ચ પક્વાધાને ચ વેદના ॥

ષષ્ઠે સંજ્ઞાપ્રણાશશ્ચ સુભૃશં ચાતિસાર્યતે ।
સ્કન્ધપૃષ્ઠકટીભઙ્ગો ભવેન્મૃત્યુશ્ચ સપ્તમે ॥

પ્રથમે વિષવેગેથ વાન્તં શીતામ્બુસેચિતમ્ ।
સર્પિર્મધુભ્યાં સંયુક્તમગદં પાયયેદ્દ્રુતમ્ ॥

દ્વિતીયે પૂર્વવદ્વાન્તં વિરિક્તં ચાનુ પાયયેત્ ।
તૃતીયે ઽગદપાનં ચ હિતં નસ્યં તથાઞ્જનમ્ ॥

ચતુર્થે સ્નેહસંયુક્તમગદં પ્રતિભોજયેત્ ।
પઞ્ચમે મધુકક્વાથમાક્ષિકાભ્યાં યુતં હિતમ્ ॥

ષષ્ઠે ઽતિસારવત્ સિદ્ધિરવપીડસ્તુ સપ્તમે ।
મૂર્ધ્નિ કાકપદં કૃત્વા સાસૃગ્વા પિશિતં ક્ષિપેત્ ॥

કોશાતક્યગ્નિકઃ પાઠા સૂર્યવલ્યમૃતાભયાઃ ।
શેલુઃ શિરીષઃ કિણિહી હરિદ્રે ક્ષુદ્રસાહ્વયા ।
પુનર્નવે ત્રિકટુકં બૃહત્યૌ સારિવે બલે ॥

એષાં યવાગૂં નિર્યૂહે શીતાં સઘૃતમાક્ષિકામ્ ।
યુઞ્જ્યાદ્વેગાન્તરે સર્વવિષઘ્નીં કૃતકર્મણઃ ॥

તદ્વન્મધૂકમધુકપદ્મકેસરચન્દનૈઃ ॥

અગદાન્ વક્ષ્યતે ચાતઃ સિદ્ધાન્ પૂર્વર્ષિનિર્મિતાન્ ।
સર્વેષુ સર્વાવસ્થેષુ યે વિષેષુ પરં હિતાઃ ॥

ચન્દનં કુઙ્કુમં કુષ્ઠં કાઙ્ક્ષી લાક્ષા પ્રિયઙ્ગવઃ ।
મુસ્તસ્થૌણેયશૈલેયરોચનામદનપ્લવમ્ ॥

શ્રોવેષ્ટકીવડૈઙ્ગલાવિશાલાલમનશ્શિલાઃ ।
સુરસપ્રસવસ્પૃક્કારજનીદ્વયવાલકમ્ ॥

હિઙ્ગુસિદ્ધાર્થકાઃ પદ્મચારિણી પદ્મકેસરમ્ ।
જાત્યાઃપુષ્પં પ્રવાલશ્ચ પુષ્પમર્કશિરીષયોઃ ॥

દ્વિરોધ્રબૃહતી કૌન્તી મધુકં ગન્ધનાકુલી ।
મુદ્ગપર્ણીકણાશ્યામા ધ્યામકં નલદં નતમ્ ॥

સિન્દુવારકશમ્યાકદેવદારુમયૂરકમ્ ।
પુષ્યે સમાહૃતૈઃ પિષ્ટૈર્યોજ્યસ્તૈરગદોત્તમઃ ॥

સઞ્જીવનઃપ્રાગમૃતાદ્વિહિતો ઽયં સ્વયમ્ભુવા ।
પાનનસ્યાઞ્જનાઘ્રાણધૂમાલેપનધારણૈઃ ॥

જીવનો વિષસુપ્તાનાં રાજદ્વારે જયાવહઃ ।
ધન્યો ધાન્યધનાયુઃશ્રીક્ષેમપુષ્ટિસુખપ્રદઃ ॥

ગૃહે સ્થિતો વિષાલક્ષ્મીમન્ત્રજ્વરગરગ્રહાન્ ।
કૃત્યાકાર્મણકાખોર્દવ્યાલજન્તુસરીસૃપાન્ ॥

સ્વપ્નોપઘાતદુઃસ્વપ્નતોયાગ્નિરિપુતસ્કરાન્ ।
નિહન્ત્યકાલમરણમરકાશનિવિગ્રહાન્ ॥

ચન્દનં વાલકં મુસ્તં ધ્યામકં કટુકા નતમ્ ।
દાડિમં કુઙ્કુમં શુણ્ઠી કપિત્થં વત્સકાત્ફલમ્ ॥

કરઞ્જબીજં મરિચમુત્પલં કમલં દલમ્ ।
નલમૂલમપામાર્ગં કરવીરકમઞ્જનમ્ ॥

લાક્ષામાલત્યહિચ્છત્રનાગપુષ્પામ્લવેતસમ્ ।
વિશાલારોચનાશ્યામા શઙ્ખપુષ્પીપ્રિયઙ્ગુકા ॥

અજાજી સારિવાકુષ્ઠમજમોજઃ કુરણ્ડકઃ ।
વયસ્થા સિન્દુવારૈલા કાયસ્થા ચારટી વચા ॥

કર્કટી પૂતના કેશી શ્વેતા ચ ગિરિકર્ણિકા ।
ગોલોમી સિંહલોમી ચ વર્ષાભૂર્ગજપિપ્પલી ।
અગદો યાપનાખ્યોયં પૂર્વેણ સદૃશો ગુણૈઃ ॥

શ્રીવેષ્ટકં હરિદ્રે દ્વે કોવિદારં મનઃશિલામ્ ।
પિપ્પલીં પાટલીં પદ્માં શ્વેતાં ચ ગિરિકર્ણિકામ્ ।
મઞ્જિષ્ઠાં બૃહતીં વક્રં યષ્ટી મરિચકેસરમ્ ॥

ફલીનીં કિણિહીં ચેતિ ગવાં પિત્તેન ભાવયેત્ ।
સૂર્યોદયો હન્તિ વિષં તમઃ સૂર્યોદયો યથા ॥

નિમ્બપત્રં ગૃહાદ્ધૂમં ફાણિતં બૃહતીફલમ્ ।
ગોપિત્તયુક્તમગદઃ પરમં મૃતજીવનઃ ॥

ગોપિત્તકુષ્ઠસુરસં મધુકદ્વિનિશં તથા ।
વિશાલારજનીકુષ્ઠશ્વપિત્તવ્યોષતુમ્બુરુ ॥

વચાશિરીષપઞ્ચાઙ્ગી મૃતસઞ્જીવનો ગદઃ ।
પઞ્ચાઙ્ગાનિ શિરીષસ્ય શ્વપિત્તં ચ વરો ઽગદઃ ॥

પ્રિયઙ્ગુ તગરં લાક્ષા મઞ્જિષ્ઠા મધુકં મધુ ।
હરિદ્રાચેત્યયં શ્રેષ્ઠઃ કૌટિલ્યદયિતો ઽગદઃ ॥

વિસંજ્ઞાનાં વિષૈર્ઘોરૈઃ પ્રહાઅરૈર્નષ્ટચેતસામ્ ।
ઉદ્બન્ધાનાં જલૌઘે ચ મૃતાનાં ચેતનાવહઃ ॥

શિરીષફલકાકાણ્ડસુરસાગ્રપુનર્નવૈઃ ।
કક્ષ્યાવાયસિસંયુક્તૈરગદઃ પૂર્વવત્ ગુણૈઃ ॥

કટુકાલાબુમૂલાનિ ગવાં પિત્તેન કલ્કયેત્ ।
બ્રાહ્મો ધાર્યોયમગદઃ સર્વકર્મસુ પૂજિતઃ ॥

અગારધૂમસ્રિવૃતા ગોપિત્તં ત્ર્યૂષણં વચા ।
પ્રાજાપત્યોયમગદઃ સર્વરક્ષોવિષાપહઃ ॥

શ્વેતાપુષ્કરતુલ્યાંશૈર્જીવન્ત્યાઃ કુસુમૈઃ કૃતઃ ।
રુક્મપિષ્ટો મણિર્દ્ધાર્યશ્ચાણક્યેષ્ટો વિષાપહઃ ॥

માંસીત્વક્પત્રસુરસમનોહ્વાશીતકુઙ્કુમમ્ ।
નિશાવ્યાઘ્રન્નખં શુણ્ઠી દશાઙ્ગો ઽયં વિષાપહઃ ।
ઉત્પાતગણ્ડપિટકાદિગ્ધવિદ્ધવિષાપહઃ ॥

ઉદુમ્બરત્વગ્જમ્બ્વસ્થિમધુકોત્પલગૈરિકૈઃ ।
ચન્દનોશીરનલદ નાગકેસરપદ્મકૈઃ ।
વિશેષાદ્વિષવિસ્ફોટવિસર્પજ્વરદાહહા ॥

શિરીષોદુમ્બરપ્લક્ષન્યગ્રોધાશ્વત્થવલ્કલૈઃ ।
સઘૃતો દાહતૃષ્ણાસ્રવિષવીસર્પપિત્તહા ॥

ગજપિપ્પલિકાસીસક્ષારયષ્ટીમયૂરકમ્ ।
રક્તા નતં વચા દન્તી શિવઃ શિવકૃતો ઽગદઃ ॥

સુરાલા પાવકી સોમા ભોગવત્યમૃતા નતમ્ ।
આઢકી કિણિહી સોમરાજી ચૌશનસો ઽગદઃ ॥

શ્લેષ્માતકાર્કકુસુમં તણ્ડુલીયો મયૂરકઃ ।
સુરસા મઞ્જરી કાકમાચી પાને ઽગદો વરઃ ॥

દધ્યાજ્યક્ષૌદ્રલવણં પીતં મૂલવિષાપહમ્ ।
હરિદ્રાસૈન્ધવક્ષૌદ્રઘૃતં સંસૃજ્ય પાયયેત્ ।
આર્તાન્ મૂલવિષૈર્ઘોરૈર્દિગ્ધવિદ્ધાન્ વિશેષતઃ ॥

હરિદ્રાન્તર્બહિઃશસ્તા વિષદોષાતુરે પરમ્ ॥

નિશાશ્વમારસુરસકરઞ્ઞવ્યોષદારુભિઃ ।
અઞ્જનં બસ્તમૂત્રેણ પિષ્ટૈર્નેત્રોપરોધજિત્ ॥

કર્ણાક્ષિનાસિકાકણ્ઠજિહ્વારોગેષુ નાવનમ્ ।
બીજપૂરાર્યબૃહતીફલજ્યોતિષ્મતીકૃતમ્ ॥

શ્વેતા વચા હિઙ્ગ્વમૃતા સુગન્ધા કુષ્ઠસૈન્ધવમ્ ।
શિરીષપુષ્પદ્વિનિશાવ્યોષટુણ્ટુકસર્ષપાઃ ॥

કપિત્થમધ્યં લશુનં કરઞ્જો વંશલેખનમ્ ।
પિષ્ટ્વા ગોબસ્તમૂત્રેણ તત્પિત્તેનૈવ ભાવયેત્ ॥

દિનાનિ સપ્ત વ્યત્યાસાદ્વિનિહન્તિ તતોઞ્જનાત્ ।
વિષં શિરસ્થં મૂર્દ્ધાર્તિજ્વરજીર્ણવિષૂચિકાઃ ॥

અપસ્મારગ્રહોન્માદપાણ્ડુમેહમદાત્યયાન્ ।
શુષ્કનેત્રામયશિરોરોગપૈલ્લગલાર્બુદાન્ ॥

કાચાન્ધકારપટલકણ્ડૂદૌર્બલ્યયક્ષ્મણઃ ।
લેપાત્ પીતક્ષતાલીઢદષ્ટદિગ્ધવિષં જયેત્ ॥

શ્વિત્રં કૃચ્છ્રાણિ કુષ્ઠાનિ દુષ્ટનાડી મહાવ્રણાન્ ।
આનાહાર્શો ગુદે લેપાલ્લલાટે દુષ્ટપીનસમ્ ॥

યોનિલેપેન નારીણાં મૂઢગર્ભાનુલોમનઃ ।
ઉન્મૂલયત્યેષ વિષં ગન્ધહસ્તીવ કાનનમ્ ॥

વિડઙ્ગપાઠા ત્રિફલાજમોદા હિઙ્ગ્વગ્નિવક્રં લવણસ્યવર્ગઃ ।
વ્યોષાન્વિતં સ્થાવરજઙ્ગમાનાં જેતા વિષાણામગદો ઽજિતાખ્યઃ ॥

મનોહ્વા રોચના ચણ્ડા ત્વગેલાસિતસર્ષપૈઃ ।
સ્પૃક્કાહિંગુલકાશ્મીરકાન્તાભિઃકલ્કિતો ઽગદઃ ।
વિષઘ્નો બાલસૂર્યોયં શ્રીરક્ષાવિજયર્દ્ધિદઃ ॥

અજગન્ધા સગોમૂત્રા ગૃહધૂમઃ સુગુગ્ગુલુઃ ।
એષ માહેશ્વરો યોગો ન ક્વચિત્ પ્રતિહન્યતે ॥

વિષદિગ્ધેન વિદ્ધસ્તુ પ્રતામ્યતિ મુહુર્મુહુઃ ।
વિવર્ણભાવં ભજતે વિષાદં ચાશુ ગચ્છતિ ॥

કીટૈરિવાવૃતં ચાસ્ય ગાત્રં ચિમિચિમાયતે ।
શ્રોણિપૃષ્ઠશિરઃસ્કન્ધસન્ધયઃ સ્યુઃ સવેદનાઃ ॥

કૃષ્ણદુષ્ટાસ્રવિસ્રાવી તૃણ્મૂર્ચ્છાજ્વરદાહવાન્ ।
દૃષ્ટિકાલુષ્યવમથુશ્વાસકાસકરઃ ક્ષણાત્ ॥

શૂયતે પચ્યતે સદ્યો ગત્વા માંસં ચ કૃષ્ણતામ્ ।
પ્રક્લિન્નં શીર્યતે ઽભીક્ષ્ણં સપિચ્છિલપરિસ્રવમ્ ॥

કુર્યાદમર્મવિદ્ધસ્ય હૃદયાવરણં દ્રુતમ્ ।
શલ્યમાકૃષ્ય તપ્તેન લોહેનાનુ દહેદ્વ્રણમ્ ॥

અથવા મુષ્કકશ્વેતાસોમત્વક્તામ્રવલ્લિતઃ ।
શિરીષાત્ ગૃધ્રનખ્યાશ્ચ ક્ષારેણ પ્રતિસારયેત્ ।
શુકનાસાપ્રતિવિષાવ્યાઘ્રીમૂલૈશ્ચ લેપયેત્ ॥

પીતદષ્ટચિકિત્સાં ચ કુર્યાત્તસ્ય યથાર્હતઃ ।
વ્રણે તુ પૂતિપિશિતે ક્રિયા પિત્તવિસર્પવત્ ॥

સૌભાગ્યાર્થં સ્ત્રિયો ભર્ત્રે રાજ્ઞે વારાતિચોદિતાઃ ।
ગરમાહારસમ્પૃક્તં યચ્છન્ત્યાસન્નવર્તિનઃ ॥

નાનાપ્રાણ્યઙ્ગશમલવિરુદ્ધૌષધિભસ્મનામ્ ।
વિષાણાં ચાલ્પવીર્યાણાં યોગો ગર ઇતિ સ્મૃતઃ ॥

તેન પાણ્ડુઃ કૃશોલ્પાગ્નિઃ કાસશ્વાસજ્વરાર્દિતઃ ।
વાયુના પ્રતિલોમેન સ્વપ્નચિન્તાપરાયણઃ ॥

મહોદરયકૃત્પ્લીહો દીનવાગ્દુર્બલો ઽલસઃ ।
શોફવાન્ સતતાધ્માતઃ શુષ્કપાદકરઃ ક્ષયી ॥

સ્વપ્ને ગોમાયુમાર્જારનકુલવ્યાલવાનરાન્ ।
પ્રાયઃ પશ્યતિ શુષ્કાંશ્ચ વનસ્પતિજલાશયાન્ ॥

મન્યતે કૃષ્ણમાત્માનં ગૌરો ગૌરં ચ કાલકઃ ।
વિકર્ણનાસાનયનં પશ્યેત્તદ્વિહતેન્દ્રિયઃ ॥

એતૈરન્યૈશ્ચ બહુભિઃ ક્લિષ્ટો ઘોરૈરુદ્રવૈઃ ।
ગરાર્તો નાશમાપ્નોતિ કશ્ચિત્સદ્યો ઽચિકિત્સિતઃ ॥

ગરાર્તો વાન્તવાન્ ભુક્ત્વા તત્પથ્યં પાનભોજનમ્ ।
શુદ્ધહૃચ્છીલયેદ્ધેમ સૂત્રસ્થાનવિધેઃ સ્મરન્ ॥

શર્કરાક્ષૌદ્રસંયુક્તશ્ચૂર્ણસ્તાપ્યસુવર્ણયોઃ ।
લેહઃ પ્રશમયત્યુગ્રં સર્વં યોગકૃતં વિષમ્ ॥

મૂર્વામૃતાનતકણાપટોલીચવ્યચિત્રકાન્ ।
વચામુસ્તવિડઙ્ગાનિ તક્રકોષ્ણામ્બુમસ્તુભિઃ ।
પિબેદ્રસેન ચામ્લેન ગરોપહતપાવકઃ ॥

પારાવતામિષશઠીપુષ્કરાહ્વશૃતં હિમમ્ ।
ગરતૃષ્ણારુજાકાસશ્વાસહિધ્માજ્વરાપહમ્ ॥

વાયસી શ્વાસકાસઘ્ની ભૃષ્ટાજ્યત્રિફલારસે ।
ભાર્ઙ્ગીનાગરનિર્યૂહઃ શિશિરશ્ચ સમાક્ષિકઃ ॥

હરેણુચન્દનશ્યામાનલદં શ્લક્ષ્ણપેષિતમ્ ।
વિલેપનં પ્રયોક્તવ્યં ગરેણોપહતત્વચઃ ॥

મઞ્જિષ્ઠા કિણિહીનિમ્બરજન્યશ્વત્થચન્દનૈઃ ।
પ્રઘર્ષણં કૃશાનાં તુ ગરેણ ક્ષપિતૌજસામ્ ॥

પથ્યં પરમમુદ્દિષ્ટં શીલનં ક્ષીરસર્પિષોઃ ॥

વૃષનિમ્બપટોલીનાં ક્વાથેન્ વિપચેત્ ઘૃતમ્ ।
અભયાગાર્ભિણં શ્રેષ્ઠં તત્ ગરસ્ય નિબર્હણમ્ ॥

હરિદ્રાં નાકુલીં જાતીં પૃથક્પિષ્ટ્વા વિપાચયેત્ ।
ઘૃતત્રયં વિષાર્તાનામેતદારોગ્યદં પરમ્ ॥

તણ્ડુલીયકમૂલેન ગૃહધૂમેન ચૈકતઃ ।
ક્ષીરેણ ચ ઘૃતં સિદ્ધં સમસ્તવિષરોગજિત્ ॥

નાગદન્તી ત્રિવૃદ્દન્તી દ્રવન્તી સ્નુક્પયઃ પલૈઃ ।
સાધિતં માહિષં સર્પિઃ સગોમૂત્રાઢકં હિતમ્ ।
સર્પકીટવિષાર્તાનાં ગરાર્તાનાં ચ શાન્તયે ॥

મધુકં તગરં કુષ્ઠભદ્રદારુહરેણવઃ ।
મઞ્જિષ્ઠૈલૈલવાલૂનિ નાગપુષ્પોત્પલં પ્લવમ્ ॥

વિડઙ્ગં ચન્દનં પત્રં પ્રિયઙ્ગુર્ધ્યામકં બલા ।
અંશુમત્યૌ હરિદ્રે દ્વે બૃહત્યૌ સારિવાદ્વયમ્ ॥

એષાં કલ્કૈર્ઘૃતં સિદ્ધમજેયં નામ વિશ્રુતમ્ ।
વિષાણિ હન્તિ સર્વાણિ શીઘ્રમેવ પ્રયોજિતમ્ ॥

શ્વેતે કપોતે બીજાનિ પ્રત્યક્પુષીશિરીષયોઃ ।
ગોમૂત્રપિષ્ટૈસ્તૈઃ સર્પિઃ સિદ્ધં બિષહરં પરમ્ ।
અમૃતં નામ વિખ્યાતમપિ સઞ્જીવયેન્મૃતમ્ ॥

શિરીષત્વક્ ત્રિકટુકં વિદારી ચન્દનોત્પલમ્ ।
દ્વે બલે સારિવાસ્ફોતબૃહતીનિમ્બપલ્લવાઃ ॥

બન્ધુજીવાઢકીમૂર્વાવાસાસુરસવત્સકાઃ ।
પાઠાઙ્કોલાશ્વગન્ધાર્કમૂલયષ્ટ્યાહ્વપદ્મકમ્ ॥

વિશાલા બૃહતી લાક્ષા કોવિદારશતાવરીઃ ।
કટભીદન્ત્યપામાર્ગ પૃશ્નિપર્ણી રસાઞ્જનમ્ ॥

શ્વેતૌ બાણાશ્વખુરકૌ કુષ્ઠદારુપ્રિયઙ્ગુકાઃ ।
સારં મધૂકાત્રિફલાં કરઞ્જસ્યફલં વચામ્ ॥

રજન્યૌ લોધ્રમક્ષાંશં પિષ્ટ્વા સાધ્યં ઘૃતાઢકમ્ ।
તુલ્યામ્બુછાગગોમૂત્રત્ર્યાઢકે તદ્વિષાપહમ્ ॥

અપસ્મારક્ષયોન્માદભૂતગ્રહગરોદરાન્ ।
પાણ્ડુરોગકૃમિપ્લીહગુલ્મોરુસ્તમ્ભકાર્મલાઃ ॥

હનુસ્તમ્ભગ્રહાદીંશ્ચ પાનાભ્યઞ્જનનાવનૈઃ ।
હન્તિ સઞ્જીવયતિ ચ વિષોદ્બન્ધમૃતાન્ નરાન્ ॥

ભક્ષિતે હરિતાલે તુ હૃદિ દાહોરસાગ્રહઃ ।
આનાહોમ્લસ્ય વમનં પીતહારિદ્રવિટ્સ્રુતિઃ ।
તથા મણ્ડલિસર્પોક્તા વિકારાસ્તચ્ચ ભેષજમ્ ॥

વિભજ્ય યોજયેત્ ઊર્ધ્વમધઃ સંશોધિતં ચ તમ્ ।
અઙ્કોલજાલિનીબીજશુકનાસાપ્રિયઙ્ગુકાઃ ।
લોધ્રધ્યામકતાલીસનતયષ્ટ્યાહ્વગુગ્ગુલુઃ ॥

હીબેરં ભદ્રકાષ્ઠં ચ લેહયેન્મધુસર્પિષા ।
દદ્યાન્નકુલગોપિત્તયુક્તં નસ્યેઞ્જને ચ તત્ ॥

ધુર્ધૂરકોપયોગેન સર્વં પશ્યતિ પીતકમ્ ।
કમ્પલાલામદચ્છર્દિસ્મૃતિભ્રંશભ્રમાન્વિતઃ ।
તં વામયેત મધુરૈઃ પાયયેદ્વા સિતાપયઃ ॥

કોરદૂષૈર્મદનકૈઃ પ્રાયો ધુર્ધૂરવત્ ગદાઃ ।
ઉન્માદોક્ષિવિનાશશ્ચ તત્રાપિ વમનં હિતમ્ ।
કૂષ્માણ્ડકં ચ સગુડં બહુશસ્તત્ર ભક્ષયેત્ ॥

નાનાપ્રકારૈઃ સંયોગૈઃ કોદ્રવા મદહેતવઃ ।
તાન્વિભજ્ય યથાદોષં ચિકિત્સેદવિરોધિભિઃ ॥

દૂંષીવિષાર્તં સુસ્વિન્નમૂર્ધ્વં ચાધશ્ચ શોધિતમ્ ।
દૂષીવિષારિમગદં લેહયેન્મધુનાપ્લુતમ્ ॥

પિપ્પલ્યોધ્યામકં માંસી લોધ્રમેલા સુવર્ચિકા ।
કુટન્નટં નતં કુષ્ઠં યષ્ટી ચન્દનગૈરિકમ્ ।
દૂષીવિષારિર્નામ્નાયં નચાન્યત્રાપિ વાર્યતે ॥

હરીતકી સલવણા માગધી મરિચાનિ ચ ।
એતદ્દૂષીવિષાર્તાનાં કાશ્યપોક્તં વિરેચનમ્ ॥

યુઞ્જ્યાદ્વા વિષરોગેષુ રેકે વ્યોષાદિકં ભિષક્ ॥

તરુણસ્ય પલાશસ્ય સ્રુતં ક્ષારોદકં પચેત્ ।
ક્વાથે તત્ર પ્રતીવાપં પ્રક્ષિપેચ્છ્રલક્ષ્ણચૂર્ણિતમ્ ॥

વ્યોષં શિરીષકુસુમં મધુકં સારિવે મિસિમ્ ।
કુષ્ઠં વેલ્લનિશે લાક્ષાં શુક્લાં સુરસમઞ્જરીમ્ ॥

સિન્ધૂત્થં રક્તમૃન્માંસીં રેણુકાં હિઙ્ગુબાલ્હિકમ્ ।
દર્વીપ્રલેપિ તજ્જાતં ગોવિષાણે નિધાપયેત્ ॥

ક્ષયગુલ્મોદરાર્શાંસિ મેહં મન્દાગ્નિતાં જ્વરમ્ ।
ત્વગ્દોષકાસાપસ્મારગ્રહોન્માદભગન્દરાન્ ॥

પાણ્ડું કણ્ઠસ્વરગદાન્ પ્લીહાનં શ્વયથું કૃમીન્ ।
કોલમાત્રમતઃ ખાદન્ જયેત્ સર્વવિષાણિ ચ ॥

વિષં તેજોમયં મન્ત્રૈઃ સત્યબ્રહ્મતપોમયૈઃ ।
યથા નિવાર્યતે શીઘ્રં પ્રયુક્તૈર્ન તથૌષધૈઃ ॥

ન તુ સર્વમનુષ્યાણાં સન્તિ ભેષજસમ્પદઃ ।
અજ્ઞાતરોગસદ્ભાવે યોગ્યતા ચાતિદુર્લભા ॥

પ્રકુપ્યતિ વિષં ભૂયઃ કેવલૈશ્ચૌષધૈર્જિતમ્ ।
અવાપ્તૌ સિદ્ધમન્ત્રાણાં યતેતાતશ્ચિકિત્સકઃ ॥

તે ઽપિ ચ વ્રતહીનસ્ય હીના વા સ્વરવર્ણતઃ ।
યસ્માન્ન સિદ્ધિમાયાન્તિ તસ્માદ્યોજ્યો ઽગદક્રમઃ ॥

વિષપ્રકૃતિકાલાન્નદોષદૂષ્યાદિસઙ્ગમે ।
વિષસઙ્કટમુદ્દિષ્ટં શતસ્યૈકોત્ર જીવતિ ॥

ક્ષુત્તૃષ્ણાઘર્મ્મદૌર્બલ્યક્રોધશોકભયશ્રમૈઃ ।
અજીર્ણવર્ચોદ્રવતા પિત્તમારુતવૃદ્ધિભિઃ ॥

તિલપુષ્પફલાધ્રાણભૂબાષ્પઘનગર્જિતૈઃ ।
હસ્તિમૂષિકવાદિત્રનિસ્વનૈર્વિષસઙ્કટૈઃ ।
પુરોવાતોત્પલામોદમદનૈર્બર્ધતે વિષમ્ ॥

વર્ષાસુ ચામ્બુયોનિત્વાત્ સઙ્ક્લેદં ગુડવદ્ગતમ્ ।
વિસર્પતિ ઘનાપાયે તદગસ્ત્યો હિનાસ્તિ ચ ।
પ્રયાતિ મન્દવીર્યત્વં વિષં તસ્માત્ ઘનાત્યયે ॥

ઇતિ પ્રકૃતિસાત્મ્યર્તુસ્થાનવેગબલાબલમ્ ।
આલોચ્ય નિપુણં બુધ્યા કર્માનન્તરમાચરેત્ ॥

શ્લૈષ્મિકં વમનૈરુષ્ણરૂક્ષતીક્ષ્ણૈઃ પ્રલેપનૈઃ ।
કષાયકટુતિક્તૈશ્ચ ભોજનૈઃ શમયેદ્વિષમ્ ॥

પૈત્તિકં સ્રંસનૈઃ સેકપ્રદેહૈર્ભૃશશીતલૈઃ ।
કષાયતિક્તમધુરૈર્ઘૃતયુક્તૈશ્ચ ભોજનૈઃ ॥

વાતાત્મકંજયેત્સ્વાદુસ્નિગ્ધામ્લલવણાન્વિતૈઃ ।
સઘૃતૈર્ભોજનાલેપૈસ્તથૈવ પિશિતાશનૈઃ ॥

નાઘૃતં સ્રંસનં શસ્તં પ્રલેપો ભોજ્યમૌષધમ્ ।
સર્વેષુ સર્વાવસ્થાસુ વિષેષુ ન ઘૃતોપમમ્ ।
વિદ્યતે ભેષજં કિઞ્ચિદ્વિશેષાત્ પ્રબલાનિલે ॥

રક્તગે સ્રાવયેદ્રક્તં પિત્તવચ્ચ ક્રિયાક્રમઃ ।
દૂષીવિષે પુનસ્તત્સ્થે પઞ્ચકર્માણિ ચાચરેત્ ॥

ગણ્ડૂષૈઃ કવલૈઃ પ્રાશૈસ્તીક્ષ્ણૈઃ પ્રધમનાઞ્જનૈઃ ।
શિરોગતં પ્રશમયેદ્વિષસઙ્ક્રમણૈસ્તથા ॥

વિષદુષ્ટકફસ્રોતોરુદ્ધવાયુર્મૃતોપમઃ ।
યઃસ્યાદસાધ્યલિઙ્ગૈશ્ચ રહિતસ્તસ્ય યોજયેત્ ॥

મૂર્ધ્નિં કાકપદં કૃત્વા કલ્કં ચર્મકસોદ્ભવમ્ ।
ધ્માપનં ચાસ્ય કટભીજાલિની કટુકૈર્હિતમ્ ॥

આશયે યસ્ય દોષસ્ય વિષં તિષ્ઠતિ તં પુનઃ ।
આશ્રયાશ્રયિણોર્વિદ્વાનવિરોધેન સાધયેત્ ॥

ક્ષારાગદઃ કફસ્થાનસ્થિતે સ્વેદઃ સિરાવ્યધઃ ।
પિત્તે ક્ષૌદ્રપયોમ્લાજ્યપાનસેકાવગાહનમ્ ।
સ્વેદો વાતાશયે દધ્ના પાનં ચ નતકુષ્ઠયોઃ ॥

ક્ષીરેણાગદગર્મેણ મદનસ્ય ફલેન ચ ।
આસ્થાપનં પ્રયુઞ્જીત વાતાશયગતે વિષે ॥

પચેદ્યષ્ટીમધુક્વાથે તૈલં ક્ષીરચતુર્ગુણમ્ ।
ત્રિફલા સર્પવેતાલી શતપુષ્પેન્દુરાજિભિઃ ॥

અનન્તયા ચ તત્પાનનાવનાભ્યઙ્ગબસ્તિષુ ।
ભોજને ચ પ્રણિહિતં હન્તિ વાતાશયાદ્વિષમ્ ॥

વલયા સોમરાજ્યા વા પચેત્ પાટલયાથવા ।
ઘૃતમણ્ડસમં તૈલમાનુવાસનિકં પરમ્ ॥

વિષોપદ્રવપથ્યં ચ વીક્ષ્ય યુઞ્જ્યાદ્યથામયમ્ ॥

અયત્નાચ્છ્લેષ્મગં સાધ્યં યત્નાત્પિત્તાશયાશ્રિતમ્ ।
સુદુસ્સાધમસાધ્યં વા વાતાશયગતં વિષમ્ ॥