Language

ENहिગુ
Scripture Library

Ashtanga Sangraha · Chapter 6.32

6.32.1

athāto bhaṅgapratiṣedhaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ /
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ //

6.32.2

patanapīḍanaprahārākṣepaṇavyāladaṃśanaprabhṛtibhirabhighātaviśeṣairanekavidhamasthibhaṅgamupadiśanti //

6.32.3

tattubhaṅgajātaṃ dvyadhiṣṭhānaṃ sandhāvasandhau ca /
tatra sandhimuktaṃ ṣaḍvidhamutpiṣṭaṃ viśliṣṭamavakṣiptamatikṣiptaṃ tiryakkṣiptaṃ vivartitamiti //

6.32.4

tasya sāmānyalakṣaṇaṃ prasāraṇākuñcana vivartanākṣepaṇāśaktirugrarujatā sparśāsahiṣṇutvaṃ ca //

6.32.5

athotpiṣṭe svasthāna eva sandhāvubhayataḥ śopho vedanā viśeṣataśca rātrau bhavati /
viśliṣṭelpaśopho vedanāsātatyaṃ sandhivikriyā ca /
avakṣipte sandhiviśleṣastīvrā ca ruk /
atikṣipte dvayorapi sandhyasthnoratikrāntatā vedanā ca /
tiryak kṣiptetvekasyāsthnaḥ pārśvato gamanamatyarthaṃ vedanā ca /
vivartite sandhipārśvagamanādviṣamāṅgatā vedanā ca //

6.32.6

asandhibhagnaṃ punardvādaśavidham /
tadyathā /
karkaṭakaṃ vakraṃ sthuṭitaṃ vellitamasthicchallikāśvakarṇaṃ piccitaṃ dāritaṃ cūrṇitamatipātitaṃ śeṣitaṃ majjānugatamiti //

6.32.7

śvayathubāhulyaṃ spandanaṃ vivartanaṃ sparśāsahiṣṇutā ca pīḍyamāne śabdaḥ srastāṅgatā vedanātipravṛttiḥ sarvāsu cāvasthāsu śarma na labhata iti sādhāraṇamasandhibhagnarūpam //

6.32.8

vaiśeṣikaṃ tu saṃvyūḍhamubhayatosthimadhyabhagnaṃ granthirivonnataṃ karkaṭakānukāri karkaṭakam //

6.32.9

ābhugnamavimuktamasthi vakram /
śūkapūrṇamivādhmātaṃ vipulaikadāri sphuṭitam //

6.32.10

dvidhābhūtaṃ vellate prakampamānaṃ vellitakam //

6.32.11

pārśvato 'sthi hīnamudgatamasthicchallikā //

6.32.12

aśvakarṇavadudgatamaśvakarṇam //

6.32.13

pṛthutāṃ gatamanalpaśophaṃ piccitam //

6.32.14

aṇubahuvidāri vedanāvacca dāritam //

6.32.15

spṛśyamānaṃ śabdavaccūrṇitam //

6.32.16

asthyavayavosthimadhyamanupraviśannatipātitam //

6.32.17

anyatarapārśvāvaśiṣṭaṃ śeṣitam //

6.32.18

kṣataṃ bhagnamunnamyamānaṃ majñi majjati majjānugatam //

6.32.19

eṣāmantyāni pañca kṛcchrasādhyāni kṛśātibālavṛddhāsahānāmatyāśināṃ vātātmakānāṃ kuṣṭhināmupadravavatāṃ ca //

6.32.20

asādhyaṃ tu bhinnaṃ kaṭīkapālaṃ sandhimuktaṃ vā jaghanamutpiṣṭaṃ kūrparo vivartitastathā lalāṭaṃ cūrṇitamasaṃśliṣṭakapālaṃ ca śiraḥ śaṃkhapṛṣṭhastanāntarabhaṅgaṃ ceti /
bhavanti cātra //

6.32.21

athāvanatamunnāmyamunnataṃ cāvapīḍayet /
āñchedadhikṣiptamadhogataṃ copari vartayet /
āñchanotpaḍinonnāmacarmasaṅkṣepabandhanaiḥ //

6.32.22

sandhīn śarīragān sarvāṃścalānapyacalānapi /
ityetaiḥ sthāpanopāyaiḥ samyaksaṃsthāpya niścalam /
paṭṭaiḥ prabhūtasarpirbhirveṣṭayitvā sukhaistataḥ //

6.32.23

kadambodumbarāśvathasarjārjunapalāśajaiḥ /
vaṃśodbhavairvā pṛthubhistanubhiḥ suniveśitaiḥ //

6.32.24

suślakṣṇaiḥ sapratiṣṭambhairvalkalaiḥ śakalairapi /
kuśāhvayaiḥ samaṃ bandhaṃ paṭṭasyopari yojayet //

6.32.25

śithilena hi hi bandhena sandhisthairyaṃ na jāyate /
gāḍhenātirujādāhapākaśvayathusambhavaḥ //

6.32.26

tryahāttryahādṛtau gharme saptāhanmokṣayeddhime /
sādhāraṇe tu pañcāhāt bhaṅgadoṣavaśena vā //

6.32.27

nyagrodhādikaṣāyeṇa tataḥ śītena secayet /
taṃ pañcamūlapakvena payasā tu savedanam //

6.32.28

sukhoṣṇaṃ cāvacāryaṃ syāccakratailaṃ vijānatā /
vibhajya deśaṃ kālaṃ ca vātaghnauṣadhasaṃyutam //

6.32.29

pratataṃ lepasekāṃśca vidadhyāt bhṛśaśītalān /
gṛṣṭikṣīraṃ sasarpiṣkaṃ madhurauṣadhasādhitam /
prātaḥ prātaḥ pibet bhagnaḥ śītalaṃ lākṣayāyutam //

6.32.30

savraṇasya tu bhagnasya vraṇo madhughṛtottaraiḥ /
kaṣāyaiḥ pratisāryo 'tha śeṣo bhaṅgoditaḥ kramaḥ //

6.32.31

lambāni vraṇamāṃsāni pralipya madhusarpiṣā /
sandadhīta vraṇān vaidyo bandhanaiścopapādayet //

6.32.32

tānsamānsusthitānjñātvā phalinīlodhrakaṭphalaiḥ /
samaṅgādhātakīyuktaiścūrṇitairavacūrṇayet //

6.32.33

pañcavalkalacūrṇairvā madhuśuktasamanvitaiḥ /
dhātakīlodhracūrṇairvā rohantyāśu tathā vraṇāḥ //

6.32.34

viśliṣṭotpiṣṭayoḥ sandhimevamevāvighaṭṭayan /
upācaredyathāsvaṃ ca visarpādīnupadravān //

6.32.35

iti bhaṅga upakrāntaḥ sthiradhātorṛtau hime /
māṃsalasyālpadoṣasya susādho dāruṇo 'nyathā //

6.32.36

pūrvamadhyāntavayasāmekadvitriguṇaiḥ kramāt /
māsaiḥ sthairyaṃ bhavet sandheryathoktaṃ bhajatāṃ vidhim //

6.32.37

sāmānyaṃ sādhanamidaṃ viśeṣo vakṣyatetvataḥ //

6.32.38

nakhasandhiṃ samutpiṣṭaṃ raktānugatamārayā /
avamathya srute rakte śālipiṣṭena lepayet //

6.32.39

bhagnān sandhivimuktāṃśca kṛtvā pūrvavadaṅgulīn /
tanunāveṣṭya paṭṭena ghṛtasekaṃ pradāpayet //

6.32.40

cakrayogena matimānāñchedūrvāsthi nirgatam //

6.32.41

āñcchedūrdhvamadhastācca kaṭībhagnaṃ cikitsakaḥ //

6.32.42

musalenotkṣipet kakṣamaṃsasandhau visaṅgate /
sthānasthitaṃ ca badhnīyāt svastikena samāhitaḥ //

6.32.43

kaurparaṃ tu bhiṣaksadhimaṃguṣṭhenānumārjayet /
anumṛjya tataḥ sandhiṃ pīḍayet kūrparāccyutam /
prasāryākuñcayeccainaṃ snehasakaṃ ca kārayet //

6.32.44

maṇibandhe ca jānau ca gulphe caiṣaḥ kriyākramaḥ //

6.32.45

ubhe tale same kṛtvā talabhagnasya dohinaḥ /
badhnīyādāmatailena pariṣekaṃ ca kārayet //

6.32.46

prāggomayamayaṃ piṇḍaṃ dhārayenmṛnmayaṃ tataḥ /
haste jātabale kāryaṃ kramāt pāṣāṇadhāraṇam //

6.32.47

sannamunnāmayet svinnamakṣakaṃ musalena tu /
tathonnataṃ pīḍayeta badhnīyānnibiḍaṃ tataḥ //

6.32.48

ūruvacca vidhātavyaṃ bāhubhaṅge prasādhanam //

6.32.49

grīvāyāṃ tu vivṛttāyāṃ praviṣṭāyāmadhopi vā /
avaṭāvatha hanvośca pragṛhyonnamayecchiraḥ /
samaṃ kuśābhirbadhnīyāduttānaṃ śāyayecca tam //

6.32.50

hanvasthinī samānīya hanusandhau visaṅgate /
svedayitvā sthitesamyak pañcāṅgībandhamācaret /
ghṛtaṃ vātaghnamadhuraiḥ siddhaṃ nasyaṃ ca pūjitam //

6.32.51

dantānabhagnāṃścalitān saraktānavapīḍayet /
vayasthasyāmbubhiḥ śītaiḥ pariṣicya pralepayet //

6.32.52

bahirnirvāpaṇairantaḥ sandhānīyairupācaret /
lādvayaśṛte kṣīre padmakādiśṛtaṃ ghṛtam //

6.32.53

nasyagaṇḍūṣayoryojyaṃ caladvijahitāni ca /
kalkitaistaddhitaiścāsya dantamāṃsāni lepayet /
trīnmāsānmṛdu bhuñjīta rasānnaṃ kaṭhināṃstyajet //

6.32.54

nāsāṃ vivṛttāṃ sannaṃ vā ṛjūkṛtya śalākayā /
pratyekaṃ nastato nāḍīṃ dvimukhīṃ sampraveśayet /
tataḥ paṭṭena saṃveṣtya ghṛtasekaṃ pradāpayet //

6.32.55

bhagnaṃ karṇaṃ ghṛtābhyaktaṃ nyasya bandhena yojayet /
sadyaḥkṣatavidhānaṃ ca tataḥ paścāt samācaret //

6.32.56

kaṭījaṅghorubhagnānāṃ kavāṭaśayanaṃ hitam /
yantraṇārthaṃ tataḥ kīlāḥ pañca kāryā nibandhanāḥ /
jaṅgo rupārśvayordvau dvau tala ekaśca kīlakaḥ //

6.32.57

śroṇyāṃ vā pṛṣṭvaṃśe vā vakṣasyakṣakayostathā /
vimokṣe bhagnasandhīnāṃ vidhimenaṃ samācaret //

6.32.58

sandhīṃściravimuktāṃstu snigdhasvinnān mṛdūkṛtān /
ūktairvidhānairbudhyā ca yathāsvaṃ sthānamānayet //

6.32.59

asandhibhagne rūḍhe tu viṣamolbaṇasādhite /
āpothya bhagnaṃ yamayettatto bhagnavadācaret //

6.32.60

bhaṅgo naiti yathā pākaṃ prayateta tathā bhiṣak /
pakvamāṃsasirāsnāyuḥ sandhiḥ śleṣaṃ na gacchati //

6.32.61

vātavyādhivinirdiṣṭān snehān bhagnasya yojayet /
catuṣprayogān balyāṃśca bastikarma ca śīlayet //

6.32.62

śālikṣīrarasājyādyaiḥ pauṣṭikairavidāhibhiḥ /
mātrayopacaret bhagnaṃ sandhisaṃśleṣakāribhiḥ //

6.32.63

glānirna śasyate tasya sandhiviśleṣakṛddhi sā //

6.32.64

lavaṇaṃ kaṭukaṃ kṣāramamlaṃ maithunamātapam /
vyāyāmaṃ ca na seveta bhagno rūkṣaṃ ca bheṣajam //

6.32.65

samyagyamitamapyasthi durnyāsāddurnibandhanāt /
saṅkṣobhādapi yat gacchedvikriyāṃ tadvivarjayet /
ādito yacca durjātamasthi sandhirathāpi vā //

6.32.66

taruṇāsthīni bhujyante bhajyante nalakāni tu /
kapālāni vibhidyante sphuṭantyanyāni bhūyasā //

6.32.67

anulbaṇamanāviddhaṃ svasthāne paryavasthitam /
avedanaṃ ca ceṣṭāyāṃ bhagnaṃ vidyāt susādhitam //

6.32.68

kṛṣṇāstilānvirajaso dṛḍhavastrabaddhān saptakṣapā bahati vāriṇi vāsayet /
saṃśoṣayedanudinaṃ pratisārya cainān kṣīre tathaiva madhukakvathite ca toye //

6.32.69

punarapi pītapayaskāṃstān pūrvavadeva śoṣitān bāḍham /
vigatatuṣānarajaskān saṃcūrṇya vicūrṇitairyuñjyāt //

6.32.70

naladavālakalohitayaṣṭikā nakhamisiplavakuṣṭhabalātrayaiḥ /
agarukuṅkumacandanasārivā saralasarjarasāmaradārubhiḥ //

6.32.71

padmakādigaṇopetaistilapiṣṭaṃ tataśca tat /
samastagandhabhaiṣajyasiddhadugdhena pīḍayet //

6.32.72

śaileyarāsnāśumatīkaśerukālānusārīnatapatralodhraiḥ /
sakṣīraśuklaiḥ sapayaḥ sadūrvaistailaṃ pacettannaladādibiśca //

6.32.73

gandhatailamidamuttamamasthisthairyakṛjjayati cāśu vikārān /
vātapittajanitānativīryaṃ vyāpino 'pivividhairupayogaiḥ //

Original text: Aṣṭāṅgasaṃgraha · Edition: e-text by SARIT · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0

Esc