Ashtanga Sangraha · Chapter 6.32
athāto bhaṅgapratiṣedhaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ /
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ //
patanapīḍanaprahārākṣepaṇavyāladaṃśanaprabhṛtibhirabhighātaviśeṣairanekavidhamasthibhaṅgamupadiśanti //
tattubhaṅgajātaṃ dvyadhiṣṭhānaṃ sandhāvasandhau ca /
tatra sandhimuktaṃ ṣaḍvidhamutpiṣṭaṃ viśliṣṭamavakṣiptamatikṣiptaṃ tiryakkṣiptaṃ vivartitamiti //
tasya sāmānyalakṣaṇaṃ prasāraṇākuñcana vivartanākṣepaṇāśaktirugrarujatā sparśāsahiṣṇutvaṃ ca //
athotpiṣṭe svasthāna eva sandhāvubhayataḥ śopho vedanā viśeṣataśca rātrau bhavati /
viśliṣṭelpaśopho vedanāsātatyaṃ sandhivikriyā ca /
avakṣipte sandhiviśleṣastīvrā ca ruk /
atikṣipte dvayorapi sandhyasthnoratikrāntatā vedanā ca /
tiryak kṣiptetvekasyāsthnaḥ pārśvato gamanamatyarthaṃ vedanā ca /
vivartite sandhipārśvagamanādviṣamāṅgatā vedanā ca //
asandhibhagnaṃ punardvādaśavidham /
tadyathā /
karkaṭakaṃ vakraṃ sthuṭitaṃ vellitamasthicchallikāśvakarṇaṃ piccitaṃ dāritaṃ cūrṇitamatipātitaṃ śeṣitaṃ majjānugatamiti //
śvayathubāhulyaṃ spandanaṃ vivartanaṃ sparśāsahiṣṇutā ca pīḍyamāne śabdaḥ srastāṅgatā vedanātipravṛttiḥ sarvāsu cāvasthāsu śarma na labhata iti sādhāraṇamasandhibhagnarūpam //
vaiśeṣikaṃ tu saṃvyūḍhamubhayatosthimadhyabhagnaṃ granthirivonnataṃ karkaṭakānukāri karkaṭakam //
ābhugnamavimuktamasthi vakram /
śūkapūrṇamivādhmātaṃ vipulaikadāri sphuṭitam //
dvidhābhūtaṃ vellate prakampamānaṃ vellitakam //
pārśvato 'sthi hīnamudgatamasthicchallikā //
aśvakarṇavadudgatamaśvakarṇam //
pṛthutāṃ gatamanalpaśophaṃ piccitam //
aṇubahuvidāri vedanāvacca dāritam //
spṛśyamānaṃ śabdavaccūrṇitam //
asthyavayavosthimadhyamanupraviśannatipātitam //
anyatarapārśvāvaśiṣṭaṃ śeṣitam //
kṣataṃ bhagnamunnamyamānaṃ majñi majjati majjānugatam //
eṣāmantyāni pañca kṛcchrasādhyāni kṛśātibālavṛddhāsahānāmatyāśināṃ vātātmakānāṃ kuṣṭhināmupadravavatāṃ ca //
asādhyaṃ tu bhinnaṃ kaṭīkapālaṃ sandhimuktaṃ vā jaghanamutpiṣṭaṃ kūrparo vivartitastathā lalāṭaṃ cūrṇitamasaṃśliṣṭakapālaṃ ca śiraḥ śaṃkhapṛṣṭhastanāntarabhaṅgaṃ ceti /
bhavanti cātra //
athāvanatamunnāmyamunnataṃ cāvapīḍayet /
āñchedadhikṣiptamadhogataṃ copari vartayet /
āñchanotpaḍinonnāmacarmasaṅkṣepabandhanaiḥ //
sandhīn śarīragān sarvāṃścalānapyacalānapi /
ityetaiḥ sthāpanopāyaiḥ samyaksaṃsthāpya niścalam /
paṭṭaiḥ prabhūtasarpirbhirveṣṭayitvā sukhaistataḥ //
kadambodumbarāśvathasarjārjunapalāśajaiḥ /
vaṃśodbhavairvā pṛthubhistanubhiḥ suniveśitaiḥ //
suślakṣṇaiḥ sapratiṣṭambhairvalkalaiḥ śakalairapi /
kuśāhvayaiḥ samaṃ bandhaṃ paṭṭasyopari yojayet //
śithilena hi hi bandhena sandhisthairyaṃ na jāyate /
gāḍhenātirujādāhapākaśvayathusambhavaḥ //
tryahāttryahādṛtau gharme saptāhanmokṣayeddhime /
sādhāraṇe tu pañcāhāt bhaṅgadoṣavaśena vā //
nyagrodhādikaṣāyeṇa tataḥ śītena secayet /
taṃ pañcamūlapakvena payasā tu savedanam //
sukhoṣṇaṃ cāvacāryaṃ syāccakratailaṃ vijānatā /
vibhajya deśaṃ kālaṃ ca vātaghnauṣadhasaṃyutam //
pratataṃ lepasekāṃśca vidadhyāt bhṛśaśītalān /
gṛṣṭikṣīraṃ sasarpiṣkaṃ madhurauṣadhasādhitam /
prātaḥ prātaḥ pibet bhagnaḥ śītalaṃ lākṣayāyutam //
savraṇasya tu bhagnasya vraṇo madhughṛtottaraiḥ /
kaṣāyaiḥ pratisāryo 'tha śeṣo bhaṅgoditaḥ kramaḥ //
lambāni vraṇamāṃsāni pralipya madhusarpiṣā /
sandadhīta vraṇān vaidyo bandhanaiścopapādayet //
tānsamānsusthitānjñātvā phalinīlodhrakaṭphalaiḥ /
samaṅgādhātakīyuktaiścūrṇitairavacūrṇayet //
pañcavalkalacūrṇairvā madhuśuktasamanvitaiḥ /
dhātakīlodhracūrṇairvā rohantyāśu tathā vraṇāḥ //
viśliṣṭotpiṣṭayoḥ sandhimevamevāvighaṭṭayan /
upācaredyathāsvaṃ ca visarpādīnupadravān //
iti bhaṅga upakrāntaḥ sthiradhātorṛtau hime /
māṃsalasyālpadoṣasya susādho dāruṇo 'nyathā //
pūrvamadhyāntavayasāmekadvitriguṇaiḥ kramāt /
māsaiḥ sthairyaṃ bhavet sandheryathoktaṃ bhajatāṃ vidhim //
sāmānyaṃ sādhanamidaṃ viśeṣo vakṣyatetvataḥ //
nakhasandhiṃ samutpiṣṭaṃ raktānugatamārayā /
avamathya srute rakte śālipiṣṭena lepayet //
bhagnān sandhivimuktāṃśca kṛtvā pūrvavadaṅgulīn /
tanunāveṣṭya paṭṭena ghṛtasekaṃ pradāpayet //
cakrayogena matimānāñchedūrvāsthi nirgatam //
āñcchedūrdhvamadhastācca kaṭībhagnaṃ cikitsakaḥ //
musalenotkṣipet kakṣamaṃsasandhau visaṅgate /
sthānasthitaṃ ca badhnīyāt svastikena samāhitaḥ //
kaurparaṃ tu bhiṣaksadhimaṃguṣṭhenānumārjayet /
anumṛjya tataḥ sandhiṃ pīḍayet kūrparāccyutam /
prasāryākuñcayeccainaṃ snehasakaṃ ca kārayet //
maṇibandhe ca jānau ca gulphe caiṣaḥ kriyākramaḥ //
ubhe tale same kṛtvā talabhagnasya dohinaḥ /
badhnīyādāmatailena pariṣekaṃ ca kārayet //
prāggomayamayaṃ piṇḍaṃ dhārayenmṛnmayaṃ tataḥ /
haste jātabale kāryaṃ kramāt pāṣāṇadhāraṇam //
sannamunnāmayet svinnamakṣakaṃ musalena tu /
tathonnataṃ pīḍayeta badhnīyānnibiḍaṃ tataḥ //
ūruvacca vidhātavyaṃ bāhubhaṅge prasādhanam //
grīvāyāṃ tu vivṛttāyāṃ praviṣṭāyāmadhopi vā /
avaṭāvatha hanvośca pragṛhyonnamayecchiraḥ /
samaṃ kuśābhirbadhnīyāduttānaṃ śāyayecca tam //
hanvasthinī samānīya hanusandhau visaṅgate /
svedayitvā sthitesamyak pañcāṅgībandhamācaret /
ghṛtaṃ vātaghnamadhuraiḥ siddhaṃ nasyaṃ ca pūjitam //
dantānabhagnāṃścalitān saraktānavapīḍayet /
vayasthasyāmbubhiḥ śītaiḥ pariṣicya pralepayet //
bahirnirvāpaṇairantaḥ sandhānīyairupācaret /
lādvayaśṛte kṣīre padmakādiśṛtaṃ ghṛtam //
nasyagaṇḍūṣayoryojyaṃ caladvijahitāni ca /
kalkitaistaddhitaiścāsya dantamāṃsāni lepayet /
trīnmāsānmṛdu bhuñjīta rasānnaṃ kaṭhināṃstyajet //
nāsāṃ vivṛttāṃ sannaṃ vā ṛjūkṛtya śalākayā /
pratyekaṃ nastato nāḍīṃ dvimukhīṃ sampraveśayet /
tataḥ paṭṭena saṃveṣtya ghṛtasekaṃ pradāpayet //
bhagnaṃ karṇaṃ ghṛtābhyaktaṃ nyasya bandhena yojayet /
sadyaḥkṣatavidhānaṃ ca tataḥ paścāt samācaret //
kaṭījaṅghorubhagnānāṃ kavāṭaśayanaṃ hitam /
yantraṇārthaṃ tataḥ kīlāḥ pañca kāryā nibandhanāḥ /
jaṅgo rupārśvayordvau dvau tala ekaśca kīlakaḥ //
śroṇyāṃ vā pṛṣṭvaṃśe vā vakṣasyakṣakayostathā /
vimokṣe bhagnasandhīnāṃ vidhimenaṃ samācaret //
sandhīṃściravimuktāṃstu snigdhasvinnān mṛdūkṛtān /
ūktairvidhānairbudhyā ca yathāsvaṃ sthānamānayet //
asandhibhagne rūḍhe tu viṣamolbaṇasādhite /
āpothya bhagnaṃ yamayettatto bhagnavadācaret //
bhaṅgo naiti yathā pākaṃ prayateta tathā bhiṣak /
pakvamāṃsasirāsnāyuḥ sandhiḥ śleṣaṃ na gacchati //
vātavyādhivinirdiṣṭān snehān bhagnasya yojayet /
catuṣprayogān balyāṃśca bastikarma ca śīlayet //
śālikṣīrarasājyādyaiḥ pauṣṭikairavidāhibhiḥ /
mātrayopacaret bhagnaṃ sandhisaṃśleṣakāribhiḥ //
glānirna śasyate tasya sandhiviśleṣakṛddhi sā //
lavaṇaṃ kaṭukaṃ kṣāramamlaṃ maithunamātapam /
vyāyāmaṃ ca na seveta bhagno rūkṣaṃ ca bheṣajam //
samyagyamitamapyasthi durnyāsāddurnibandhanāt /
saṅkṣobhādapi yat gacchedvikriyāṃ tadvivarjayet /
ādito yacca durjātamasthi sandhirathāpi vā //
taruṇāsthīni bhujyante bhajyante nalakāni tu /
kapālāni vibhidyante sphuṭantyanyāni bhūyasā //
anulbaṇamanāviddhaṃ svasthāne paryavasthitam /
avedanaṃ ca ceṣṭāyāṃ bhagnaṃ vidyāt susādhitam //
kṛṣṇāstilānvirajaso dṛḍhavastrabaddhān saptakṣapā bahati vāriṇi vāsayet /
saṃśoṣayedanudinaṃ pratisārya cainān kṣīre tathaiva madhukakvathite ca toye //
punarapi pītapayaskāṃstān pūrvavadeva śoṣitān bāḍham /
vigatatuṣānarajaskān saṃcūrṇya vicūrṇitairyuñjyāt //
naladavālakalohitayaṣṭikā nakhamisiplavakuṣṭhabalātrayaiḥ /
agarukuṅkumacandanasārivā saralasarjarasāmaradārubhiḥ //
padmakādigaṇopetaistilapiṣṭaṃ tataśca tat /
samastagandhabhaiṣajyasiddhadugdhena pīḍayet //
śaileyarāsnāśumatīkaśerukālānusārīnatapatralodhraiḥ /
sakṣīraśuklaiḥ sapayaḥ sadūrvaistailaṃ pacettannaladādibiśca //
gandhatailamidamuttamamasthisthairyakṛjjayati cāśu vikārān /
vātapittajanitānativīryaṃ vyāpino 'pivividhairupayogaiḥ //
Original text: Aṣṭāṅgasaṃgraha · Edition: e-text by SARIT · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0