Language

ENहिગુ
Scripture Library

Ashtanga Sangraha · Chapter 6.31

6.31.1

athātaḥ sadyovraṇapratiṣedhaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ /
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ //

6.31.2

āgantorvraṇasya prāgupadiṣṭaḥ sambhavaḥ /
tatra tatra yathāyathaṃ pratīkāraśca /
vividhābhighātajanitaistu subahvākṛtibhirapi sadyovraṇairadhiṣṭhitamaṅgaṃ samāsāt trividhaṃ bhavati chinnaṃ viddhaṃ piccitaṃ ca /
trividhamapi caitattvagādikṣaṇanāt kṣatamityucyate //

6.31.3

tatra chinnaṃ pañcadhā bhidyate /
tadyathā tvakchede ghṛṣṭam /
kiñcinmāṃsasyāpyavakṛttam /
tasyaivāvagāḍhasya viśeṣeṇa viśālamāyataṃ ca vicchinnam /
kiñciccheṣeṣvasthisnāyvādiṣu vilambitam /
aśeṣāṅgachede pātitam //

6.31.4

viddhaṃ tvaṣṭavidham /
tatra māṃsamanuprāpte śalye 'nuviddham /
dvitīye pārśve tvacamunnāmyottuṇḍitam /
kiñcinnissṛte 'tividdham /
sarvathā nissṛte nirviddham /
etadeva caturvidhaṃ koṣṭhe pṛthumukhairvā praharaṇaiḥ kuntādibhirviddhamanubhinnaṃ bhinnottuṇḍitamatibhinnaṃ nirbhinnamiti ca saṃjñāṃ labhate //

6.31.5

yat punaḥ prahāreṇa pīḍanena vā gātramasthiyuktamasṛṅmajjaplutaṃ pṛthutāmāpadyate tat piccitam /
tat dvividham /
savraṇamavraṇaṃ ca /
tatra savraṇamuktam /
avraṇaṃ punarbhaṅgeṣūpadekṣyate /
bhavati cātra //

6.31.6

sadyaḥ sadyovraṇaṃ siñcedyaṣṭīmadhukasarpiṣā /
tīvravyathaṃ kavoṣṇena balātailena vā punaḥ //

6.31.7

kṣatoṣmāṇo nigrahārthaṃ tatkālavisṛtasya ca /
kaṣāyaśītamadhurasnigdhā lepādayo hitāḥ //

6.31.8

sadyovraṇeṣvāyateṣu sandhānārthaṃ viśeṣataḥ /
madhusarpiḥprayuñjīta pittaghnīśca himāḥ kriyāḥ //

6.31.9

sasaṃrambheṣu kartavyamūrdhvaṃ cādhaśca śodhanam /
upavāso hitaṃ bhaktaṃ pratataṃ raktamokṣaṇam //

6.31.10

ghṛṣṭapiccitayoreṣa sutarāmiṣyate vidhiḥ /
tayorhyalpaṃ sravatyasraṃ pākastenāśu jāyate //

6.31.11

atyarthamasraṃ sravati prāyaśo 'nyatra vikṣate /
tato raktakṣayādgvāyau kupite 'tirujākare //

6.31.12

snehapānaparīṣekasvedalepopanāhanam /
snehabastiṃ ca kurvīta vātaghnauṣadhasādhitam //

6.31.13

iti sāptāhikaḥ proktaḥ sadyovraṇahito vidhiḥ /
saptāhāt gatavege tu pūrvoktaṃ vidhimācret //

6.31.14

kṣālanābhyaṅgalepeṣu tasmin duṣṭe prayojayet /
āragdvadhādikaṃ vargaṃ surasādiṃ ca śodhanam //

6.31.15

kalkastrivṛttilairaṇḍapatrairyojyaḥ sasaindhavaiḥ /
vātike paittike kumbhayaṣṭyāhvarajanītilaiḥ /
ślaiṣmike tilatejohvānikumbhasvarjikāgnikaiḥ //

6.31.16

eṣa duṣṭavraṇavidhiḥ kuṣṭhamehavraṇeṣvapi //

6.31.17

prāyaḥ sāmānyakarmedaṃ vakṣyate tu pṛthak pṛthak //

6.31.18

ghṛṣṭe rujaṃ nigṛhyāśu varṇe cūrṇāni nikṣipet /
kalkādīnyavakṛtte tu vicchinnapravilambinoḥ /
sīvanaṃ vidhinoktena bandhanaṃ cānupīḍanam //

6.31.19

asādhyaṃ sphuṭitaṃ netramudīrṇaṃ lambate tu yat /
sanniveśya yathāsthānamavyāviddhasiraṃ bhiṣak //

6.31.20

pīḍayet pāṇinā padmapatravyavahitena tat /
tato 'sya secane nasye tarpaṇe ca hitaṃ haviḥ //

6.31.21

vipakvamājaṃ yaṣṭyāhvajīvakarṣabhakotpalaiḥ /
sapayaskaiḥ paraṃ taddhi sarvanetrābhighātajit //

6.31.22

galapīḍāvasannekṣṇi vamano 'tkāsanakṣavāḥ /
prāṇāyāmo 'thavā kāryaḥ kriyā ca kṣatanetravat //

6.31.23

karṇe sthānātucyute syūte srotastailena pūrayet //

6.31.24

kṛkāṭikāyāṃ chinnāyāṃ nirgacchatyapi mārute /
samaṃ niveśya badhnīyāt syūtva śīghraṃ nirantaram //

6.31.25

ājena sarpiṣā cātra pariṣekaḥ praśasyate /
uttānonnāni bhuñjīta śayīta ca suyantritaḥ //

6.31.26

ghātaṃ śākhāsu tiryaksthaṃ gātre samyaṅniveśite /
syūtvā vellitabandhena badhnīyāt ghanavāsasā /
carmaṇā goṣphaṇābandhaḥ kāryaścāsaṅgate vraṇe //

6.31.27

pādau vilambimuṣkasya prokṣya netre ca vāriṇā /
praveśya vṛṣaṇau sīvyet sīvanyā tunnasaṃjñayā //

6.31.28

kāryaśca goṣphaṇābandhaḥ kaṭyāmāveśya paṭṭakam /
snehasekaṃ na kurvīta tena klidyati hi vraṇaḥ //

6.31.29

kālānusāryagurvelājātīcandanaparpaṭaiḥ /
śilādārvyamṛtātutthaiḥ siddhaṃ tailaṃ ca ropaṇam //

6.31.30

chinnāṃ niśśeṣataḥ śākhāṃ dagdhvā teilena yuktitaḥ /
badhnīyāt kośabandhena tato vraṇavadācaret //

6.31.31

kāryaḥ śalyāhṛte viddhe kramo bhaṅgāttu piccite //

6.31.32

śiraso 'pahṛte śalye bālavartiṃ praveśayet /
mastuluṅgasruteḥ kruddho hanyādenaṃ calo 'nyathā /
vraṇe rohati caikeikaṃ śanairapanayet kacam //

6.31.33

mastuluṅgastrutau khādenmastiṣkānanyajīvajān /
śalye hṛteṅgādanyasmāt snehavartiṃ nidhāpayet //

6.31.34

dūrāvagāḍhāḥ sūkṣmāsyā ye vraṇāḥ srutaśoṇitāḥ /
secayeccakratailena sūkṣmanetrārpitena tān //

6.31.35

bhinne koṣṭhe 'sṛjā pūrṇe mūrcchā hṛtpārśvavedanāḥ /
jvaro dāhastṛḍādhmānaṃ bhaktasyānabhinandanam //

6.31.36

saṅgo viṇmūtramarutāṃ śvāsaḥ svedokṣiraktatā /
lohagandhitvamāsye 'sya syāt gātre ca vigandhitā //

6.31.37

āmāśayasthe rudhire rudhiraṃ chardayatyapi /
ādhmānenātimātreṇa śūlena ca viśasyate //

6.31.38

pakvāśayasthe rudhire saśūlaṃ gauravaṃ bhavet /
nābheradhastācchītatvaṃ khebhyo raktasya cāgamaḥ //

6.31.39

abhinnopyāśayaḥ sūkṣmaiḥ srotobhirabhipūryate /
asṛjā syandamānena pārśvairmūtreṇa bastivat //

6.31.40

tatrāntarlohitaṃ śītapādocchvāsakarānanam /
raktākṣaṃ paṇḍuvadanamānaddhaṃ ca vivarjayet //

6.31.41

āmāśayasthe vamanaṃ hitaṃ pakvāśayāśrite /
virecanaṃ nirūhaśca niḥsnehoṣṇairviśodhanaiḥ //

6.31.42

yavakolakulatthānāṃ rasaiḥ snehavivarjitaiḥ /
bhuñjītānnaṃyavāgūṃ vā pibet saindhavasaṃyutām //

6.31.43

atinissṛtaraktastu bhinnakoṣṭhaḥ pibedasṛk //

6.31.44

kliṣṭacchinnāntrabhedena koṣṭhabhedo dvidhā smṛtaḥ /
mūrcchādayo 'lpāḥ prathame dvitīyetvatibādhakāḥ /
kliṣṭāntraḥ saṃśaye dehī chinnāntro naiva jīvati //

6.31.45

yathāsvaṃ mārgamāpannā yasya viṇmūtramārutāḥ /
vyupadravaḥ sabhinne 'pi koṣṭhe jīvatyasaṃśayam //

6.31.46

abhinnamāntraṃ niṣkrāntaṃ praveśyaṃ natvatonyathā /
uluṅgilaśirograstaṃ tadapyeke vadanti tu //

6.31.47

prakṣālya payasā digdhaṃ tṛṇa śoṇita pāṃsubhiḥ /
praveśayet klṛptanakho ghṛtenāktaṃ śanaiḥ śanaiḥ /
kṣīreṇārdrīkṛtaṃ śuṣkaṃ bhūrisarpiḥ pariplutam //

6.31.48

aṅgulyā pramṛśet kaṇṭhaṃ jalenodvejayecca tam /
tathāntrāṇi viśantyantastatkālaṃ pīḍayeta ca //

6.31.49

vraṇasaukṣmyāt bahutvādvā koṣṭhamāntramanāviśat /
tatpramāṇena jaṭharaṃ pāṭayitvā praveśayet /

6.31.50

yathāsthānasthite samyagāntre sīvyedanu vraṇam /
sthānādapetamādatte jīvitaṃ gupitaṃ ca tat //

6.31.51

veṣṭayitvānupaṭṭena ghṛtena pariṣecayet /
pāyayeta tataḥ koṣṇaṃ citrātailayutaṃ payaḥ /
mṛdukriyārthaṃ śakṛto vāyoścādhaḥ pravṛttaye //

6.31.52

tvagaśvakarṇakakubhabadarīsallakīdhavāt /
tatkalkasādhitaṃ tailaṃ pradhānaṃ vraṇaropaṇam //

6.31.53

anuvarteta varṣaṃ ca yathoktāṃ vraṇayantraṇām //

6.31.54

udarānmedaso vartiṃ nirgatāṃ bhasmanā mṛdā /
avakīrya kaṣāyairvā ślakṣṇairmūle tataḥ samam //

6.31.55

dṛḍhaṃ ca badhvā sūtreṇa varddhayet kuśalo bhiṣak /
tīkṣṇenāgniprataptena śastreṇa sakṛdeva tu //

6.31.56

syādatyathā rugāṭopo mṛtyurvā chidyamānayā //

6.31.57

sakṣaudre ca vraṇe baddhe sujīrṇenne ghṛtaṃ pibet /
kṣīraṃ vā śarkarācitrālākṣāgokṣurakaiḥ śṛtam /
rugdāhajit sayaṣṭyāhvaiḥ paraṃ pūrvodito vidhiḥ //

6.31.58

medogranthyuditaṃ cātra tailamabhyañjane hitam //

6.31.59

tālīsaṃ padmakaṃ māṃsī hareṇvagarucandanam /
haridre padmabījāni sośīraṃ madhukaṃ ca taiḥ /
pakvaṃ sadyovraṇeṣūktaṃ tailaṃ ropaṇamuttamam //

6.31.60

mūḍhaprahārābhihate patite viṣamoccakaiḥ /
kāryaṃ vātāsrajittṛptimardanābhyaṅgasecanam //

6.31.61

viśliṣṭadehaṃ mathitaṃ kṣīṇaṃ marmahataṃ hatam /
vāsayettailapūrṇāyāṃ droṇyāṃ māṃsarasāśinam //

6.31.62

prahartṛyatnāyudhaghātagātraiḥ sadyovraṇāḥ kāmamanantarūpāḥ /
tathāpi na tritvamatikramante cayādibhedairiva mārutādyāḥ //

Original text: Aṣṭāṅgasaṃgraha · Edition: e-text by SARIT · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0

Esc