Ashtanga Sangraha · Chapter 6.31
athātaḥ sadyovraṇapratiṣedhaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ /
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ //
āgantorvraṇasya prāgupadiṣṭaḥ sambhavaḥ /
tatra tatra yathāyathaṃ pratīkāraśca /
vividhābhighātajanitaistu subahvākṛtibhirapi sadyovraṇairadhiṣṭhitamaṅgaṃ samāsāt trividhaṃ bhavati chinnaṃ viddhaṃ piccitaṃ ca /
trividhamapi caitattvagādikṣaṇanāt kṣatamityucyate //
tatra chinnaṃ pañcadhā bhidyate /
tadyathā tvakchede ghṛṣṭam /
kiñcinmāṃsasyāpyavakṛttam /
tasyaivāvagāḍhasya viśeṣeṇa viśālamāyataṃ ca vicchinnam /
kiñciccheṣeṣvasthisnāyvādiṣu vilambitam /
aśeṣāṅgachede pātitam //
viddhaṃ tvaṣṭavidham /
tatra māṃsamanuprāpte śalye 'nuviddham /
dvitīye pārśve tvacamunnāmyottuṇḍitam /
kiñcinnissṛte 'tividdham /
sarvathā nissṛte nirviddham /
etadeva caturvidhaṃ koṣṭhe pṛthumukhairvā praharaṇaiḥ kuntādibhirviddhamanubhinnaṃ bhinnottuṇḍitamatibhinnaṃ nirbhinnamiti ca saṃjñāṃ labhate //
yat punaḥ prahāreṇa pīḍanena vā gātramasthiyuktamasṛṅmajjaplutaṃ pṛthutāmāpadyate tat piccitam /
tat dvividham /
savraṇamavraṇaṃ ca /
tatra savraṇamuktam /
avraṇaṃ punarbhaṅgeṣūpadekṣyate /
bhavati cātra //
sadyaḥ sadyovraṇaṃ siñcedyaṣṭīmadhukasarpiṣā /
tīvravyathaṃ kavoṣṇena balātailena vā punaḥ //
kṣatoṣmāṇo nigrahārthaṃ tatkālavisṛtasya ca /
kaṣāyaśītamadhurasnigdhā lepādayo hitāḥ //
sadyovraṇeṣvāyateṣu sandhānārthaṃ viśeṣataḥ /
madhusarpiḥprayuñjīta pittaghnīśca himāḥ kriyāḥ //
sasaṃrambheṣu kartavyamūrdhvaṃ cādhaśca śodhanam /
upavāso hitaṃ bhaktaṃ pratataṃ raktamokṣaṇam //
ghṛṣṭapiccitayoreṣa sutarāmiṣyate vidhiḥ /
tayorhyalpaṃ sravatyasraṃ pākastenāśu jāyate //
atyarthamasraṃ sravati prāyaśo 'nyatra vikṣate /
tato raktakṣayādgvāyau kupite 'tirujākare //
snehapānaparīṣekasvedalepopanāhanam /
snehabastiṃ ca kurvīta vātaghnauṣadhasādhitam //
iti sāptāhikaḥ proktaḥ sadyovraṇahito vidhiḥ /
saptāhāt gatavege tu pūrvoktaṃ vidhimācret //
kṣālanābhyaṅgalepeṣu tasmin duṣṭe prayojayet /
āragdvadhādikaṃ vargaṃ surasādiṃ ca śodhanam //
kalkastrivṛttilairaṇḍapatrairyojyaḥ sasaindhavaiḥ /
vātike paittike kumbhayaṣṭyāhvarajanītilaiḥ /
ślaiṣmike tilatejohvānikumbhasvarjikāgnikaiḥ //
eṣa duṣṭavraṇavidhiḥ kuṣṭhamehavraṇeṣvapi //
prāyaḥ sāmānyakarmedaṃ vakṣyate tu pṛthak pṛthak //
ghṛṣṭe rujaṃ nigṛhyāśu varṇe cūrṇāni nikṣipet /
kalkādīnyavakṛtte tu vicchinnapravilambinoḥ /
sīvanaṃ vidhinoktena bandhanaṃ cānupīḍanam //
asādhyaṃ sphuṭitaṃ netramudīrṇaṃ lambate tu yat /
sanniveśya yathāsthānamavyāviddhasiraṃ bhiṣak //
pīḍayet pāṇinā padmapatravyavahitena tat /
tato 'sya secane nasye tarpaṇe ca hitaṃ haviḥ //
vipakvamājaṃ yaṣṭyāhvajīvakarṣabhakotpalaiḥ /
sapayaskaiḥ paraṃ taddhi sarvanetrābhighātajit //
galapīḍāvasannekṣṇi vamano 'tkāsanakṣavāḥ /
prāṇāyāmo 'thavā kāryaḥ kriyā ca kṣatanetravat //
karṇe sthānātucyute syūte srotastailena pūrayet //
kṛkāṭikāyāṃ chinnāyāṃ nirgacchatyapi mārute /
samaṃ niveśya badhnīyāt syūtva śīghraṃ nirantaram //
ājena sarpiṣā cātra pariṣekaḥ praśasyate /
uttānonnāni bhuñjīta śayīta ca suyantritaḥ //
ghātaṃ śākhāsu tiryaksthaṃ gātre samyaṅniveśite /
syūtvā vellitabandhena badhnīyāt ghanavāsasā /
carmaṇā goṣphaṇābandhaḥ kāryaścāsaṅgate vraṇe //
pādau vilambimuṣkasya prokṣya netre ca vāriṇā /
praveśya vṛṣaṇau sīvyet sīvanyā tunnasaṃjñayā //
kāryaśca goṣphaṇābandhaḥ kaṭyāmāveśya paṭṭakam /
snehasekaṃ na kurvīta tena klidyati hi vraṇaḥ //
kālānusāryagurvelājātīcandanaparpaṭaiḥ /
śilādārvyamṛtātutthaiḥ siddhaṃ tailaṃ ca ropaṇam //
chinnāṃ niśśeṣataḥ śākhāṃ dagdhvā teilena yuktitaḥ /
badhnīyāt kośabandhena tato vraṇavadācaret //
kāryaḥ śalyāhṛte viddhe kramo bhaṅgāttu piccite //
śiraso 'pahṛte śalye bālavartiṃ praveśayet /
mastuluṅgasruteḥ kruddho hanyādenaṃ calo 'nyathā /
vraṇe rohati caikeikaṃ śanairapanayet kacam //
mastuluṅgastrutau khādenmastiṣkānanyajīvajān /
śalye hṛteṅgādanyasmāt snehavartiṃ nidhāpayet //
dūrāvagāḍhāḥ sūkṣmāsyā ye vraṇāḥ srutaśoṇitāḥ /
secayeccakratailena sūkṣmanetrārpitena tān //
bhinne koṣṭhe 'sṛjā pūrṇe mūrcchā hṛtpārśvavedanāḥ /
jvaro dāhastṛḍādhmānaṃ bhaktasyānabhinandanam //
saṅgo viṇmūtramarutāṃ śvāsaḥ svedokṣiraktatā /
lohagandhitvamāsye 'sya syāt gātre ca vigandhitā //
āmāśayasthe rudhire rudhiraṃ chardayatyapi /
ādhmānenātimātreṇa śūlena ca viśasyate //
pakvāśayasthe rudhire saśūlaṃ gauravaṃ bhavet /
nābheradhastācchītatvaṃ khebhyo raktasya cāgamaḥ //
abhinnopyāśayaḥ sūkṣmaiḥ srotobhirabhipūryate /
asṛjā syandamānena pārśvairmūtreṇa bastivat //
tatrāntarlohitaṃ śītapādocchvāsakarānanam /
raktākṣaṃ paṇḍuvadanamānaddhaṃ ca vivarjayet //
āmāśayasthe vamanaṃ hitaṃ pakvāśayāśrite /
virecanaṃ nirūhaśca niḥsnehoṣṇairviśodhanaiḥ //
yavakolakulatthānāṃ rasaiḥ snehavivarjitaiḥ /
bhuñjītānnaṃyavāgūṃ vā pibet saindhavasaṃyutām //
atinissṛtaraktastu bhinnakoṣṭhaḥ pibedasṛk //
kliṣṭacchinnāntrabhedena koṣṭhabhedo dvidhā smṛtaḥ /
mūrcchādayo 'lpāḥ prathame dvitīyetvatibādhakāḥ /
kliṣṭāntraḥ saṃśaye dehī chinnāntro naiva jīvati //
yathāsvaṃ mārgamāpannā yasya viṇmūtramārutāḥ /
vyupadravaḥ sabhinne 'pi koṣṭhe jīvatyasaṃśayam //
abhinnamāntraṃ niṣkrāntaṃ praveśyaṃ natvatonyathā /
uluṅgilaśirograstaṃ tadapyeke vadanti tu //
prakṣālya payasā digdhaṃ tṛṇa śoṇita pāṃsubhiḥ /
praveśayet klṛptanakho ghṛtenāktaṃ śanaiḥ śanaiḥ /
kṣīreṇārdrīkṛtaṃ śuṣkaṃ bhūrisarpiḥ pariplutam //
aṅgulyā pramṛśet kaṇṭhaṃ jalenodvejayecca tam /
tathāntrāṇi viśantyantastatkālaṃ pīḍayeta ca //
vraṇasaukṣmyāt bahutvādvā koṣṭhamāntramanāviśat /
tatpramāṇena jaṭharaṃ pāṭayitvā praveśayet /
yathāsthānasthite samyagāntre sīvyedanu vraṇam /
sthānādapetamādatte jīvitaṃ gupitaṃ ca tat //
veṣṭayitvānupaṭṭena ghṛtena pariṣecayet /
pāyayeta tataḥ koṣṇaṃ citrātailayutaṃ payaḥ /
mṛdukriyārthaṃ śakṛto vāyoścādhaḥ pravṛttaye //
tvagaśvakarṇakakubhabadarīsallakīdhavāt /
tatkalkasādhitaṃ tailaṃ pradhānaṃ vraṇaropaṇam //
anuvarteta varṣaṃ ca yathoktāṃ vraṇayantraṇām //
udarānmedaso vartiṃ nirgatāṃ bhasmanā mṛdā /
avakīrya kaṣāyairvā ślakṣṇairmūle tataḥ samam //
dṛḍhaṃ ca badhvā sūtreṇa varddhayet kuśalo bhiṣak /
tīkṣṇenāgniprataptena śastreṇa sakṛdeva tu //
syādatyathā rugāṭopo mṛtyurvā chidyamānayā //
sakṣaudre ca vraṇe baddhe sujīrṇenne ghṛtaṃ pibet /
kṣīraṃ vā śarkarācitrālākṣāgokṣurakaiḥ śṛtam /
rugdāhajit sayaṣṭyāhvaiḥ paraṃ pūrvodito vidhiḥ //
medogranthyuditaṃ cātra tailamabhyañjane hitam //
tālīsaṃ padmakaṃ māṃsī hareṇvagarucandanam /
haridre padmabījāni sośīraṃ madhukaṃ ca taiḥ /
pakvaṃ sadyovraṇeṣūktaṃ tailaṃ ropaṇamuttamam //
mūḍhaprahārābhihate patite viṣamoccakaiḥ /
kāryaṃ vātāsrajittṛptimardanābhyaṅgasecanam //
viśliṣṭadehaṃ mathitaṃ kṣīṇaṃ marmahataṃ hatam /
vāsayettailapūrṇāyāṃ droṇyāṃ māṃsarasāśinam //
prahartṛyatnāyudhaghātagātraiḥ sadyovraṇāḥ kāmamanantarūpāḥ /
tathāpi na tritvamatikramante cayādibhedairiva mārutādyāḥ //
Original text: Aṣṭāṅgasaṃgraha · Edition: e-text by SARIT · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0