અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 6.32

અથાતો ભઙ્ગપ્રતિષેધં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

પતનપીડનપ્રહારાક્ષેપણવ્યાલદંશનપ્રભૃતિભિરભિઘાતવિશેષૈરનેકવિધમસ્થિભઙ્ગમુપદિશન્તિ ॥

તત્તુભઙ્ગજાતં દ્વ્યધિષ્ઠાનં સન્ધાવસન્ધૌ ચ ।
તત્ર સન્ધિમુક્તં ષડ્વિધમુત્પિષ્ટં વિશ્લિષ્ટમવક્ષિપ્તમતિક્ષિપ્તં તિર્યક્ક્ષિપ્તં વિવર્તિતમિતિ ॥

તસ્ય સામાન્યલક્ષણં પ્રસારણાકુઞ્ચન વિવર્તનાક્ષેપણાશક્તિરુગ્રરુજતા સ્પર્શાસહિષ્ણુત્વં ચ ॥

અથોત્પિષ્ટે સ્વસ્થાન એવ સન્ધાવુભયતઃ શોફો વેદના વિશેષતશ્ચ રાત્રૌ ભવતિ ।
વિશ્લિષ્ટેલ્પશોફો વેદનાસાતત્યં સન્ધિવિક્રિયા ચ ।
અવક્ષિપ્તે સન્ધિવિશ્લેષસ્તીવ્રા ચ રુક્ ।
અતિક્ષિપ્તે દ્વયોરપિ સન્ધ્યસ્થ્નોરતિક્રાન્તતા વેદના ચ ।
તિર્યક્ ક્ષિપ્તેત્વેકસ્યાસ્થ્નઃ પાર્શ્વતો ગમનમત્યર્થં વેદના ચ ।
વિવર્તિતે સન્ધિપાર્શ્વગમનાદ્વિષમાઙ્ગતા વેદના ચ ॥

અસન્ધિભગ્નં પુનર્દ્વાદશવિધમ્ ।
તદ્યથા ।
કર્કટકં વક્રં સ્થુટિતં વેલ્લિતમસ્થિચ્છલ્લિકાશ્વકર્ણં પિચ્ચિતં દારિતં ચૂર્ણિતમતિપાતિતં શેષિતં મજ્જાનુગતમિતિ ॥

શ્વયથુબાહુલ્યં સ્પન્દનં વિવર્તનં સ્પર્શાસહિષ્ણુતા ચ પીડ્યમાને શબ્દઃ સ્રસ્તાઙ્ગતા વેદનાતિપ્રવૃત્તિઃ સર્વાસુ ચાવસ્થાસુ શર્મ ન લભત ઇતિ સાધારણમસન્ધિભગ્નરૂપમ્ ॥

વૈશેષિકં તુ સંવ્યૂઢમુભયતોસ્થિમધ્યભગ્નં ગ્રન્થિરિવોન્નતં કર્કટકાનુકારિ કર્કટકમ્ ॥

આભુગ્નમવિમુક્તમસ્થિ વક્રમ્ ।
શૂકપૂર્ણમિવાધ્માતં વિપુલૈકદારિ સ્ફુટિતમ્ ॥

દ્વિધાભૂતં વેલ્લતે પ્રકમ્પમાનં વેલ્લિતકમ્ ॥

પાર્શ્વતો ઽસ્થિ હીનમુદ્ગતમસ્થિચ્છલ્લિકા ॥

અશ્વકર્ણવદુદ્ગતમશ્વકર્ણમ્ ॥

પૃથુતાં ગતમનલ્પશોફં પિચ્ચિતમ્ ॥

અણુબહુવિદારિ વેદનાવચ્ચ દારિતમ્ ॥

સ્પૃશ્યમાનં શબ્દવચ્ચૂર્ણિતમ્ ॥

અસ્થ્યવયવોસ્થિમધ્યમનુપ્રવિશન્નતિપાતિતમ્ ॥

અન્યતરપાર્શ્વાવશિષ્ટં શેષિતમ્ ॥

ક્ષતં ભગ્નમુન્નમ્યમાનં મજ્ઞિ મજ્જતિ મજ્જાનુગતમ્ ॥

એષામન્ત્યાનિ પઞ્ચ કૃચ્છ્રસાધ્યાનિ કૃશાતિબાલવૃદ્ધાસહાનામત્યાશિનાં વાતાત્મકાનાં કુષ્ઠિનામુપદ્રવવતાં ચ ॥

અસાધ્યં તુ ભિન્નં કટીકપાલં સન્ધિમુક્તં વા જઘનમુત્પિષ્ટં કૂર્પરો વિવર્તિતસ્તથા લલાટં ચૂર્ણિતમસંશ્લિષ્ટકપાલં ચ શિરઃ શંખપૃષ્ઠસ્તનાન્તરભઙ્ગં ચેતિ ।
ભવન્તિ ચાત્ર ॥

અથાવનતમુન્નામ્યમુન્નતં ચાવપીડયેત્ ।
આઞ્છેદધિક્ષિપ્તમધોગતં ચોપરિ વર્તયેત્ ।
આઞ્છનોત્પડિનોન્નામચર્મસઙ્ક્ષેપબન્ધનૈઃ ॥

સન્ધીન્ શરીરગાન્ સર્વાંશ્ચલાનપ્યચલાનપિ ।
ઇત્યેતૈઃ સ્થાપનોપાયૈઃ સમ્યક્સંસ્થાપ્ય નિશ્ચલમ્ ।
પટ્ટૈઃ પ્રભૂતસર્પિર્ભિર્વેષ્ટયિત્વા સુખૈસ્તતઃ ॥

કદમ્બોદુમ્બરાશ્વથસર્જાર્જુનપલાશજૈઃ ।
વંશોદ્ભવૈર્વા પૃથુભિસ્તનુભિઃ સુનિવેશિતૈઃ ॥

સુશ્લક્ષ્ણૈઃ સપ્રતિષ્ટમ્ભૈર્વલ્કલૈઃ શકલૈરપિ ।
કુશાહ્વયૈઃ સમં બન્ધં પટ્ટસ્યોપરિ યોજયેત્ ॥

શિથિલેન હિ હિ બન્ધેન સન્ધિસ્થૈર્યં ન જાયતે ।
ગાઢેનાતિરુજાદાહપાકશ્વયથુસમ્ભવઃ ॥

ત્ર્યહાત્ત્ર્યહાદૃતૌ ઘર્મે સપ્તાહન્મોક્ષયેદ્ધિમે ।
સાધારણે તુ પઞ્ચાહાત્ ભઙ્ગદોષવશેન વા ॥

ન્યગ્રોધાદિકષાયેણ તતઃ શીતેન સેચયેત્ ।
તં પઞ્ચમૂલપક્વેન પયસા તુ સવેદનમ્ ॥

સુખોષ્ણં ચાવચાર્યં સ્યાચ્ચક્રતૈલં વિજાનતા ।
વિભજ્ય દેશં કાલં ચ વાતઘ્નૌષધસંયુતમ્ ॥

પ્રતતં લેપસેકાંશ્ચ વિદધ્યાત્ ભૃશશીતલાન્ ।
ગૃષ્ટિક્ષીરં સસર્પિષ્કં મધુરૌષધસાધિતમ્ ।
પ્રાતઃ પ્રાતઃ પિબેત્ ભગ્નઃ શીતલં લાક્ષયાયુતમ્ ॥

સવ્રણસ્ય તુ ભગ્નસ્ય વ્રણો મધુઘૃતોત્તરૈઃ ।
કષાયૈઃ પ્રતિસાર્યો ઽથ શેષો ભઙ્ગોદિતઃ ક્રમઃ ॥

લમ્બાનિ વ્રણમાંસાનિ પ્રલિપ્ય મધુસર્પિષા ।
સન્દધીત વ્રણાન્ વૈદ્યો બન્ધનૈશ્ચોપપાદયેત્ ॥

તાન્સમાન્સુસ્થિતાન્જ્ઞાત્વા ફલિનીલોધ્રકટ્ફલૈઃ ।
સમઙ્ગાધાતકીયુક્તૈશ્ચૂર્ણિતૈરવચૂર્ણયેત્ ॥

પઞ્ચવલ્કલચૂર્ણૈર્વા મધુશુક્તસમન્વિતૈઃ ।
ધાતકીલોધ્રચૂર્ણૈર્વા રોહન્ત્યાશુ તથા વ્રણાઃ ॥

વિશ્લિષ્ટોત્પિષ્ટયોઃ સન્ધિમેવમેવાવિઘટ્ટયન્ ।
ઉપાચરેદ્યથાસ્વં ચ વિસર્પાદીનુપદ્રવાન્ ॥

ઇતિ ભઙ્ગ ઉપક્રાન્તઃ સ્થિરધાતોરૃતૌ હિમે ।
માંસલસ્યાલ્પદોષસ્ય સુસાધો દારુણો ઽન્યથા ॥

પૂર્વમધ્યાન્તવયસામેકદ્વિત્રિગુણૈઃ ક્રમાત્ ।
માસૈઃ સ્થૈર્યં ભવેત્ સન્ધેર્યથોક્તં ભજતાં વિધિમ્ ॥

સામાન્યં સાધનમિદં વિશેષો વક્ષ્યતેત્વતઃ ॥

નખસન્ધિં સમુત્પિષ્ટં રક્તાનુગતમારયા ।
અવમથ્ય સ્રુતે રક્તે શાલિપિષ્ટેન લેપયેત્ ॥

ભગ્નાન્ સન્ધિવિમુક્તાંશ્ચ કૃત્વા પૂર્વવદઙ્ગુલીન્ ।
તનુનાવેષ્ટ્ય પટ્ટેન ઘૃતસેકં પ્રદાપયેત્ ॥

ચક્રયોગેન મતિમાનાઞ્છેદૂર્વાસ્થિ નિર્ગતમ્ ॥

આઞ્ચ્છેદૂર્ધ્વમધસ્તાચ્ચ કટીભગ્નં ચિકિત્સકઃ ॥

મુસલેનોત્ક્ષિપેત્ કક્ષમંસસન્ધૌ વિસઙ્ગતે ।
સ્થાનસ્થિતં ચ બધ્નીયાત્ સ્વસ્તિકેન સમાહિતઃ ॥

કૌર્પરં તુ ભિષક્સધિમંગુષ્ઠેનાનુમાર્જયેત્ ।
અનુમૃજ્ય તતઃ સન્ધિં પીડયેત્ કૂર્પરાચ્ચ્યુતમ્ ।
પ્રસાર્યાકુઞ્ચયેચ્ચૈનં સ્નેહસકં ચ કારયેત્ ॥

મણિબન્ધે ચ જાનૌ ચ ગુલ્ફે ચૈષઃ ક્રિયાક્રમઃ ॥

ઉભે તલે સમે કૃત્વા તલભગ્નસ્ય દોહિનઃ ।
બધ્નીયાદામતૈલેન પરિષેકં ચ કારયેત્ ॥

પ્રાગ્ગોમયમયં પિણ્ડં ધારયેન્મૃન્મયં તતઃ ।
હસ્તે જાતબલે કાર્યં ક્રમાત્ પાષાણધારણમ્ ॥

સન્નમુન્નામયેત્ સ્વિન્નમક્ષકં મુસલેન તુ ।
તથોન્નતં પીડયેત બધ્નીયાન્નિબિડં તતઃ ॥

ઊરુવચ્ચ વિધાતવ્યં બાહુભઙ્ગે પ્રસાધનમ્ ॥

ગ્રીવાયાં તુ વિવૃત્તાયાં પ્રવિષ્ટાયામધોપિ વા ।
અવટાવથ હન્વોશ્ચ પ્રગૃહ્યોન્નમયેચ્છિરઃ ।
સમં કુશાભિર્બધ્નીયાદુત્તાનં શાયયેચ્ચ તમ્ ॥

હન્વસ્થિની સમાનીય હનુસન્ધૌ વિસઙ્ગતે ।
સ્વેદયિત્વા સ્થિતેસમ્યક્ પઞ્ચાઙ્ગીબન્ધમાચરેત્ ।
ઘૃતં વાતઘ્નમધુરૈઃ સિદ્ધં નસ્યં ચ પૂજિતમ્ ॥

દન્તાનભગ્નાંશ્ચલિતાન્ સરક્તાનવપીડયેત્ ।
વયસ્થસ્યામ્બુભિઃ શીતૈઃ પરિષિચ્ય પ્રલેપયેત્ ॥

બહિર્નિર્વાપણૈરન્તઃ સન્ધાનીયૈરુપાચરેત્ ।
લાદ્વયશૃતે ક્ષીરે પદ્મકાદિશૃતં ઘૃતમ્ ॥

નસ્યગણ્ડૂષયોર્યોજ્યં ચલદ્વિજહિતાનિ ચ ।
કલ્કિતૈસ્તદ્ધિતૈશ્ચાસ્ય દન્તમાંસાનિ લેપયેત્ ।
ત્રીન્માસાન્મૃદુ ભુઞ્જીત રસાન્નં કઠિનાંસ્ત્યજેત્ ॥

નાસાં વિવૃત્તાં સન્નં વા ઋજૂકૃત્ય શલાકયા ।
પ્રત્યેકં નસ્તતો નાડીં દ્વિમુખીં સમ્પ્રવેશયેત્ ।
તતઃ પટ્ટેન સંવેષ્ત્ય ઘૃતસેકં પ્રદાપયેત્ ॥

ભગ્નં કર્ણં ઘૃતાભ્યક્તં ન્યસ્ય બન્ધેન યોજયેત્ ।
સદ્યઃક્ષતવિધાનં ચ તતઃ પશ્ચાત્ સમાચરેત્ ॥

કટીજઙ્ઘોરુભગ્નાનાં કવાટશયનં હિતમ્ ।
યન્ત્રણાર્થં તતઃ કીલાઃ પઞ્ચ કાર્યા નિબન્ધનાઃ ।
જઙ્ગો રુપાર્શ્વયોર્દ્વૌ દ્વૌ તલ એકશ્ચ કીલકઃ ॥

શ્રોણ્યાં વા પૃષ્ટ્વંશે વા વક્ષસ્યક્ષકયોસ્તથા ।
વિમોક્ષે ભગ્નસન્ધીનાં વિધિમેનં સમાચરેત્ ॥

સન્ધીંશ્ચિરવિમુક્તાંસ્તુ સ્નિગ્ધસ્વિન્નાન્ મૃદૂકૃતાન્ ।
ઊક્તૈર્વિધાનૈર્બુધ્યા ચ યથાસ્વં સ્થાનમાનયેત્ ॥

અસન્ધિભગ્ને રૂઢે તુ વિષમોલ્બણસાધિતે ।
આપોથ્ય ભગ્નં યમયેત્તત્તો ભગ્નવદાચરેત્ ॥

ભઙ્ગો નૈતિ યથા પાકં પ્રયતેત તથા ભિષક્ ।
પક્વમાંસસિરાસ્નાયુઃ સન્ધિઃ શ્લેષં ન ગચ્છતિ ॥

વાતવ્યાધિવિનિર્દિષ્ટાન્ સ્નેહાન્ ભગ્નસ્ય યોજયેત્ ।
ચતુષ્પ્રયોગાન્ બલ્યાંશ્ચ બસ્તિકર્મ ચ શીલયેત્ ॥

શાલિક્ષીરરસાજ્યાદ્યૈઃ પૌષ્ટિકૈરવિદાહિભિઃ ।
માત્રયોપચરેત્ ભગ્નં સન્ધિસંશ્લેષકારિભિઃ ॥

ગ્લાનિર્ન શસ્યતે તસ્ય સન્ધિવિશ્લેષકૃદ્ધિ સા ॥

લવણં કટુકં ક્ષારમમ્લં મૈથુનમાતપમ્ ।
વ્યાયામં ચ ન સેવેત ભગ્નો રૂક્ષં ચ ભેષજમ્ ॥

સમ્યગ્યમિતમપ્યસ્થિ દુર્ન્યાસાદ્દુર્નિબન્ધનાત્ ।
સઙ્ક્ષોભાદપિ યત્ ગચ્છેદ્વિક્રિયાં તદ્વિવર્જયેત્ ।
આદિતો યચ્ચ દુર્જાતમસ્થિ સન્ધિરથાપિ વા ॥

તરુણાસ્થીનિ ભુજ્યન્તે ભજ્યન્તે નલકાનિ તુ ।
કપાલાનિ વિભિદ્યન્તે સ્ફુટન્ત્યન્યાનિ ભૂયસા ॥

અનુલ્બણમનાવિદ્ધં સ્વસ્થાને પર્યવસ્થિતમ્ ।
અવેદનં ચ ચેષ્ટાયાં ભગ્નં વિદ્યાત્ સુસાધિતમ્ ॥

કૃષ્ણાસ્તિલાન્વિરજસો દૃઢવસ્ત્રબદ્ધાન્ સપ્તક્ષપા બહતિ વારિણિ વાસયેત્ ।
સંશોષયેદનુદિનં પ્રતિસાર્ય ચૈનાન્ ક્ષીરે તથૈવ મધુકક્વથિતે ચ તોયે ॥

પુનરપિ પીતપયસ્કાંસ્તાન્ પૂર્વવદેવ શોષિતાન્ બાઢમ્ ।
વિગતતુષાનરજસ્કાન્ સંચૂર્ણ્ય વિચૂર્ણિતૈર્યુઞ્જ્યાત્ ॥

નલદવાલકલોહિતયષ્ટિકા નખમિસિપ્લવકુષ્ઠબલાત્રયૈઃ ।
અગરુકુઙ્કુમચન્દનસારિવા સરલસર્જરસામરદારુભિઃ ॥

પદ્મકાદિગણોપેતૈસ્તિલપિષ્ટં તતશ્ચ તત્ ।
સમસ્તગન્ધભૈષજ્યસિદ્ધદુગ્ધેન પીડયેત્ ॥

શૈલેયરાસ્નાશુમતીકશેરુકાલાનુસારીનતપત્રલોધ્રૈઃ ।
સક્ષીરશુક્લૈઃ સપયઃ સદૂર્વૈસ્તૈલં પચેત્તન્નલદાદિબિશ્ચ ॥

ગન્ધતૈલમિદમુત્તમમસ્થિસ્થૈર્યકૃજ્જયતિ ચાશુ વિકારાન્ ।
વાતપિત્તજનિતાનતિવીર્યં વ્યાપિનો ઽપિવિવિધૈરુપયોગૈઃ ॥