Ashtanga Sangraha · Chapter 6.30

athāto vraṇapratiṣedhaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ /
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ //

vraṇasya śophāvasthāyāṃ śastrakarmavidhau śvayathucikitsite ca sādhanamuddiṣṭam /
tatrāpatarpaṇamevādau pradhānatamam /
api ca //

doṣocchrāyopaśāntyarthamupadiṣṭaṃ yathāyatham /
avekṣya dehaprāṇādīn kartavyamapatarpaṇam //

rāgasaṃrambharahitāḥ parimlānā hṛtāśrayāḥ /
sadyaḥ śāmyanti śuddhānāṃ vraṇāḥ śophāśca dehinām //

lepābhyaṅgaparīṣekān yathoktāṃśca prayojayet /
yathāmbubhiḥ sicyamānaḥ śāntimagnirniyacchati /
doṣāgnirevaṃ sahasā pralepādyaiḥ prayojitaiḥ //

pratilomameva cānulipennānulomam /
tathāhyauṣadhaṃ samyagavatiṣṭhate /
anupraviśati ca romakūpān /
na tu śuṣyadupekṣitavyamanyatrapīḍayitavyāt /
śuṣkaṃ hi dāhoṣārāgaśyāvatvaśūlāni vardhayati //

yastu śītastanurmuhurmuhuśca prayujyate sa pradeho raktapittatvacāṃ prasādakṛt /
pralepastūṣṇaḥ śīto vā bahalaśca tathā vātaśleṣmapraśamanastasyopayogaḥ kṣatākṣateṣu /
yastu kṣateṣūpayujyate sa bhūyaḥ kalka iti saṃjñāṃ labhate //

daśavidhaśca samāsādālepaḥ /
tadyathā /
snaihiko nirvāpaṇaḥ prasādanaḥ stambhano vilāyanaḥ pācanaḥ pīḍanaḥ śodhano ropaṇaḥ savarṇīkaraṇaśca //

tatra vāte snigdhadravyaiḥ snehāḍhyaiḥ snehenaiva vā snaihikaḥ /
pitte pittaprāye ca śophe viṣāgnikṣāradagdhe ca śītairnirvāpaṇaḥ /
sa eva cāntarduṣṭe rakte prasādanaḥ /
sa eva ca punarasrātipravṛttau stambhanasaṃjñaḥ /
śleṣmamedobhūyiṣṭhe śītaiścāvidagdhe piṣṭalabdhe grathite vā rūkṣairvilāyanaḥ /
taireva ca vidagdhe pācanaḥ /
sūkṣmāsye vraṇe rūkṣaiḥ picchilaiśca pīḍanaḥ /
aśuddhe yathāsvamupadiṣṭaiḥ śodhanaḥ /
śuddhe ropaṇaḥ /
rūḍhe ca savarṇīkaraṇaḥ /
nāmabhirevacaiṣāṃ svarūpamākhyātam //

na ca pradehaṃ rātrau prayuñjīta /
mābhūcchaityapihitasyoṣmaṇo bahiranissaraṇādvikāraparivṛddhiḥ //

puṣkalāvatastu paṭhati //

tamasā pihitohyūṣmā romakūpairanāvṛtaiḥ /
lepāṃdvinaiva niryāti rātrau nālepayedataḥ //

na ca paryuṣitaṃ lepaṃ dadyāt bhūyastameva vā /
vyamlaḥ paryuṣito hi syāt bhraṣṭavīryastathetaraḥ //

śophe vraṇe ca kaṭhine vivarṇe vedanānvite /
saviṣe ca viśeṣeṇa jalajādyairharedasṛk /
vedanāyāḥpraśāntyarthaṃ pākasyāprāptayepi ca //

nirvāpaṇān punaścātra nyagrodhādyaiḥ suśītalān /
kuryāt pradehasekādīn saghṛtakṣīraśarkarān //

nyagrodhodumbarāśvatthaplakṣavetasavalkalaiḥ /
pradeho bhūrisarpirbhiḥ śophanirvāpaṇaḥ param /
pradehaḥ sasitastadvat saktavo madhukaṃ ghṛtam //

vātolbaṇānāṃ stabdhānāṃ kaṭhinānāṃ mahārujām /
srutāsṛjāṃ ca śophānāṃ vraṇānāmapi cedṛśām //

grāmyānūpaudakāmiṣaveśavārakṛsarāpāyasotkārikābhiḥ svedo yojyaḥ //

sadāhaśūlāṃstu tilānatasīśca bhṛṣṭvā payasi nirvāpya tenaiva kṣīreṇa piṣṭvā pralepayet //

balāmadhukapṛśniparṇīcchinnaruhābhīrujīvantīśarkarāmadanakṣīramahāsnehasiddhotkārikā kavoṣṇā śūladāhaharā //

tadvanmadhukayavacūrṇatailasarpirbhiḥ koṣṇa ālepaḥ /
tathā satilo mudgapāyasamupanāhaḥ //

daśamūlasiddhena sukhoṣṇenāmbhasā payasā vā ghṛtatailābhyāṃ vā pariṣekaḥ śophe vraṇe vā dāhaśūlaghnaḥ //

sthirāṇāṃ mandavedanānāṃ śophānāṃ vimlāpanaṃ kāryam //

abhyajya svedayitvā ca veṇunāḍyā tataḥ śanaiḥ /
vimlāpanārthaṃ mṛdgīyāttalenāṅguṣṭhakena vā //

tathāsphotapatramasūrakalkenālepaḥ /
susiddhapiṣṭaiḥ saghṛtairmudgayavagodhūmairvā //

vilīyate sa cennaivaṃ tatastamupanāhayet /
āvadagdhastathā śāntiṃ vidagdhaḥ pākamaśnute //

śigruśaṇaphalacitrakakiṇvaniṣpāvasarṣapatilātasīsaktukolagṛhadhūmairamlapiṣṭaiḥ sukhoṣṇaiḥ snigdhaiḥ salavaṇairutkārikāṃ kṛtvā tathā pralipyairaṇḍapatreṇāvacchādyabadhnīyāt //

pākābhimukhe ca śophe yatheṣṭamāturaṃ bhojayet pācanārthaṃ pākavedanāśastrakarmasahanārthaṃ ca //

pakve tu yathoktena vidhinā śastramavacārayet /
supakve piṇḍite śophe pīḍanairupapīḍite /
dāraṇaṃ dāraṇāarhasya doṣapākoddhate hitam //

citrakacirabilvadantīkaravīramūlakapotapaṅkagṛdhrapurīṣairguggulvatasīsnuhīkṣīrapalāśakṣārasuvarṇakṣīrīdakṣaśakṛnmukūlakairvā kṣārauṣadhairvā kṣāreṇa vā //

pūyagarbhānaṇudvārān sotsaṅgān marmagānapi /
niḥsrehaiḥ pīḍanadravyaiḥ samantātpratipīḍayet //

śuṣyantaṃ samupekṣeta pralepaṃ pīḍanaṃ prati /
na mukhe cainamālimpettathā doṣaḥ prasicyate //

kalāyayavagodhūmamudgamāṣahareṇavaḥ /
dravyāṇāṃ picchilānāṃ ca tvaṅmūlāni prapīḍane //

vivarṇān picchilān pūtigandhīn kledarujāvataḥ /
vraṇānaśuddhān vijñāya śodhanairobhirācaret //

śaṅkhinyaṅkolasumanaḥkaravīrasuvarcalāḥ /
triphalā khadiro dārvī kolapatraṃ palaṅkaṣā /
prakṣālane kaṣāyāṇi vargaścāragvadhādikaḥ //

paṭolītilayaṣṭyāhvatrivṛddantīniśādvayam /
nimbapatrāṇi cālepaḥ sapaṭurvraṇaśodhanaḥ //

ajagandhājaśṛṅgī ca gavākṣī lāṅgalī niśā /
pūtīkaścitrakaḥ pāṭhā paṭolīvellareṇukāḥ //

kaṭutrayaṃ yavakṣāro lavaṇāni surāṣṭrajā /
nikumbhakumbhakāsīsaharitālamanaśśilāḥ /
kalkājyatailarasajācūrṇavartiṣu bheṣajam //

tatra gambhīreṣu pittātmakeṣu dāhapākavatsu vraṇeṣvatīkṣṇoṣṇairebhiḥ kārpāsīphalamiśraṃ kalkaṃ ghṛtaṃ ca sādhayitvā yojayet //

utsannamāṃseṣvalpasrāveṣu rūkṣeṣu tilāpāmārgabṛhatīdvayayuktaiḥ pūrvoktaiḥ pūtīkādibhiḥ sarṣapaṃ tailaṃ ca //

pracalapradeśajeṣu kledabahuleṣūtsannasthiramāṃseṣu tailena cāsidhyatsu rasakriyāṃ kuryāt /
yathoktānāṃ saṃśodhanauṣadhānāṃ kaṣāye punaḥ parisrāvyādhiśṛte manaśśilātuvarīkāsīsacūrṇapratīvāpasiddhāṃ ca mātuluṅgarasopetāṃ sakṣaudrāṃ yuñjīta //

medoyukteṣu gambhīreṣu klediṣu kalkaiścāsidhyassu //

vacāyāṃ saindhave kiṇve kāsīse rajanīdvaye /
śodhanāgryeṣu cānyeṣu cūrṇaṃ kurvīta śodhanam //

antaḥśalyānaṇudvārān gambhīrān māṃsasaṃśritān /
sandhimarmaniviṣṭāṃśca śodhayedvartibhirvraṇān //

vātābhibhūtān sāsrāvān dhūpayedugravedanān /
śrīveṣṭakasarjarasasāladevavāruśiṃśapākhadirāsanakaiḍaryasārayavamadhūcchiṣṭabhūrjapatrapakṣaumasarpirbhiḥ //

nirvāpayet bhṛśaṃ śītaiḥ pittaraktaviṣolbaṇān //

śuṣkālpamāṃse gambhīre vraṇa utsādanaṃ hitam //

aśvagandhāpāmārgatālapatrīsuvarcalābalātibalānantādhātakīkusumasamaṅgābhiḥ padmakādivargeṇa nyagrodhādinā ca kalkastathā sarpīṃṣyabhyañjanārthe //

adyānmāṃsādamāṃsāni vidhinopahitāni ca /
māṃsaṃ māṃsādamāṃsena vardhate śuddhacetasaḥ //

utsannamṛdumāṃsānāṃ vraṇānāmavasādanam //

manthadantīśirīṣakarañjaphalabhūrjagranthikukkuṭāṇḍAtvakkapotakalaviṅkapurīṣanepālīharitālacūrṇāni sakṣaudrāṇi //

saruje kaṭhine stabdhe rūkṣe śuṣyati ca vraṇe //

mārdavajananārthaṃ vraṇāvirodhi vātaghnasiddhasya sarpiṣaḥ pānam /
tadvidhaireva ca siddhaṃ tailamabhyaṅgaḥ /
pūrvoktāśca svedāḥ /
tathā sarpirmajjavasābhirdhūpāḥ susnigdhasaktusaindhavakiṇvatilapiṣṭakṛsarapāyasānūpaveśavārāḥkiñciduṣṇā bahuśaḥ pralepāḥ //

pittavidradhivīsarpaśophakuṣṭhaghṛtāni ca /
sarvavraṇeṣu yojyāni pānasekapralepane //

atimṛdumāṃseṣu vraṇeṣu dāruṇīkaraṇārthaṃ triphalālodhrāmrasarjajambūpriyaṅgvaśokavalkalāni /
saurāṣṭrīkāsīsarocanāvacūrṇanam /
sārairgandhaiśca dhūpaḥ //

utsannamāṃsān kaṭhinān kaṇḍūyuktāṃścirotthitān /
vraṇān suduḥkhaśodhyāṃśca śodhayet kṣārakarmaṇā //

sravanto 'śmarijā mūtraṃ cānye raktavāhinaḥ /
chinnāśca sandhayo yeṣāṃ yathoktairye ca sādhanaiḥ /
sādhyamānā na sidhyanti śodhyāḥsyuste 'gnikarmaṇā //

vraṇānāmatha śuddhānāṃ ropaṇāni prayojayet /
asanādinyagrodhādivargadhavasallakīkuṭajatvaco mañjiṣṭhāsamaṅgāmṛtāśvagandhāragvadhadhātakīpuṣpāṇi padmakādiśca prakṣālanādiṣu saptasu prayojyā iti /
bhavanti cātra //

utsannaduṣṭapiśite saṅkliṣṭadhyāmaśoṇite /
vraṇe pracchardanaṃ śastaṃ kaphaduṣṭe viśeṣataḥ //

virecanaṃ pittaduṣṭe dīrghakālānubandhini /
rūkṣe savedane bastiradhaḥkāye viśeṣataḥ //

jatrūrdhvaje ca śvayathau kaṇḍvāḍhye tīkṣṇanāvanam /
tajja evānilāḍhye tu śvayathau snehanāvanam //

tathā saśopharuksrāve dhūmo vātakapholbaṇe /
rujādimati vaktrasthe yathāsvaṃ kavalo hitaḥ //

dvāvādyau pañcamūlākhyau gaṇo yaścānilāpahaḥ /
te vraṇe vātike yojyāḥ kaṣāyādiṣu sapptasu //

nyagrodhapadmakādyau tu paitte vargaśca pittajit /
āragvadhādiḥ śleṣmaghraḥ kaphe miśrāstu miśraje //

piṣṭomlairvātike lepastailasarpirvasāyutaḥ /
ghanaḥ koṣṇaśca paitte tu payaḥpiṣṭo ghṛtānvitaḥ //

tanuvastrāntaraḥ śaśvaduṣṇo gomūtrapeṣitaḥ /
rūkṣastailena vā snigdho bahalaḥ kaphaje hitaḥ //

apetapūtimāṃsānāṃ māṃsasthānāmarohatām /
kalkaṃ saṃrohaṇaṃ kuryāttilānāṃ madhukānvitam /
snigdhoṣṇatiktamadhurakaṣāyatvaiḥ sa sarvajit //

sa kṣaudranimbapatrābhyāṃ yuktaḥ saṃśodhanaḥ param /
pūrvābhyāṃ sarpiṣā cāsau yuktaḥ syādāśu ropaṇaḥ /
tilavadyavakalkaṃ tu kecidicchanti tadvidaḥ //

sāsrapittaviṣāgantugambhīrān soṣmaṇo vraṇān /
kṣīraropaṇabhaiṣajyaśṛtenājyena ropayet /
ropaṇauṣadhasiddhena tailena kaphavātajān //

abadhyānāṃ calasthānāṃ śuddhānāṃ vā praduṣyatām /
yathāsvaṃ ropaṇaiḥ kuryādrasajāṃ saniśādvayaiḥ //

samānāṃ sthiramāṃsānāṃ tvaksthānāṃ cūrṇa iṣyate /
nīrujāmavagāḍhānāṃ śuddhānāṃ vartayo hitāḥ //

samaṅgāmocasaralasomavalkāḥ sacandanāḥ /
padmakādiśca kalkoyaṃ paramaṃ ropaṇo 'thavā /
puṇḍrāhvatilajīvantīgojihvādhātakībalāḥ //

praprauṇḍarīkamadhukakākolīdvayacandanaḥi /
sādhitaṃ tailamājyaṃ vā tadvat kampillakena vā /
dūrvārasena vā dārvyāstvacā vā vraṇaropaṇam //

paṭolanimbapatrāṇi lodhramustāpriyaṅgavaḥ /
sūkṣmailādhātakīsarjjakhadirāgarucandanam //

kampillakaṃ viḍaṅgāni vatsakaṃ triphalā balā /
kalkairebhirghṛtaṃ siddhaṃ tailaṃ vā ropaṇaṃ param //

padmakaṃ padmakiñjalkaṃ dārvī mūrvā tilotpalam /
medā samaṅgā yaṣṭyāhvaṃ pralepo varṇasādhanaḥ //

kakubhodumbarāśvatthajambūkaṭphalalodhrajaiḥ /
tvacamāśu nigṛhṇanti tvakcūrṇaiścūrṇitā vraṇāḥ //

lākṣāmanohvāmañjiṣṭhāharitālaniśādvayaiḥ /
pralepaḥ saghṛtakṣaudrastvagviśuddhikaraḥ param //

dhyāmakāśvatthaniculamūlaṃ lākṣālagairikam /
sahemaścāmṛtāsaṅgaḥkāsīsaṃ ceti varṇakṛt //

kāleyakalatāmrāsthihemakālārasottamaiḥ /
lepaḥ sagomayarasaḥ savarṇakaraṇaḥ param //

ayorajaḥsakāsīsaṃ triphalākusumāni ca /
pralepaḥ kurute kārṣṇyaṃ sadya eva navatvaci //

dagdhayānūpasatvānāṃ ślakṣṇacūrṇitayā tvacā /
bhallātatailaplutayā śuklamālepayedvraṇam //

saptarātristhataṃ kṣīre chāgale rohiṇīphalam /
taineva piṣṭvā suślakṣṇaṃ kṛṣṇamālepayedvraṇam //

navaṃ kapālikāmūlaṃ vaidulaṃ sasthirāhvayam /
kāsīsaṃ madhukaṃ lepo vraṇe kṛṣṇe madhudrutaḥ //

kapitthānmāṃsamudhdṛtya mūtrasyājyasya pūraṇam /
kṣipeccātra manohvālavaṃśanirlekharocanāḥ //

kāsīsaṃ prapunāṭañca māsaṃ nyastaṃ tato bhuvi /
adho 'rjunasya tacchuklavraṇālepaḥ savarṇakṛt //

dagdho vāraṇadanto 'ntardhūmaṃ tailaṃ rasāñjanam /
romasañjanano lepastadvattailapariplutā /
catuṣpānnakharomāsthitvakśṛṅgakhurajā maṣī //

jīrṇaśālyodanaṃ snigdhamalpamuṣṇodakottaram /
bhuñjāno jāṅgalairmāṃsaiḥ śīghraṃ vraṇamapohati //