અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 6.31

અથાતઃ સદ્યોવ્રણપ્રતિષેધં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

આગન્તોર્વ્રણસ્ય પ્રાગુપદિષ્ટઃ સમ્ભવઃ ।
તત્ર તત્ર યથાયથં પ્રતીકારશ્ચ ।
વિવિધાભિઘાતજનિતૈસ્તુ સુબહ્વાકૃતિભિરપિ સદ્યોવ્રણૈરધિષ્ઠિતમઙ્ગં સમાસાત્ ત્રિવિધં ભવતિ છિન્નં વિદ્ધં પિચ્ચિતં ચ ।
ત્રિવિધમપિ ચૈતત્ત્વગાદિક્ષણનાત્ ક્ષતમિત્યુચ્યતે ॥

તત્ર છિન્નં પઞ્ચધા ભિદ્યતે ।
તદ્યથા ત્વક્છેદે ઘૃષ્ટમ્ ।
કિઞ્ચિન્માંસસ્યાપ્યવકૃત્તમ્ ।
તસ્યૈવાવગાઢસ્ય વિશેષેણ વિશાલમાયતં ચ વિચ્છિન્નમ્ ।
કિઞ્ચિચ્છેષેષ્વસ્થિસ્નાય્વાદિષુ વિલમ્બિતમ્ ।
અશેષાઙ્ગછેદે પાતિતમ્ ॥

વિદ્ધં ત્વષ્ટવિધમ્ ।
તત્ર માંસમનુપ્રાપ્તે શલ્યે ઽનુવિદ્ધમ્ ।
દ્વિતીયે પાર્શ્વે ત્વચમુન્નામ્યોત્તુણ્ડિતમ્ ।
કિઞ્ચિન્નિસ્સૃતે ઽતિવિદ્ધમ્ ।
સર્વથા નિસ્સૃતે નિર્વિદ્ધમ્ ।
એતદેવ ચતુર્વિધં કોષ્ઠે પૃથુમુખૈર્વા પ્રહરણૈઃ કુન્તાદિભિર્વિદ્ધમનુભિન્નં ભિન્નોત્તુણ્ડિતમતિભિન્નં નિર્ભિન્નમિતિ ચ સંજ્ઞાં લભતે ॥

યત્ પુનઃ પ્રહારેણ પીડનેન વા ગાત્રમસ્થિયુક્તમસૃઙ્મજ્જપ્લુતં પૃથુતામાપદ્યતે તત્ પિચ્ચિતમ્ ।
તત્ દ્વિવિધમ્ ।
સવ્રણમવ્રણં ચ ।
તત્ર સવ્રણમુક્તમ્ ।
અવ્રણં પુનર્ભઙ્ગેષૂપદેક્ષ્યતે ।
ભવતિ ચાત્ર ॥

સદ્યઃ સદ્યોવ્રણં સિઞ્ચેદ્યષ્ટીમધુકસર્પિષા ।
તીવ્રવ્યથં કવોષ્ણેન બલાતૈલેન વા પુનઃ ॥

ક્ષતોષ્માણો નિગ્રહાર્થં તત્કાલવિસૃતસ્ય ચ ।
કષાયશીતમધુરસ્નિગ્ધા લેપાદયો હિતાઃ ॥

સદ્યોવ્રણેષ્વાયતેષુ સન્ધાનાર્થં વિશેષતઃ ।
મધુસર્પિઃપ્રયુઞ્જીત પિત્તઘ્નીશ્ચ હિમાઃ ક્રિયાઃ ॥

સસંરમ્ભેષુ કર્તવ્યમૂર્ધ્વં ચાધશ્ચ શોધનમ્ ।
ઉપવાસો હિતં ભક્તં પ્રતતં રક્તમોક્ષણમ્ ॥

ઘૃષ્ટપિચ્ચિતયોરેષ સુતરામિષ્યતે વિધિઃ ।
તયોર્હ્યલ્પં સ્રવત્યસ્રં પાકસ્તેનાશુ જાયતે ॥

અત્યર્થમસ્રં સ્રવતિ પ્રાયશો ઽન્યત્ર વિક્ષતે ।
તતો રક્તક્ષયાદ્ગ્વાયૌ કુપિતે ઽતિરુજાકરે ॥

સ્નેહપાનપરીષેકસ્વેદલેપોપનાહનમ્ ।
સ્નેહબસ્તિં ચ કુર્વીત વાતઘ્નૌષધસાધિતમ્ ॥

ઇતિ સાપ્તાહિકઃ પ્રોક્તઃ સદ્યોવ્રણહિતો વિધિઃ ।
સપ્તાહાત્ ગતવેગે તુ પૂર્વોક્તં વિધિમાચ્રેત્ ॥

ક્ષાલનાભ્યઙ્ગલેપેષુ તસ્મિન્ દુષ્ટે પ્રયોજયેત્ ।
આરગ્દ્વધાદિકં વર્ગં સુરસાદિં ચ શોધનમ્ ॥

કલ્કસ્ત્રિવૃત્તિલૈરણ્ડપત્રૈર્યોજ્યઃ સસૈન્ધવૈઃ ।
વાતિકે પૈત્તિકે કુમ્ભયષ્ટ્યાહ્વરજનીતિલૈઃ ।
શ્લૈષ્મિકે તિલતેજોહ્વાનિકુમ્ભસ્વર્જિકાગ્નિકૈઃ ॥

એષ દુષ્ટવ્રણવિધિઃ કુષ્ઠમેહવ્રણેષ્વપિ ॥

પ્રાયઃ સામાન્યકર્મેદં વક્ષ્યતે તુ પૃથક્ પૃથક્ ॥

ઘૃષ્ટે રુજં નિગૃહ્યાશુ વર્ણે ચૂર્ણાનિ નિક્ષિપેત્ ।
કલ્કાદીન્યવકૃત્તે તુ વિચ્છિન્નપ્રવિલમ્બિનોઃ ।
સીવનં વિધિનોક્તેન બન્ધનં ચાનુપીડનમ્ ॥

અસાધ્યં સ્ફુટિતં નેત્રમુદીર્ણં લમ્બતે તુ યત્ ।
સન્નિવેશ્ય યથાસ્થાનમવ્યાવિદ્ધસિરં ભિષક્ ॥

પીડયેત્ પાણિના પદ્મપત્રવ્યવહિતેન તત્ ।
તતો ઽસ્ય સેચને નસ્યે તર્પણે ચ હિતં હવિઃ ॥

વિપક્વમાજં યષ્ટ્યાહ્વજીવકર્ષભકોત્પલૈઃ ।
સપયસ્કૈઃ પરં તદ્ધિ સર્વનેત્રાભિઘાતજિત્ ॥

ગલપીડાવસન્નેક્ષ્ણિ વમનો ઽત્કાસનક્ષવાઃ ।
પ્રાણાયામો ઽથવા કાર્યઃ ક્રિયા ચ ક્ષતનેત્રવત્ ॥

કર્ણે સ્થાનાતુચ્યુતે સ્યૂતે સ્રોતસ્તૈલેન પૂરયેત્ ॥

કૃકાટિકાયાં છિન્નાયાં નિર્ગચ્છત્યપિ મારુતે ।
સમં નિવેશ્ય બધ્નીયાત્ સ્યૂત્વ શીઘ્રં નિરન્તરમ્ ॥

આજેન સર્પિષા ચાત્ર પરિષેકઃ પ્રશસ્યતે ।
ઉત્તાનોન્નાનિ ભુઞ્જીત શયીત ચ સુયન્ત્રિતઃ ॥

ઘાતં શાખાસુ તિર્યક્સ્થં ગાત્રે સમ્યઙ્નિવેશિતે ।
સ્યૂત્વા વેલ્લિતબન્ધેન બધ્નીયાત્ ઘનવાસસા ।
ચર્મણા ગોષ્ફણાબન્ધઃ કાર્યશ્ચાસઙ્ગતે વ્રણે ॥

પાદૌ વિલમ્બિમુષ્કસ્ય પ્રોક્ષ્ય નેત્રે ચ વારિણા ।
પ્રવેશ્ય વૃષણૌ સીવ્યેત્ સીવન્યા તુન્નસંજ્ઞયા ॥

કાર્યશ્ચ ગોષ્ફણાબન્ધઃ કટ્યામાવેશ્ય પટ્ટકમ્ ।
સ્નેહસેકં ન કુર્વીત તેન ક્લિદ્યતિ હિ વ્રણઃ ॥

કાલાનુસાર્યગુર્વેલાજાતીચન્દનપર્પટૈઃ ।
શિલાદાર્વ્યમૃતાતુત્થૈઃ સિદ્ધં તૈલં ચ રોપણમ્ ॥

છિન્નાં નિશ્શેષતઃ શાખાં દગ્ધ્વા તેઇલેન યુક્તિતઃ ।
બધ્નીયાત્ કોશબન્ધેન તતો વ્રણવદાચરેત્ ॥

કાર્યઃ શલ્યાહૃતે વિદ્ધે ક્રમો ભઙ્ગાત્તુ પિચ્ચિતે ॥

શિરસો ઽપહૃતે શલ્યે બાલવર્તિં પ્રવેશયેત્ ।
મસ્તુલુઙ્ગસ્રુતેઃ ક્રુદ્ધો હન્યાદેનં ચલો ઽન્યથા ।
વ્રણે રોહતિ ચૈકેઇકં શનૈરપનયેત્ કચમ્ ॥

મસ્તુલુઙ્ગસ્ત્રુતૌ ખાદેન્મસ્તિષ્કાનન્યજીવજાન્ ।
શલ્યે હૃતેઙ્ગાદન્યસ્માત્ સ્નેહવર્તિં નિધાપયેત્ ॥

દૂરાવગાઢાઃ સૂક્ષ્માસ્યા યે વ્રણાઃ સ્રુતશોણિતાઃ ।
સેચયેચ્ચક્રતૈલેન સૂક્ષ્મનેત્રાર્પિતેન તાન્ ॥

ભિન્ને કોષ્ઠે ઽસૃજા પૂર્ણે મૂર્ચ્છા હૃત્પાર્શ્વવેદનાઃ ।
જ્વરો દાહસ્તૃડાધ્માનં ભક્તસ્યાનભિનન્દનમ્ ॥

સઙ્ગો વિણ્મૂત્રમરુતાં શ્વાસઃ સ્વેદોક્ષિરક્તતા ।
લોહગન્ધિત્વમાસ્યે ઽસ્ય સ્યાત્ ગાત્રે ચ વિગન્ધિતા ॥

આમાશયસ્થે રુધિરે રુધિરં છર્દયત્યપિ ।
આધ્માનેનાતિમાત્રેણ શૂલેન ચ વિશસ્યતે ॥

પક્વાશયસ્થે રુધિરે સશૂલં ગૌરવં ભવેત્ ।
નાભેરધસ્તાચ્છીતત્વં ખેભ્યો રક્તસ્ય ચાગમઃ ॥

અભિન્નોપ્યાશયઃ સૂક્ષ્મૈઃ સ્રોતોભિરભિપૂર્યતે ।
અસૃજા સ્યન્દમાનેન પાર્શ્વૈર્મૂત્રેણ બસ્તિવત્ ॥

તત્રાન્તર્લોહિતં શીતપાદોચ્છ્વાસકરાનનમ્ ।
રક્તાક્ષં પણ્ડુવદનમાનદ્ધં ચ વિવર્જયેત્ ॥

આમાશયસ્થે વમનં હિતં પક્વાશયાશ્રિતે ।
વિરેચનં નિરૂહશ્ચ નિઃસ્નેહોષ્ણૈર્વિશોધનૈઃ ॥

યવકોલકુલત્થાનાં રસૈઃ સ્નેહવિવર્જિતૈઃ ।
ભુઞ્જીતાન્નંયવાગૂં વા પિબેત્ સૈન્ધવસંયુતામ્ ॥

અતિનિસ્સૃતરક્તસ્તુ ભિન્નકોષ્ઠઃ પિબેદસૃક્ ॥

ક્લિષ્ટચ્છિન્નાન્ત્રભેદેન કોષ્ઠભેદો દ્વિધા સ્મૃતઃ ।
મૂર્ચ્છાદયો ઽલ્પાઃ પ્રથમે દ્વિતીયેત્વતિબાધકાઃ ।
ક્લિષ્ટાન્ત્રઃ સંશયે દેહી છિન્નાન્ત્રો નૈવ જીવતિ ॥

યથાસ્વં માર્ગમાપન્ના યસ્ય વિણ્મૂત્રમારુતાઃ ।
વ્યુપદ્રવઃ સભિન્ને ઽપિ કોષ્ઠે જીવત્યસંશયમ્ ॥

અભિન્નમાન્ત્રં નિષ્ક્રાન્તં પ્રવેશ્યં નત્વતોન્યથા ।
ઉલુઙ્ગિલશિરોગ્રસ્તં તદપ્યેકે વદન્તિ તુ ॥

પ્રક્ષાલ્ય પયસા દિગ્ધં તૃણ શોણિત પાંસુભિઃ ।
પ્રવેશયેત્ ક્લૃપ્તનખો ઘૃતેનાક્તં શનૈઃ શનૈઃ ।
ક્ષીરેણાર્દ્રીકૃતં શુષ્કં ભૂરિસર્પિઃ પરિપ્લુતમ્ ॥

અઙ્ગુલ્યા પ્રમૃશેત્ કણ્ઠં જલેનોદ્વેજયેચ્ચ તમ્ ।
તથાન્ત્રાણિ વિશન્ત્યન્તસ્તત્કાલં પીડયેત ચ ॥

વ્રણસૌક્ષ્મ્યાત્ બહુત્વાદ્વા કોષ્ઠમાન્ત્રમનાવિશત્ ।
તત્પ્રમાણેન જઠરં પાટયિત્વા પ્રવેશયેત્ ।

યથાસ્થાનસ્થિતે સમ્યગાન્ત્રે સીવ્યેદનુ વ્રણમ્ ।
સ્થાનાદપેતમાદત્તે જીવિતં ગુપિતં ચ તત્ ॥

વેષ્ટયિત્વાનુપટ્ટેન ઘૃતેન પરિષેચયેત્ ।
પાયયેત તતઃ કોષ્ણં ચિત્રાતૈલયુતં પયઃ ।
મૃદુક્રિયાર્થં શકૃતો વાયોશ્ચાધઃ પ્રવૃત્તયે ॥

ત્વગશ્વકર્ણકકુભબદરીસલ્લકીધવાત્ ।
તત્કલ્કસાધિતં તૈલં પ્રધાનં વ્રણરોપણમ્ ॥

અનુવર્તેત વર્ષં ચ યથોક્તાં વ્રણયન્ત્રણામ્ ॥

ઉદરાન્મેદસો વર્તિં નિર્ગતાં ભસ્મના મૃદા ।
અવકીર્ય કષાયૈર્વા શ્લક્ષ્ણૈર્મૂલે તતઃ સમમ્ ॥

દૃઢં ચ બધ્વા સૂત્રેણ વર્દ્ધયેત્ કુશલો ભિષક્ ।
તીક્ષ્ણેનાગ્નિપ્રતપ્તેન શસ્ત્રેણ સકૃદેવ તુ ॥

સ્યાદત્યથા રુગાટોપો મૃત્યુર્વા છિદ્યમાનયા ॥

સક્ષૌદ્રે ચ વ્રણે બદ્ધે સુજીર્ણેન્ને ઘૃતં પિબેત્ ।
ક્ષીરં વા શર્કરાચિત્રાલાક્ષાગોક્ષુરકૈઃ શૃતમ્ ।
રુગ્દાહજિત્ સયષ્ટ્યાહ્વૈઃ પરં પૂર્વોદિતો વિધિઃ ॥

મેદોગ્રન્થ્યુદિતં ચાત્ર તૈલમભ્યઞ્જને હિતમ્ ॥

તાલીસં પદ્મકં માંસી હરેણ્વગરુચન્દનમ્ ।
હરિદ્રે પદ્મબીજાનિ સોશીરં મધુકં ચ તૈઃ ।
પક્વં સદ્યોવ્રણેષૂક્તં તૈલં રોપણમુત્તમમ્ ॥

મૂઢપ્રહારાભિહતે પતિતે વિષમોચ્ચકૈઃ ।
કાર્યં વાતાસ્રજિત્તૃપ્તિમર્દનાભ્યઙ્ગસેચનમ્ ॥

વિશ્લિષ્ટદેહં મથિતં ક્ષીણં મર્મહતં હતમ્ ।
વાસયેત્તૈલપૂર્ણાયાં દ્રોણ્યાં માંસરસાશિનમ્ ॥

પ્રહર્તૃયત્નાયુધઘાતગાત્રૈઃ સદ્યોવ્રણાઃ કામમનન્તરૂપાઃ ।
તથાપિ ન ત્રિત્વમતિક્રમન્તે ચયાદિભેદૈરિવ મારુતાદ્યાઃ ॥