Ashtanga Sangraha · Chapter 6.29

athāto vraṇavibhaktiparijñānīyaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ /
iti ha smāhurāttreyādayo maharṣayaḥ //

yāvadāyurvṛṇīte vivṛṇoti vā śarīramitivraṇaḥ //

sa ca dvividho nija āgantuśca /
tatra nijo doṣasamutthaḥ /
āgantuḥ śastrānuśastropalalaguḍanakhadaśanaviṣāṇaviṣāruṣkarādinimittaḥ /
so 'pi punarvātādibhiradhiṣṭhito nijatāṃ labhate //

punaśca dvedhā vraṇo duṣṭaḥ śuddhaśca /
tatradoṣadūṣito duṣṭaḥ //

tasya sāmānyaliṅgamatisaṃvṛtavivṛtatvamatimṛdukaṭhinatātyutsādāvasādāvatiśītoṣṇabhāvotiraktakṛṣṇapāṇḍutā pūtīmāṃsasirāsnāyupraticchannatvaṃ putīpūyāsrāvaḥ sotsaṅgitā dāhapākakaṇḍūśvayathuvedanāsaṃrambhapiṭakopadravopadrutatvaṃ dīrghakālānubandhaśca //

viśeṣatastu pañcadaśadhā bhidyate //

tatra śyāvo 'ruṇaḥ kṛṣṇo bhasmāsthikapotagalānyatamavarṇo vā dadhimastukṣārāmbumāṃsadhāvanapulākodakanibhālpasrāvo rūkṣaścaṭacaṭāyamānaśīlo 'kasmādvividhaśūlasphuraṇāyāmatodabhedasvāpabahulo nirmāṃsaśca vātāt //

kṣiprajaḥ pītanīlaharitakṛṣṇakapilapiṅgalo gomūtrabhasmaśaṅkhakiṃśukodakamārdvīkatailābhoṣṇabhūrikledo dāhoṣājvararāgapākāvadaraṇadhūmāyanānvitaḥ kṣārokṣitakṣatopamavedanaḥ piṭakājuṣṭaśca pittāt //

snigdhaḥ sthūlauṣṭhāḥ pāṇḍuścaṇḍakaṇḍūrnavanītavasāmajjapiṣṭatilanārikelāmbusadṛśaśvetaśītabahalapicchilakledaḥ svāpastambhastaimityagauravopadehayuktaḥ sirāsnāyujālāvatato mandavedanaḥ kaṭhinaśca kaphāt //

pravālaraktaḥ kṛṣṇasphoṭapiṭakājālopacito vājisthānagāndhiḥ /
saraktapūyasrāvī pittaliṅgaśca raktāt //

yathāsvaliṅgasaṅkare dvābhyāṃ tribhiḥ sarvaiśca duṣṭaṃ vidyāt /
api ca /
ghṛtamaṇḍābho matsyadhāvanagandhirmudurviṃsarpī kṛṣṇapūyaśca pittaraktābhyām //

vātādibhireva ca vraṇasyānadhiṣṭhānaṃ śuddhiḥ /
tatra yathoktaduṣṭaliṅgābhāvāt saṃrambharahitatvaṃ jihvāvarṇatā ślakṣṇatvaṃ nīrujatvaṃ nirāsrāvatā śyāvaparyantatvaṃ samauṣṭhamadhyatā kiñcidunnatamadhyatā vā //

tvaṅmāṃsasirāsnāyusandhyasthikoṣṭhamarmāṇyaṣṭau vraṇāśayāḥ /
āśayaviśeṣāccāsrāvaviśeṣaḥ //

tatra ghṛṣṭāsu vā tvakṣu sphoṭeṣu vā bhinneṣu salilaprakāśo bhavatyāsrāvaḥ /
kiñcidvisraḥ pītāvabhāsaśca //

māṃsagataḥ sarpiḥprakāśo bahalaḥ picchilaśca //

sirāgatastu sadyaśchinnāsu sirāsu raktātipravṛttiḥ /
pakvāsu ca toyanāḍībhirivāmbhasaḥ pūyasyāgamanam /
sa ca tanurvicchinnaḥ picchilo 'valambī śyāvaśca //

snāvagataḥ snighdo ghanaḥ siṅghāṇakapratimaḥ saraktaśca //

sandhigataḥ samantāt prapīḍyamāno na pravartate tathākuñcanaprasāraṇonnamananamanapravāhaṇeṣu sravati picchilo 'valambī sa phenarudhironmiśraśca //

asthi tvabhihataṃ sphuṭitaṃ bhinnaṃ doṣāvadāritaṃ vā doṣabhakṣitatvānnissāraṃ bhavati /
āsrāvaścātra majjamiśraḥ sarudhiraḥ snigdhaśca //

koṣṭhaśritastu vraṇo mūtrpurīṣarudhirapūyodakāni sravati //

marmagatastu nocyate tvagādiṣvevāvaruddhatvāt //

teṣu yathāpūrvaṃ sukhasādhyatvam /
tathāyataścaturasro vṛttastripuṭakaśca vraṇaḥ /
śoṣāstu vikṛtākṛtayo durupacārāḥ /
te ca prāyaśo bhavantyāgantavaḥ /
svayaṃ vidīrṇāśca doṣajā na tu vaidyakṛtāḥ //

vayasthānāṃ dṛḍhānāṃ prāṇavatāṃ satvavatāmātmavatāṃ dīptāgnīnāṃ ca vraṇāḥ sucikitsyāḥ //

tatra vayasthānāṃ pratyagradhātutvādāśuvraṇasaṃroho bhavati /
dṛḍhānāṃ sthirabahumāṃsatvācchastramavacāryamāṇaṃ sirāsnāyvādīn na prāpnoti /
prāṇavatāṃ vedanāhāravihārayantraṇādibhirna glāniḥ /
satvavatāṃ dāruṇairapi kriyāviśeṣairna vyathā bhavati /
ātmavatāṃ suniyamitāhāravihārādibhirupadeśairnānyathā bhavati dīptāgnīnām praklinnadehatvāt /
prakṛtitaścāpraklediśarīrāṇāṃ tadvadhayośca deśakālayorāsrāvadairgandhyābhāvādāśu viśuddhena māṃsenānupadravamāpūraṇam //

eta eva guṇā vṛddhakṛśālpaprāṇabhīrumandāgniprakledidehadeśakāleṣu viparītāḥ śiṣyopanayanīyaṃ cekṣeta //

tathā sphikpāyuprajananalalāṭagaṇḍauṣṭhapṛṣṭhakarṇaphalakośodarajatrumukhābhyantarasthāḥ sukharopaṇīyāḥ /
viparītāsttvakṣidantanāsāpāṅgaśrotranābhijaṭharasevanīnitambapārśvakukṣivakṣaḥkakṣāstanasandhibhāgagatāḥ /
saphenapūyaraktānilavāhinontaḥśalyāścādhobhāgāccordhvabhāganirvamanā romāntopanakhamarmajaṅghāsthighrāṇāśritāśca /
bhagndaraścāntarmukhaḥ sevanīkaṭyasthisaṃśritaḥ /
api ca //

kuṣṭhināṃ viṣajuṣṭānāṃ śoṣiṇāṃ madhumehinām /
vraṇāḥ kṛcchreṇa sidhyanti yeṣāṃ ca syurvraṇe vraṇāḥ //

yāpyāstvavapāṭikā niruddhamaṇiruddhagudavraṇagranthiprabhṛtayaḥ sarvāsthikṣataṃ ca //

asādhyāḥ punarmāṃsapiṇḍavadudgatāḥ prasekinontaḥpūyā vedanāvantaśca pāyuvadudvṛttauṣṭhāḥ kaṭhinā gośṛṅgavadunnatamāṃsaprarohā duṣṭaśoṇitāsrāviṇastanupicchilāsrāvasrāviṇo vā madhyonnatāḥ samavasannasuṣiraparyantāḥ śaṇatūlavatsnāyujālavanto durdarśanā medomajjavasāmastuluṅgasrāviṇaśca doṣasamutthāḥ pītāsitāmūtrapurīṣavātavāhinaśca koṣṭhasthāḥ raktaśayajāśca kṣārodakasamāsrāvāḥ pakvāśayajāśca pulākodakamiva sravantaḥ kṣīṇamāṃsānāṃ ca sarvatogatayastvaṇumukhamāṃsabudbudavantaḥ saśabdavātavāhinaśca śiraḥkaṭhasthā visarpajvarapipāsārocakāvipākakāsaśvāsātīsāracchardiyuktāḥ bhinno ca śiraḥkapāle yatra mastuluṅgadarśanaṃ tridoṣaliṅgaprādubhāvo vā syāditi /
bhavati cātra //

snāyukledāt sirācchedāt gāmbhīryāt kṛmibhakṣaṇāt /
asthibhedāt saśalyatvāt saviṣatvādatarkiṃtāt //

mithyābandhādatisnehādraukṣyādromādighaṭṭanāt /
kṣobhādaśuddhakoṣṭhatvāt sauhityādatikarśanāt //

madyapānāddivāsvapnādvyāyāmādrātrijāgarāt /
vraṇo mithyopacārācca naiva sādhyopi sidhyati //

kapotavarṇapratimā yasyāntāḥ kledavarjitāḥ /
sthirāśca piṭakāvanto rohatīti tamādiśet //