Ashtanga Sangraha · Chapter 6.28

athātaḥ śirorogapratiṣedhaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ /
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ //

vātaje śirobhitāpe vātavyādhivihitaṃ kuryāt /
nivātasthaṃ ca naktamabhyaktaśirasaṃ sarpiḥ payonupānaṃ tailaṃ vā pāyayet /
māṣān vā sasarpiṣkānuṣṇapayonupānān bhakṣayet /
tadvadvā mudgān //

ānūpapiśitaveśavāreṇa yavatilamudgamāṣakulatthakuṣṭhadāruharidrātasīsaindhavarvā mahāsnehavatīmutkārikāṃ datvā śiro veṣṭayet /
tataḥ pratyūṣe daśamūlasiddhena payasā kavoṣṇena pariṣekaṃ kuryāt /
tatsiddhaiśca pāyasaiḥ piṇḍasvedaṃ lepaṃ vā //

kūrmamahiṣavarāhakukkuṭaśallakīnāṃ vasā sasaindhavā nasyaṃ śiraḥkarṇapūraṇaṃ ca /
tathaiva ca pañcamūlabalāsārivādvayakvāthe madhukajīvakarṣabhakapunarnavagarbhaṃ sapayaḥ sarpistailaṃ caikato vipakvam //

kārpāsamajjatvaṅmustāsumanaḥkorakāṇyuṣṇāmbupiṣṭāni nāvanaṃ sarvaśirorujāghnam /
tadvat tvakpatraśarkarāśigrukarañjabījāni /
tathā candanotpalatagarakuṣṭhaiḥ saghṛtairlepaḥ /
devadārukuṣṭhacorakayaṣṭīmadhukakamalanīlotpalailāprapauṇḍarīkaiśca //

kuṅkumaśarkarāsaṃskṛtamājyaṃ raktapittānubandhe marśaḥ /
na cātra raktamavasecayedvātodrekabhayāt /
snaihikaṃ dhūmaṃ pibet /
śirobastiṃ ca śīlayet /
bastikarma cācaret //

evamasiddhau vātaje śleṣmaje ca yathokto dāhaḥ //

ardhāvabhedakepyayameva vidhiḥ /
nirguṇḍīpatrarasaśca saghṛtamaṇḍasaindhavo nasyam /
śirīṣamūlaphalāni vā /
sārivotpalakuṣṭhavacāmadhukapippalībhiḥ satailāmlo lepaḥ /
aśāmyati doṣānubandhamavekṣya pratikurvīta //

sūryāvartetvayameva vidhiḥ viśeṣatastu sirāmokṣaḥ //

pittaje raktaje ca śirobhitāpe snigdhasya sirāṃ vidhyet /
kāyaṃ ca virecayet /
suśītaiḥ śatadhautaghṛtānvitaiḥ śiro vaktraṃ siñcet pradihyācca //

candanasārivāmadhukadūrvotpalaprapauṇḍarīkamañjiṣṭhāvidārībhiḥ sakṣīraṃ sarpirvipācitaṃ nāvanaṃ śirobastiśca /
jīvanīyavipakvāt payaso navanītamuddhṛtya jīvanīyakvāthakalkābhyāṃ pācitaṃ pānabhojananasyābhyaṅgabastiṣu praṇītaṃ pittaraktajān sarvānvikārān sādhayati /
jīvanīyagarbhaṃ ṣoḍaśaguṇe payasi siddhamājyaṃ vā //

kṣīrekṣujāṅgalarasakharjūradrākṣākaśerukamṛṇālasiddhaḥ sarpirmaṇḍo 'nuvāsanam /
añjanādivargaśṛtaṃ kṣīramāsthāpanam //

śaṅkhakaṃ pratyākhyāyaivamevopacaret /
visarpavacca /
viśeṣatastu kṛṣṇatilaśatāvarīnīlotpalamūrvāpunarnavairlepaḥ //

kaphaje śirobhitāpe laṅghayet /
purāṇasarpisnigdhaṃ vā vāmayet /
svedaḥ piṇḍena rūkṣeṇa /
śigrunimbairaṇḍakvāthena vā nāḍīsvedaḥ //

devakāṣṭhakuṣṭhaśārṅgeṣṭāsaralarohiṣaiḥ salavaṇaiḥ sukhoṣṇairālepaḥ /
yavacūrṇamadhukacandanaharidrākuṣṭhapriyaṅguśatapuṣpāsuradārubhistailājakṣīrayuktaiḥ sasaindhavairupanāhaḥ //

viḍaṅgatailaṃ nasyaṃ sārṣapaṃ vā tadeva vā vyoṣasiddham madhūkasārakalko vā madhuyutastvagvā meṣaśṛṅgyā iṅgudasya vā /
ebhireva ca dhūmavartiḥ //

śirovirecanadravyairvā sūtrasthānauktaiḥ pradhamanam /
taireva ca pakvaṃ tailaṃ marśaḥ pratimarśo vā //

śirovirecanānte karṇanādoktaṃ snehanasyam /
tīkṣṇāḥ kavalāḥ manaśśilānaladatutthakāsīsacūrṇaḥ sasarpiṣko dhūmaḥ /
naladacūrṇasya ca muhurmuhurāghrāṇanam //

sannipāte vyāmiśro vidhiḥ //

kṛmije durālabhāsuradārurohiṣapūtīkatriphalākaṭphalavacātrikaṭukairajāmūtryuktaṃ sarpiḥ pakvaṃ pānam /
upasnigdhasvinnasya devadārupūtīkakaṭabhīsarṣapaviḍaṅgatilakaṇṭakavipakvena tailena śiraḥ karṇau cābhyajya svedayet //

tataḥ kṛmimūrcchanārthamasṛṅnastovasecayet /
tato rudhiragandhamadena prāvisṛtāḥ saptacchadasya tvagrasena puṣparasena vānantaraniṣiktena kṛmayaḥ patanti //

saraladevadārukaṭphalasarṣapāpāmārgakṣavakakaṭukālābusurasabījapippalītaṇḍulacūrṇaṃstatpakvaṃ vā tailaṃ sadyaḥ kṛmīn nirasyati /
viḍaṅgataṇḍulā vājimūtrapiṣṭāḥ śirīṣabījāni vā chāgamūtrapiṣṭāni /
puṣkaramadhyabījāni vā //

gomāṃsena chāgamāṃsena vā vasāpiṣṭena yavāgūṃ kṛtvā śiro vilepayet /
tato nimbārkavaṃśasurasakuṭajakarañjakaravīrapatrakvāthena secayet /
ajāmūtreṇa vā kavoṣṇena /
pūtimatsyayutāśca dhūmāḥ //

evaṃ kṛmiṣvapagateṣu tejovatīpūtīkabimbīsurasanaktamālaviḍaṅgaharītakīsarṣapārkakaravīramūlamālatīdevadārukṣavakamustaphaṇijjakapippalīśatapuṣpāmadhūkaśaṇanimbasārakalkairajāmūtrayutaiḥ sārṣapaṃ tailamaiṅgudaṃ pailukaṃ vā vipakvaṃ yuktyā nāvanam //

na tu jāturudhiramavasecayet /
jantubhiḥ pītaśoṇite hi śirasi punarasrāvasekādakāṇḍe mṛtyuḥ syāt /
kṛmicikitsitaṃ cekṣet //

śiraḥ kampamakṣīṇasyānyavyādhyanupadrutasya dāhavarjyaṃ mārutavidhānenopakrameta //

upaśīrṣake janmottarakālajāte navotthite vātavyādhivihitān snehān pānanāvanābhyañjaneṣu yojayet /
abhyaktaṃ ca svedayitvopanāhayedyathā vidāho na bhavati /
vidāhe vidradhivat karma //

piṭakārbudavidradhiṣu yathāsvamācaret /
vraṇībhūtāsu piṭakāsu nimbaniśāmadhukadhātrīphalairvipakvaṃ tailaṃ śodhanaropaṇam //

mūrvācandanasārivādhātakīkāntālodhramadhukasamaṅgāpadmakesaraśataparvakaṃmūlairvidradhiṣu /
ebhireva ca siddhaṃ sarpirnasyam /
rūḍhaṃ tu vidradhau yadi tvak supteva bhavati tato vāmayet /
upasnigdhaṃ ca virecayet //

arūṃṣikāsu jalaukopahṛtaśoṇitaṃ śiraḥ kṣurāmṛṣṭaṃ vā nimbodakena pariṣicyāśvaśakṛdrasena lavaṇapragāḍhena lepayet /
kiñcit kālaṃ sthitaṃ coṣṇodakāmlakāñjikānyataradhautaṃ viḍaṅgavyoṣalākṣāgāradhūmamanohvālavacārasāñjanaharidrādvayairālimpet /
tilamaṣyā vā snuhīkṣīrayuktayā /
madhukotpalatilairaṇḍamārkavapatrairvā /
śigrumūlakasarṣapabījairvā gomūtrapiṣṭaiḥ /
vālakāmalakanāgaramūlakasarṣapabījairvā kṣīrapiṣṭaiḥ /
śirīṣatvagyaṣṭīmadhukābhyāṃ vā /
purāṇapiṇyākakukkuṭapurīṣābhyāṃ vā //

kapālabhṛṣṭakuṣṭhacūrṇaṃ tailayuktaṃ kaṇḍūkledadāhasvedavedanāghnam /
tathā cācoktaṃ citrakāditailamabhyañjanam /
dantīpāṭhākośātakīcitrakātiviṣāmahālāṅgalakīsiddhaṃ tailaṃ vraṇābhyaṅgaḥ //

manaśśilailāharitālapippalīkuṣṭhakāsīsaharidrākarañjamustātagaraviḍaṅgaṃcitrakasiddhārthakakaravīramūlacūrṇagarbhaṃ tailamādityapākaṃ vraṇaropaṇam /
evamanupaśame vamanadhūmakāyaśirovirekān kuryāt //

dāraṇake lalāṭe sirāṃ vidhyet /
abhyaṅgasnānanāvanāni ca śīlayet priyālabījamadhukakuṣṭhamāṣasarṣapaiḥ sakṣaudrairlepaḥ /
kodravatṛṇakṣārāmbhaḥ prakṣālanam //

indralupte yathāsannaṃ sirāṃ vidhvā tutthakāsīsamanaśśilāmaricairlepayet /
bhadradārukuṭannaṭābhyāṃ vā citrakakaravīranaktamālamālatīsiddhena vā tailenābhyajyāt //

avagāḍhapadaṃ vā sūcīkūrcakena pracchāya bhūyobhūyaḥ pradihyāt kapotapaṅkāmūlena lāṅgīlakāmūlena vā mahiṣīkṣīrapiṣṭena //

ghṛṣṭaliptameraṇḍapatrāvacchāditaṃ rātrimuṣitaṃ māhiṣanavanītena limpet /
mārkavapatrasahacarapuṣpapakvaṃ vā /
vārtākaphalaistailaṃ pakvaṃ kṣaudrāñjanayuktamālepaḥ /
sakṣaudro vā kṣudravārtākarasaḥ /
jalaśūlo vā palāśakṣārasāndraḥ //

gośakṛtā vā ghṛṣṭamindraluptamaruṣkararasenāvalipyāntardhūmadagdhakūrmamaṣyāvacūrṇayet /
kūrmakapālabhasmanā vā surasārasāktena pradihyāt /
hastidantamaṣyā vā tailānvitayā /
pūtīkarañjapratrāṇi vā sasaindhavāni lepaḥ /
pippalyañjanarasāñjanabākucikāphalaloharajāṃsi vā gomūtrapiṣṭāni /
khalativihitāni cācaret /
salilasekamāromodgamāt pariharet //

khalatāvindraluptoktaḥ kramo yathādoṣaṃ ca saṃśuddhiḥ //

triphalārjunasairyakatvakpuṣpakṛṣṇapiṇḍītakaphalamūlanīlotpalalohacūrṇakāsīsajamvūmārkavamañjiṣṭhāmeṣaśṛṅgīkhadirarajaḥ sakardamamarditoktāṇutailayuktamasana sārasamudgake nyastaṃ kardame māsaṃ nikhātaṃ sthitamuddhṛtaṃ sūcīkūrcapracchitāyāḥ khalaterlepaḥ paraṃ romasañjananaḥ //

raktāgnimanthapuṣpakiṃśukanaladamūlamadhukahastidantabhasmānyavikṣīrapiṣṭāni lepaḥ //

jambūdvayatvakpatramadhukabhṛṅgarajāstriphalāśleṣmātakamañjiṣṭhāphaṇijjakabalādrākṣājaśṛṅgīcapalātiviṣākaṭphalakalkena kṣīrivṛkṣakkāthena ca tilatailamakṣatailaṃ caikadhyaṃ sādhayet tannasye 'bhyaṅge ca niyuñjyāt /
evameva madhuravargakalkena //

khalatipalitayośca prayogān parasparaṃ vidadhyāt /

akālapaliteṣu vātādīnavekṣya snehasvedasaṃśo dhanāsravisrāvaṇāni kuryāt /
tatosyārditaproktamaṇutailaṃ nasyamabhyañjanaṃ ca //

madhukāmalakamākṣikaiḥ keśamūlāni limpet /
tilāmalakakṣaudratailairvā /
tutthakāmrajambvasthikāsīsakiṭṭaśarkarābhirvā /
sairyakapuṣpanīlinītriphalābhṛṅgarajobhirvā kṛṣṇājamūtrapiṣṭaiḥ //

asanapuṣpapatramaye pātre bahirāmalakīkalkapradigdhe nihitamakṣatailaṃ ṣaṇmāsaṃ vrīhipalle sthitamabhyaṅgānnāvanācca palitaṃ jayati /
ayameva kalpaḥ sairīyakepi //

kapikacchūphalamūlagarbhamakṣatailaṃ siddhamayaḥpātre pūrvavat sthitaṃ samānaṃ pūrveṇa //

rāmataraṇīmūlapaladvayaṃ yaṣṭīmadhukapalaṃ sārivārdhapalamekatrajarjarīkṛtamakṣatailapalairdaśabhirāplutaṃ lohabhājane daśāhaṃ divasakarakaraprataptaṃ nāvanāt palitaghnaṃ sarvendriyadārḍhyāvahaṃ ca //

kṛṣṇātilatilaparṇītriphalāmadhukakāsīsapadmakakardamamāṃsīmārkavamasanapatrasvarasapiṣṭaṃ trirātramayaḥ pātre sthāpayet /
tataḥ pūrvoktarasadrutena padminīkardamapraliptaptadhautān keśān kapālaṃ ca lepayet /
tataḥ padminīkardamaiḥ pracchādya kauśeyena veṣṭayet /
tṛtīye cāhni prakṣālyaivameva kuryāt /
evamalikulanīlāḥ keśāḥ śiro vibhūṣayanti /
bhavati cātra //

khalatau palite valyāṃ harillomni ca śodhitam /
nasyavaktraśirobhyaṅgapradehaiḥ samupācaret //

siddhaṃ taile bṛhatyādyairjīvanīyaiśca nāvanam //

kṣīrātsāhacarāt bhṛṅgarajasaḥ saurasādrasāt /
prasthastailasya kuḍavo yaṣṭīmadhupalānvitaḥ //

siddhaśśailāsane bhāṇḍe śṛṅge meṣasya vā sthitaḥ /
nasyaṃ syāt #

kṣīrapiṣṭau vā dugdhikākaravīrakau /
utpāṭya palitaṃ deyāvāśaye palitāpahau //

ādityavalyā mūlāni kṛṣṇasaireyakasya ca /
phalaṃ kṛṣṇaśaṇātpatraṃ surasādyaṣṭimārkavam //

surāhvaṃ kākamācī ca pṛthagdaśapalāṃśikam /
prapauṇḍarīkamañjiṣṭhālodhrakṛṣṇāgarūtpalam //

āmrāsthikardamaḥkṛṣṇo mṛṇālī raktacandanam /
nīlībhallātakāsthīni kāsasiṃ madayantikā //

somarājyasanaṃ śastraṃ kṛṣṇaṃ piṇḍītacitrakau /
puṣpāṇyarjunakāśmaryā āmajambūphalājjanam //

pratyekaṃ pañcapalikaṃ piṣṭaṃ satriphalākaṇam /
akṣatailāḍhakaṃ tena paceddhātrīrasārmaṇe //

kuryādādityapākaṃ vā yāvacchuṣko bhavedrasaḥ /
lohapātre tataḥ pūtaṃ mahānīlaṃ prayojitam //

tatpāne nāvane 'bhyaṅge śuddhasya niyatātmanaḥ /
sarvajatrūrdhvarogaghnaṃ palitaghnaṃ viśeṣataḥ /
ebhireva ca bhaiṣajyaiḥ śiro vaktraṃ ca lepayet //

kṣīraṃ priyālaṃ yaṣṭyāhvaṃ jīvanīyo gaṇastilāḥ /
kṛṣṇāḥ pralepo vaktrasya harillomavalīhitaḥ //

tilāḥ sāmalakāḥ padmakiñjilko madhukaṃ madhu /
bṛṃhayedrañjayeccaitat keśān mūrdhnaḥ pralepanāt //

pacet saindhavaśuktāmlairayaścūrṇaṃ sataṇḍulam /
tenāliptaṃ śiraḥ śuddhamasnigdhamuṣitaṃ niśām /
tatprātastriphalaudhātaṃ syātkṛṣṇasnigdhamūrddhajam //

ayaścūrṇo 'mlapiṣṭaśca rāgaḥ satriphalo varaḥ //

kanyāyāstilanimbavījamadhukaśreṣṭhāvacāmārkavāt /
cūrṇachāgalagavyamāhiṣapalasnehena samplāvitam /
pātre sthāpitamāyase kṣititale māsaṃ nidhāyoddhṛtaṃ /
pālityaṃ khalatiṃ ca darpaṇanibhāṃ hantyetadabhyañjanāt //

bījaiḥśleṣmātakasya vyapagamitatuṣaiḥkāñjikaślakṣṇapiṣṭairyalliptāllohadaṇḍāddinakarakiraṇaistāpitāt pracyaveta /
tattailaṃ keśakārṣṇyaṃ janayati paramaṃ nāvanābhyañjanābhyāṃ mūrddhaghrāṇākṣidantaśravaṇagalarujaṃ hanti niśśeṣataśca //

balāmadhūkamadhukavidārīcandanotpalaiḥ /
jīvakarṣabhakadrākṣāśarkarābhiśca sādhitaḥ //

prasthastailasya sakṣīro jāṅgalārdhatulārase /
nasyaṃ sarvordhvajatrūtthavātapittāmayāpaham //

mayūraṃ pakṣapittāntrapādaviṭtuṇḍavarjitam /
daśamūlabalārāsnāmadhukaistriphalairyutam //

jale paktvā ghṛtaprasthaṃ tasmin kṣīrasamaṃ pacet /
kalkitairmadhuradravyaiḥ sarvajatrūrdhvaroganit /
tadabhyāsīkṛtaṃ pānabastyabhyañjananāvanaiḥ //

etenaivakaṣāyeṇa ghṛtaprasthaṃ vipācayet /
caturguṇenapayasā kalkairebhiśca kārṣikaiḥ //

jīvantītriphalāmedāmṛdvīkarddhiparūpakaiḥ /
samaṅgācavikābhārṅgīkāśmarīkarkaṭāhvayaiḥ //

ātmaguptāmahāmedātālakharjūramastakaiḥ /
mṛṇālabisakharjūrayaṣṭīmadhukajīvakaiḥ //

śatāvarīvidārīkṣubṛhatīsāribāyugaiḥ /
mūrvāśvadaṃṣṭrarṣabhakaśṛṅgāṭakakaśerukaiḥ //

rāsnāsthirātāmalakīsūkṣmailāśaṭhipauṣkaraiḥ /
punarnavātavakṣīrīkākolīdhanvayāsakaiḥ //

madhukākṣoḍavātāmamuñjātābhiṣukairapi /
mahāmādhūramityetanmāyūrādadhikaṃ guṇaiḥ //

dhātvindriyasvarabhraṃśaśvāsakāsārditāpaham /
yonyasṛkśukradoṣeṣu śastaṃ vandhyāsutapradam //

ākhubhiḥ kukkuṭairhaṃsaiḥ śaśaiśceti prakalpayet //

jatrūrdhvajānāṃ vyādhīnāmekatriṃśacchatadvayam /
parasparamasaṅkīrṇaṃ vistareṇa prakāśitam //

ūrdhvamūlamadhaḥśākhamṛṣayaḥ puruṣaṃ viduḥ /
mūlaprahāriṇastasmādrogān śīghrataraṃ jayet //

sarvendriyāṇi yenāsmin prāṇā yena ca saṃśritāḥ /
tena tasyottamāggasya rakṣāyāmādṛto bhavet //