અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 6.29

અથાતો વ્રણવિભક્તિપરિજ્ઞાનીયં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્ત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

યાવદાયુર્વૃણીતે વિવૃણોતિ વા શરીરમિતિવ્રણઃ ॥

સ ચ દ્વિવિધો નિજ આગન્તુશ્ચ ।
તત્ર નિજો દોષસમુત્થઃ ।
આગન્તુઃ શસ્ત્રાનુશસ્ત્રોપલલગુડનખદશનવિષાણવિષારુષ્કરાદિનિમિત્તઃ ।
સો ઽપિ પુનર્વાતાદિભિરધિષ્ઠિતો નિજતાં લભતે ॥

પુનશ્ચ દ્વેધા વ્રણો દુષ્ટઃ શુદ્ધશ્ચ ।
તત્રદોષદૂષિતો દુષ્ટઃ ॥

તસ્ય સામાન્યલિઙ્ગમતિસંવૃતવિવૃતત્વમતિમૃદુકઠિનતાત્યુત્સાદાવસાદાવતિશીતોષ્ણભાવોતિરક્તકૃષ્ણપાણ્ડુતા પૂતીમાંસસિરાસ્નાયુપ્રતિચ્છન્નત્વં પુતીપૂયાસ્રાવઃ સોત્સઙ્ગિતા દાહપાકકણ્ડૂશ્વયથુવેદનાસંરમ્ભપિટકોપદ્રવોપદ્રુતત્વં દીર્ઘકાલાનુબન્ધશ્ચ ॥

વિશેષતસ્તુ પઞ્ચદશધા ભિદ્યતે ॥

તત્ર શ્યાવો ઽરુણઃ કૃષ્ણો ભસ્માસ્થિકપોતગલાન્યતમવર્ણો વા દધિમસ્તુક્ષારામ્બુમાંસધાવનપુલાકોદકનિભાલ્પસ્રાવો રૂક્ષશ્ચટચટાયમાનશીલો ઽકસ્માદ્વિવિધશૂલસ્ફુરણાયામતોદભેદસ્વાપબહુલો નિર્માંસશ્ચ વાતાત્ ॥

ક્ષિપ્રજઃ પીતનીલહરિતકૃષ્ણકપિલપિઙ્ગલો ગોમૂત્રભસ્મશઙ્ખકિંશુકોદકમાર્દ્વીકતૈલાભોષ્ણભૂરિક્લેદો દાહોષાજ્વરરાગપાકાવદરણધૂમાયનાન્વિતઃ ક્ષારોક્ષિતક્ષતોપમવેદનઃ પિટકાજુષ્ટશ્ચ પિત્તાત્ ॥

સ્નિગ્ધઃ સ્થૂલૌષ્ઠાઃ પાણ્ડુશ્ચણ્ડકણ્ડૂર્નવનીતવસામજ્જપિષ્ટતિલનારિકેલામ્બુસદૃશશ્વેતશીતબહલપિચ્છિલક્લેદઃ સ્વાપસ્તમ્ભસ્તૈમિત્યગૌરવોપદેહયુક્તઃ સિરાસ્નાયુજાલાવતતો મન્દવેદનઃ કઠિનશ્ચ કફાત્ ॥

પ્રવાલરક્તઃ કૃષ્ણસ્ફોટપિટકાજાલોપચિતો વાજિસ્થાનગાન્ધિઃ ।
સરક્તપૂયસ્રાવી પિત્તલિઙ્ગશ્ચ રક્તાત્ ॥

યથાસ્વલિઙ્ગસઙ્કરે દ્વાભ્યાં ત્રિભિઃ સર્વૈશ્ચ દુષ્ટં વિદ્યાત્ ।
અપિ ચ ।
ઘૃતમણ્ડાભો મત્સ્યધાવનગન્ધિર્મુદુર્વિંસર્પી કૃષ્ણપૂયશ્ચ પિત્તરક્તાભ્યામ્ ॥

વાતાદિભિરેવ ચ વ્રણસ્યાનધિષ્ઠાનં શુદ્ધિઃ ।
તત્ર યથોક્તદુષ્ટલિઙ્ગાભાવાત્ સંરમ્ભરહિતત્વં જિહ્વાવર્ણતા શ્લક્ષ્ણત્વં નીરુજત્વં નિરાસ્રાવતા શ્યાવપર્યન્તત્વં સમૌષ્ઠમધ્યતા કિઞ્ચિદુન્નતમધ્યતા વા ॥

ત્વઙ્માંસસિરાસ્નાયુસન્ધ્યસ્થિકોષ્ઠમર્માણ્યષ્ટૌ વ્રણાશયાઃ ।
આશયવિશેષાચ્ચાસ્રાવવિશેષઃ ॥

તત્ર ઘૃષ્ટાસુ વા ત્વક્ષુ સ્ફોટેષુ વા ભિન્નેષુ સલિલપ્રકાશો ભવત્યાસ્રાવઃ ।
કિઞ્ચિદ્વિસ્રઃ પીતાવભાસશ્ચ ॥

માંસગતઃ સર્પિઃપ્રકાશો બહલઃ પિચ્છિલશ્ચ ॥

સિરાગતસ્તુ સદ્યશ્છિન્નાસુ સિરાસુ રક્તાતિપ્રવૃત્તિઃ ।
પક્વાસુ ચ તોયનાડીભિરિવામ્ભસઃ પૂયસ્યાગમનમ્ ।
સ ચ તનુર્વિચ્છિન્નઃ પિચ્છિલો ઽવલમ્બી શ્યાવશ્ચ ॥

સ્નાવગતઃ સ્નિઘ્દો ઘનઃ સિઙ્ઘાણકપ્રતિમઃ સરક્તશ્ચ ॥

સન્ધિગતઃ સમન્તાત્ પ્રપીડ્યમાનો ન પ્રવર્તતે તથાકુઞ્ચનપ્રસારણોન્નમનનમનપ્રવાહણેષુ સ્રવતિ પિચ્છિલો ઽવલમ્બી સ ફેનરુધિરોન્મિશ્રશ્ચ ॥

અસ્થિ ત્વભિહતં સ્ફુટિતં ભિન્નં દોષાવદારિતં વા દોષભક્ષિતત્વાન્નિસ્સારં ભવતિ ।
આસ્રાવશ્ચાત્ર મજ્જમિશ્રઃ સરુધિરઃ સ્નિગ્ધશ્ચ ॥

કોષ્ઠશ્રિતસ્તુ વ્રણો મૂત્ર્પુરીષરુધિરપૂયોદકાનિ સ્રવતિ ॥

મર્મગતસ્તુ નોચ્યતે ત્વગાદિષ્વેવાવરુદ્ધત્વાત્ ॥

તેષુ યથાપૂર્વં સુખસાધ્યત્વમ્ ।
તથાયતશ્ચતુરસ્રો વૃત્તસ્ત્રિપુટકશ્ચ વ્રણઃ ।
શોષાસ્તુ વિકૃતાકૃતયો દુરુપચારાઃ ।
તે ચ પ્રાયશો ભવન્ત્યાગન્તવઃ ।
સ્વયં વિદીર્ણાશ્ચ દોષજા ન તુ વૈદ્યકૃતાઃ ॥

વયસ્થાનાં દૃઢાનાં પ્રાણવતાં સત્વવતામાત્મવતાં દીપ્તાગ્નીનાં ચ વ્રણાઃ સુચિકિત્સ્યાઃ ॥

તત્ર વયસ્થાનાં પ્રત્યગ્રધાતુત્વાદાશુવ્રણસંરોહો ભવતિ ।
દૃઢાનાં સ્થિરબહુમાંસત્વાચ્છસ્ત્રમવચાર્યમાણં સિરાસ્નાય્વાદીન્ ન પ્રાપ્નોતિ ।
પ્રાણવતાં વેદનાહારવિહારયન્ત્રણાદિભિર્ન ગ્લાનિઃ ।
સત્વવતાં દારુણૈરપિ ક્રિયાવિશેષૈર્ન વ્યથા ભવતિ ।
આત્મવતાં સુનિયમિતાહારવિહારાદિભિરુપદેશૈર્નાન્યથા ભવતિ દીપ્તાગ્નીનામ્ પ્રક્લિન્નદેહત્વાત્ ।
પ્રકૃતિતશ્ચાપ્રક્લેદિશરીરાણાં તદ્વધયોશ્ચ દેશકાલયોરાસ્રાવદૈર્ગન્ધ્યાભાવાદાશુ વિશુદ્ધેન માંસેનાનુપદ્રવમાપૂરણમ્ ॥

એત એવ ગુણા વૃદ્ધકૃશાલ્પપ્રાણભીરુમન્દાગ્નિપ્રક્લેદિદેહદેશકાલેષુ વિપરીતાઃ શિષ્યોપનયનીયં ચેક્ષેત ॥

તથા સ્ફિક્પાયુપ્રજનનલલાટગણ્ડૌષ્ઠપૃષ્ઠકર્ણફલકોશોદરજત્રુમુખાભ્યન્તરસ્થાઃ સુખરોપણીયાઃ ।
વિપરીતાસ્ત્ત્વક્ષિદન્તનાસાપાઙ્ગશ્રોત્રનાભિજઠરસેવનીનિતમ્બપાર્શ્વકુક્ષિવક્ષઃકક્ષાસ્તનસન્ધિભાગગતાઃ ।
સફેનપૂયરક્તાનિલવાહિનોન્તઃશલ્યાશ્ચાધોભાગાચ્ચોર્ધ્વભાગનિર્વમના રોમાન્તોપનખમર્મજઙ્ઘાસ્થિઘ્રાણાશ્રિતાશ્ચ ।
ભગ્ન્દરશ્ચાન્તર્મુખઃ સેવનીકટ્યસ્થિસંશ્રિતઃ ।
અપિ ચ ॥

કુષ્ઠિનાં વિષજુષ્ટાનાં શોષિણાં મધુમેહિનામ્ ।
વ્રણાઃ કૃચ્છ્રેણ સિધ્યન્તિ યેષાં ચ સ્યુર્વ્રણે વ્રણાઃ ॥

યાપ્યાસ્ત્વવપાટિકા નિરુદ્ધમણિરુદ્ધગુદવ્રણગ્રન્થિપ્રભૃતયઃ સર્વાસ્થિક્ષતં ચ ॥

અસાધ્યાઃ પુનર્માંસપિણ્ડવદુદ્ગતાઃ પ્રસેકિનોન્તઃપૂયા વેદનાવન્તશ્ચ પાયુવદુદ્વૃત્તૌષ્ઠાઃ કઠિના ગોશૃઙ્ગવદુન્નતમાંસપ્રરોહા દુષ્ટશોણિતાસ્રાવિણસ્તનુપિચ્છિલાસ્રાવસ્રાવિણો વા મધ્યોન્નતાઃ સમવસન્નસુષિરપર્યન્તાઃ શણતૂલવત્સ્નાયુજાલવન્તો દુર્દર્શના મેદોમજ્જવસામસ્તુલુઙ્ગસ્રાવિણશ્ચ દોષસમુત્થાઃ પીતાસિતામૂત્રપુરીષવાતવાહિનશ્ચ કોષ્ઠસ્થાઃ રક્તશયજાશ્ચ ક્ષારોદકસમાસ્રાવાઃ પક્વાશયજાશ્ચ પુલાકોદકમિવ સ્રવન્તઃ ક્ષીણમાંસાનાં ચ સર્વતોગતયસ્ત્વણુમુખમાંસબુદ્બુદવન્તઃ સશબ્દવાતવાહિનશ્ચ શિરઃકઠસ્થા વિસર્પજ્વરપિપાસારોચકાવિપાકકાસશ્વાસાતીસારચ્છર્દિયુક્તાઃ ભિન્નો ચ શિરઃકપાલે યત્ર મસ્તુલુઙ્ગદર્શનં ત્રિદોષલિઙ્ગપ્રાદુભાવો વા સ્યાદિતિ ।
ભવતિ ચાત્ર ॥

સ્નાયુક્લેદાત્ સિરાચ્છેદાત્ ગામ્ભીર્યાત્ કૃમિભક્ષણાત્ ।
અસ્થિભેદાત્ સશલ્યત્વાત્ સવિષત્વાદતર્કિંતાત્ ॥

મિથ્યાબન્ધાદતિસ્નેહાદ્રૌક્ષ્યાદ્રોમાદિઘટ્ટનાત્ ।
ક્ષોભાદશુદ્ધકોષ્ઠત્વાત્ સૌહિત્યાદતિકર્શનાત્ ॥

મદ્યપાનાદ્દિવાસ્વપ્નાદ્વ્યાયામાદ્રાત્રિજાગરાત્ ।
વ્રણો મિથ્યોપચારાચ્ચ નૈવ સાધ્યોપિ સિધ્યતિ ॥

કપોતવર્ણપ્રતિમા યસ્યાન્તાઃ ક્લેદવર્જિતાઃ ।
સ્થિરાશ્ચ પિટકાવન્તો રોહતીતિ તમાદિશેત્ ॥