અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 6.28

અથાતઃ શિરોરોગપ્રતિષેધં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

વાતજે શિરોભિતાપે વાતવ્યાધિવિહિતં કુર્યાત્ ।
નિવાતસ્થં ચ નક્તમભ્યક્તશિરસં સર્પિઃ પયોનુપાનં તૈલં વા પાયયેત્ ।
માષાન્ વા સસર્પિષ્કાનુષ્ણપયોનુપાનાન્ ભક્ષયેત્ ।
તદ્વદ્વા મુદ્ગાન્ ॥

આનૂપપિશિતવેશવારેણ યવતિલમુદ્ગમાષકુલત્થકુષ્ઠદારુહરિદ્રાતસીસૈન્ધવર્વા મહાસ્નેહવતીમુત્કારિકાં દત્વા શિરો વેષ્ટયેત્ ।
તતઃ પ્રત્યૂષે દશમૂલસિદ્ધેન પયસા કવોષ્ણેન પરિષેકં કુર્યાત્ ।
તત્સિદ્ધૈશ્ચ પાયસૈઃ પિણ્ડસ્વેદં લેપં વા ॥

કૂર્મમહિષવરાહકુક્કુટશલ્લકીનાં વસા સસૈન્ધવા નસ્યં શિરઃકર્ણપૂરણં ચ ।
તથૈવ ચ પઞ્ચમૂલબલાસારિવાદ્વયક્વાથે મધુકજીવકર્ષભકપુનર્નવગર્ભં સપયઃ સર્પિસ્તૈલં ચૈકતો વિપક્વમ્ ॥

કાર્પાસમજ્જત્વઙ્મુસ્તાસુમનઃકોરકાણ્યુષ્ણામ્બુપિષ્ટાનિ નાવનં સર્વશિરોરુજાઘ્નમ્ ।
તદ્વત્ ત્વક્પત્રશર્કરાશિગ્રુકરઞ્જબીજાનિ ।
તથા ચન્દનોત્પલતગરકુષ્ઠૈઃ સઘૃતૈર્લેપઃ ।
દેવદારુકુષ્ઠચોરકયષ્ટીમધુકકમલનીલોત્પલૈલાપ્રપૌણ્ડરીકૈશ્ચ ॥

કુઙ્કુમશર્કરાસંસ્કૃતમાજ્યં રક્તપિત્તાનુબન્ધે મર્શઃ ।
ન ચાત્ર રક્તમવસેચયેદ્વાતોદ્રેકભયાત્ ।
સ્નૈહિકં ધૂમં પિબેત્ ।
શિરોબસ્તિં ચ શીલયેત્ ।
બસ્તિકર્મ ચાચરેત્ ॥

એવમસિદ્ધૌ વાતજે શ્લેષ્મજે ચ યથોક્તો દાહઃ ॥

અર્ધાવભેદકેપ્યયમેવ વિધિઃ ।
નિર્ગુણ્ડીપત્રરસશ્ચ સઘૃતમણ્ડસૈન્ધવો નસ્યમ્ ।
શિરીષમૂલફલાનિ વા ।
સારિવોત્પલકુષ્ઠવચામધુકપિપ્પલીભિઃ સતૈલામ્લો લેપઃ ।
અશામ્યતિ દોષાનુબન્ધમવેક્ષ્ય પ્રતિકુર્વીત ॥

સૂર્યાવર્તેત્વયમેવ વિધિઃ વિશેષતસ્તુ સિરામોક્ષઃ ॥

પિત્તજે રક્તજે ચ શિરોભિતાપે સ્નિગ્ધસ્ય સિરાં વિધ્યેત્ ।
કાયં ચ વિરેચયેત્ ।
સુશીતૈઃ શતધૌતઘૃતાન્વિતૈઃ શિરો વક્ત્રં સિઞ્ચેત્ પ્રદિહ્યાચ્ચ ॥

ચન્દનસારિવામધુકદૂર્વોત્પલપ્રપૌણ્ડરીકમઞ્જિષ્ઠાવિદારીભિઃ સક્ષીરં સર્પિર્વિપાચિતં નાવનં શિરોબસ્તિશ્ચ ।
જીવનીયવિપક્વાત્ પયસો નવનીતમુદ્ધૃત્ય જીવનીયક્વાથકલ્કાભ્યાં પાચિતં પાનભોજનનસ્યાભ્યઙ્ગબસ્તિષુ પ્રણીતં પિત્તરક્તજાન્ સર્વાન્વિકારાન્ સાધયતિ ।
જીવનીયગર્ભં ષોડશગુણે પયસિ સિદ્ધમાજ્યં વા ॥

ક્ષીરેક્ષુજાઙ્ગલરસખર્જૂરદ્રાક્ષાકશેરુકમૃણાલસિદ્ધઃ સર્પિર્મણ્ડો ઽનુવાસનમ્ ।
અઞ્જનાદિવર્ગશૃતં ક્ષીરમાસ્થાપનમ્ ॥

શઙ્ખકં પ્રત્યાખ્યાયૈવમેવોપચરેત્ ।
વિસર્પવચ્ચ ।
વિશેષતસ્તુ કૃષ્ણતિલશતાવરીનીલોત્પલમૂર્વાપુનર્નવૈર્લેપઃ ॥

કફજે શિરોભિતાપે લઙ્ઘયેત્ ।
પુરાણસર્પિસ્નિગ્ધં વા વામયેત્ ।
સ્વેદઃ પિણ્ડેન રૂક્ષેણ ।
શિગ્રુનિમ્બૈરણ્ડક્વાથેન વા નાડીસ્વેદઃ ॥

દેવકાષ્ઠકુષ્ઠશાર્ઙ્ગેષ્ટાસરલરોહિષૈઃ સલવણૈઃ સુખોષ્ણૈરાલેપઃ ।
યવચૂર્ણમધુકચન્દનહરિદ્રાકુષ્ઠપ્રિયઙ્ગુશતપુષ્પાસુરદારુભિસ્તૈલાજક્ષીરયુક્તૈઃ સસૈન્ધવૈરુપનાહઃ ॥

વિડઙ્ગતૈલં નસ્યં સાર્ષપં વા તદેવ વા વ્યોષસિદ્ધમ્ મધૂકસારકલ્કો વા મધુયુતસ્ત્વગ્વા મેષશૃઙ્ગ્યા ઇઙ્ગુદસ્ય વા ।
એભિરેવ ચ ધૂમવર્તિઃ ॥

શિરોવિરેચનદ્રવ્યૈર્વા સૂત્રસ્થાનૌક્તૈઃ પ્રધમનમ્ ।
તૈરેવ ચ પક્વં તૈલં મર્શઃ પ્રતિમર્શો વા ॥

શિરોવિરેચનાન્તે કર્ણનાદોક્તં સ્નેહનસ્યમ્ ।
તીક્ષ્ણાઃ કવલાઃ મનશ્શિલાનલદતુત્થકાસીસચૂર્ણઃ સસર્પિષ્કો ધૂમઃ ।
નલદચૂર્ણસ્ય ચ મુહુર્મુહુરાઘ્રાણનમ્ ॥

સન્નિપાતે વ્યામિશ્રો વિધિઃ ॥

કૃમિજે દુરાલભાસુરદારુરોહિષપૂતીકત્રિફલાકટ્ફલવચાત્રિકટુકૈરજામૂત્ર્યુક્તં સર્પિઃ પક્વં પાનમ્ ।
ઉપસ્નિગ્ધસ્વિન્નસ્ય દેવદારુપૂતીકકટભીસર્ષપવિડઙ્ગતિલકણ્ટકવિપક્વેન તૈલેન શિરઃ કર્ણૌ ચાભ્યજ્ય સ્વેદયેત્ ॥

તતઃ કૃમિમૂર્ચ્છનાર્થમસૃઙ્નસ્તોવસેચયેત્ ।
તતો રુધિરગન્ધમદેન પ્રાવિસૃતાઃ સપ્તચ્છદસ્ય ત્વગ્રસેન પુષ્પરસેન વાનન્તરનિષિક્તેન કૃમયઃ પતન્તિ ॥

સરલદેવદારુકટ્ફલસર્ષપાપામાર્ગક્ષવકકટુકાલાબુસુરસબીજપિપ્પલીતણ્ડુલચૂર્ણંસ્તત્પક્વં વા તૈલં સદ્યઃ કૃમીન્ નિરસ્યતિ ।
વિડઙ્ગતણ્ડુલા વાજિમૂત્રપિષ્ટાઃ શિરીષબીજાનિ વા છાગમૂત્રપિષ્ટાનિ ।
પુષ્કરમધ્યબીજાનિ વા ॥

ગોમાંસેન છાગમાંસેન વા વસાપિષ્ટેન યવાગૂં કૃત્વા શિરો વિલેપયેત્ ।
તતો નિમ્બાર્કવંશસુરસકુટજકરઞ્જકરવીરપત્રક્વાથેન સેચયેત્ ।
અજામૂત્રેણ વા કવોષ્ણેન ।
પૂતિમત્સ્યયુતાશ્ચ ધૂમાઃ ॥

એવં કૃમિષ્વપગતેષુ તેજોવતીપૂતીકબિમ્બીસુરસનક્તમાલવિડઙ્ગહરીતકીસર્ષપાર્કકરવીરમૂલમાલતીદેવદારુક્ષવકમુસ્તફણિજ્જકપિપ્પલીશતપુષ્પામધૂકશણનિમ્બસારકલ્કૈરજામૂત્રયુતૈઃ સાર્ષપં તૈલમૈઙ્ગુદં પૈલુકં વા વિપક્વં યુક્ત્યા નાવનમ્ ॥

ન તુ જાતુરુધિરમવસેચયેત્ ।
જન્તુભિઃ પીતશોણિતે હિ શિરસિ પુનરસ્રાવસેકાદકાણ્ડે મૃત્યુઃ સ્યાત્ ।
કૃમિચિકિત્સિતં ચેક્ષેત્ ॥

શિરઃ કમ્પમક્ષીણસ્યાન્યવ્યાધ્યનુપદ્રુતસ્ય દાહવર્જ્યં મારુતવિધાનેનોપક્રમેત ॥

ઉપશીર્ષકે જન્મોત્તરકાલજાતે નવોત્થિતે વાતવ્યાધિવિહિતાન્ સ્નેહાન્ પાનનાવનાભ્યઞ્જનેષુ યોજયેત્ ।
અભ્યક્તં ચ સ્વેદયિત્વોપનાહયેદ્યથા વિદાહો ન ભવતિ ।
વિદાહે વિદ્રધિવત્ કર્મ ॥

પિટકાર્બુદવિદ્રધિષુ યથાસ્વમાચરેત્ ।
વ્રણીભૂતાસુ પિટકાસુ નિમ્બનિશામધુકધાત્રીફલૈર્વિપક્વં તૈલં શોધનરોપણમ્ ॥

મૂર્વાચન્દનસારિવાધાતકીકાન્તાલોધ્રમધુકસમઙ્ગાપદ્મકેસરશતપર્વકંમૂલૈર્વિદ્રધિષુ ।
એભિરેવ ચ સિદ્ધં સર્પિર્નસ્યમ્ ।
રૂઢં તુ વિદ્રધૌ યદિ ત્વક્ સુપ્તેવ ભવતિ તતો વામયેત્ ।
ઉપસ્નિગ્ધં ચ વિરેચયેત્ ॥

અરૂંષિકાસુ જલૌકોપહૃતશોણિતં શિરઃ ક્ષુરામૃષ્ટં વા નિમ્બોદકેન પરિષિચ્યાશ્વશકૃદ્રસેન લવણપ્રગાઢેન લેપયેત્ ।
કિઞ્ચિત્ કાલં સ્થિતં ચોષ્ણોદકામ્લકાઞ્જિકાન્યતરધૌતં વિડઙ્ગવ્યોષલાક્ષાગારધૂમમનોહ્વાલવચારસાઞ્જનહરિદ્રાદ્વયૈરાલિમ્પેત્ ।
તિલમષ્યા વા સ્નુહીક્ષીરયુક્તયા ।
મધુકોત્પલતિલૈરણ્ડમાર્કવપત્રૈર્વા ।
શિગ્રુમૂલકસર્ષપબીજૈર્વા ગોમૂત્રપિષ્ટૈઃ ।
વાલકામલકનાગરમૂલકસર્ષપબીજૈર્વા ક્ષીરપિષ્ટૈઃ ।
શિરીષત્વગ્યષ્ટીમધુકાભ્યાં વા ।
પુરાણપિણ્યાકકુક્કુટપુરીષાભ્યાં વા ॥

કપાલભૃષ્ટકુષ્ઠચૂર્ણં તૈલયુક્તં કણ્ડૂક્લેદદાહસ્વેદવેદનાઘ્નમ્ ।
તથા ચાચોક્તં ચિત્રકાદિતૈલમભ્યઞ્જનમ્ ।
દન્તીપાઠાકોશાતકીચિત્રકાતિવિષામહાલાઙ્ગલકીસિદ્ધં તૈલં વ્રણાભ્યઙ્ગઃ ॥

મનશ્શિલૈલાહરિતાલપિપ્પલીકુષ્ઠકાસીસહરિદ્રાકરઞ્જમુસ્તાતગરવિડઙ્ગંચિત્રકસિદ્ધાર્થકકરવીરમૂલચૂર્ણગર્ભં તૈલમાદિત્યપાકં વ્રણરોપણમ્ ।
એવમનુપશમે વમનધૂમકાયશિરોવિરેકાન્ કુર્યાત્ ॥

દારણકે લલાટે સિરાં વિધ્યેત્ ।
અભ્યઙ્ગસ્નાનનાવનાનિ ચ શીલયેત્ પ્રિયાલબીજમધુકકુષ્ઠમાષસર્ષપૈઃ સક્ષૌદ્રૈર્લેપઃ ।
કોદ્રવતૃણક્ષારામ્ભઃ પ્રક્ષાલનમ્ ॥

ઇન્દ્રલુપ્તે યથાસન્નં સિરાં વિધ્વા તુત્થકાસીસમનશ્શિલામરિચૈર્લેપયેત્ ।
ભદ્રદારુકુટન્નટાભ્યાં વા ચિત્રકકરવીરનક્તમાલમાલતીસિદ્ધેન વા તૈલેનાભ્યજ્યાત્ ॥

અવગાઢપદં વા સૂચીકૂર્ચકેન પ્રચ્છાય ભૂયોભૂયઃ પ્રદિહ્યાત્ કપોતપઙ્કામૂલેન લાઙ્ગીલકામૂલેન વા મહિષીક્ષીરપિષ્ટેન ॥

ઘૃષ્ટલિપ્તમેરણ્ડપત્રાવચ્છાદિતં રાત્રિમુષિતં માહિષનવનીતેન લિમ્પેત્ ।
માર્કવપત્રસહચરપુષ્પપક્વં વા ।
વાર્તાકફલૈસ્તૈલં પક્વં ક્ષૌદ્રાઞ્જનયુક્તમાલેપઃ ।
સક્ષૌદ્રો વા ક્ષુદ્રવાર્તાકરસઃ ।
જલશૂલો વા પલાશક્ષારસાન્દ્રઃ ॥

ગોશકૃતા વા ઘૃષ્ટમિન્દ્રલુપ્તમરુષ્કરરસેનાવલિપ્યાન્તર્ધૂમદગ્ધકૂર્મમષ્યાવચૂર્ણયેત્ ।
કૂર્મકપાલભસ્મના વા સુરસારસાક્તેન પ્રદિહ્યાત્ ।
હસ્તિદન્તમષ્યા વા તૈલાન્વિતયા ।
પૂતીકરઞ્જપ્રત્રાણિ વા સસૈન્ધવાનિ લેપઃ ।
પિપ્પલ્યઞ્જનરસાઞ્જનબાકુચિકાફલલોહરજાંસિ વા ગોમૂત્રપિષ્ટાનિ ।
ખલતિવિહિતાનિ ચાચરેત્ ।
સલિલસેકમારોમોદ્ગમાત્ પરિહરેત્ ॥

ખલતાવિન્દ્રલુપ્તોક્તઃ ક્રમો યથાદોષં ચ સંશુદ્ધિઃ ॥

ત્રિફલાર્જુનસૈર્યકત્વક્પુષ્પકૃષ્ણપિણ્ડીતકફલમૂલનીલોત્પલલોહચૂર્ણકાસીસજમ્વૂમાર્કવમઞ્જિષ્ઠામેષશૃઙ્ગીખદિરરજઃ સકર્દમમર્દિતોક્તાણુતૈલયુક્તમસન સારસમુદ્ગકે ન્યસ્તં કર્દમે માસં નિખાતં સ્થિતમુદ્ધૃતં સૂચીકૂર્ચપ્રચ્છિતાયાઃ ખલતેર્લેપઃ પરં રોમસઞ્જનનઃ ॥

રક્તાગ્નિમન્થપુષ્પકિંશુકનલદમૂલમધુકહસ્તિદન્તભસ્માન્યવિક્ષીરપિષ્ટાનિ લેપઃ ॥

જમ્બૂદ્વયત્વક્પત્રમધુકભૃઙ્ગરજાસ્ત્રિફલાશ્લેષ્માતકમઞ્જિષ્ઠાફણિજ્જકબલાદ્રાક્ષાજશૃઙ્ગીચપલાતિવિષાકટ્ફલકલ્કેન ક્ષીરિવૃક્ષક્કાથેન ચ તિલતૈલમક્ષતૈલં ચૈકધ્યં સાધયેત્ તન્નસ્યે ઽભ્યઙ્ગે ચ નિયુઞ્જ્યાત્ ।
એવમેવ મધુરવર્ગકલ્કેન ॥

ખલતિપલિતયોશ્ચ પ્રયોગાન્ પરસ્પરં વિદધ્યાત્ ।

અકાલપલિતેષુ વાતાદીનવેક્ષ્ય સ્નેહસ્વેદસંશો ધનાસ્રવિસ્રાવણાનિ કુર્યાત્ ।
તતોસ્યાર્દિતપ્રોક્તમણુતૈલં નસ્યમભ્યઞ્જનં ચ ॥

મધુકામલકમાક્ષિકૈઃ કેશમૂલાનિ લિમ્પેત્ ।
તિલામલકક્ષૌદ્રતૈલૈર્વા ।
તુત્થકામ્રજમ્બ્વસ્થિકાસીસકિટ્ટશર્કરાભિર્વા ।
સૈર્યકપુષ્પનીલિનીત્રિફલાભૃઙ્ગરજોભિર્વા કૃષ્ણાજમૂત્રપિષ્ટૈઃ ॥

અસનપુષ્પપત્રમયે પાત્રે બહિરામલકીકલ્કપ્રદિગ્ધે નિહિતમક્ષતૈલં ષણ્માસં વ્રીહિપલ્લે સ્થિતમભ્યઙ્ગાન્નાવનાચ્ચ પલિતં જયતિ ।
અયમેવ કલ્પઃ સૈરીયકેપિ ॥

કપિકચ્છૂફલમૂલગર્ભમક્ષતૈલં સિદ્ધમયઃપાત્રે પૂર્વવત્ સ્થિતં સમાનં પૂર્વેણ ॥

રામતરણીમૂલપલદ્વયં યષ્ટીમધુકપલં સારિવાર્ધપલમેકત્રજર્જરીકૃતમક્ષતૈલપલૈર્દશભિરાપ્લુતં લોહભાજને દશાહં દિવસકરકરપ્રતપ્તં નાવનાત્ પલિતઘ્નં સર્વેન્દ્રિયદાર્ઢ્યાવહં ચ ॥

કૃષ્ણાતિલતિલપર્ણીત્રિફલામધુકકાસીસપદ્મકકર્દમમાંસીમાર્કવમસનપત્રસ્વરસપિષ્ટં ત્રિરાત્રમયઃ પાત્રે સ્થાપયેત્ ।
તતઃ પૂર્વોક્તરસદ્રુતેન પદ્મિનીકર્દમપ્રલિપ્તપ્તધૌતાન્ કેશાન્ કપાલં ચ લેપયેત્ ।
તતઃ પદ્મિનીકર્દમૈઃ પ્રચ્છાદ્ય કૌશેયેન વેષ્ટયેત્ ।
તૃતીયે ચાહ્નિ પ્રક્ષાલ્યૈવમેવ કુર્યાત્ ।
એવમલિકુલનીલાઃ કેશાઃ શિરો વિભૂષયન્તિ ।
ભવતિ ચાત્ર ॥

ખલતૌ પલિતે વલ્યાં હરિલ્લોમ્નિ ચ શોધિતમ્ ।
નસ્યવક્ત્રશિરોભ્યઙ્ગપ્રદેહૈઃ સમુપાચરેત્ ॥

સિદ્ધં તૈલે બૃહત્યાદ્યૈર્જીવનીયૈશ્ચ નાવનમ્ ॥

ક્ષીરાત્સાહચરાત્ ભૃઙ્ગરજસઃ સૌરસાદ્રસાત્ ।
પ્રસ્થસ્તૈલસ્ય કુડવો યષ્ટીમધુપલાન્વિતઃ ॥

સિદ્ધશ્શૈલાસને ભાણ્ડે શૃઙ્ગે મેષસ્ય વા સ્થિતઃ ।
નસ્યં સ્યાત્ #

ક્ષીરપિષ્ટૌ વા દુગ્ધિકાકરવીરકૌ ।
ઉત્પાટ્ય પલિતં દેયાવાશયે પલિતાપહૌ ॥

આદિત્યવલ્યા મૂલાનિ કૃષ્ણસૈરેયકસ્ય ચ ।
ફલં કૃષ્ણશણાત્પત્રં સુરસાદ્યષ્ટિમાર્કવમ્ ॥

સુરાહ્વં કાકમાચી ચ પૃથગ્દશપલાંશિકમ્ ।
પ્રપૌણ્ડરીકમઞ્જિષ્ઠાલોધ્રકૃષ્ણાગરૂત્પલમ્ ॥

આમ્રાસ્થિકર્દમઃકૃષ્ણો મૃણાલી રક્તચન્દનમ્ ।
નીલીભલ્લાતકાસ્થીનિ કાસસિં મદયન્તિકા ॥

સોમરાજ્યસનં શસ્ત્રં કૃષ્ણં પિણ્ડીતચિત્રકૌ ।
પુષ્પાણ્યર્જુનકાશ્મર્યા આમજમ્બૂફલાજ્જનમ્ ॥

પ્રત્યેકં પઞ્ચપલિકં પિષ્ટં સત્રિફલાકણમ્ ।
અક્ષતૈલાઢકં તેન પચેદ્ધાત્રીરસાર્મણે ॥

કુર્યાદાદિત્યપાકં વા યાવચ્છુષ્કો ભવેદ્રસઃ ।
લોહપાત્રે તતઃ પૂતં મહાનીલં પ્રયોજિતમ્ ॥

તત્પાને નાવને ઽભ્યઙ્ગે શુદ્ધસ્ય નિયતાત્મનઃ ।
સર્વજત્રૂર્ધ્વરોગઘ્નં પલિતઘ્નં વિશેષતઃ ।
એભિરેવ ચ ભૈષજ્યૈઃ શિરો વક્ત્રં ચ લેપયેત્ ॥

ક્ષીરં પ્રિયાલં યષ્ટ્યાહ્વં જીવનીયો ગણસ્તિલાઃ ।
કૃષ્ણાઃ પ્રલેપો વક્ત્રસ્ય હરિલ્લોમવલીહિતઃ ॥

તિલાઃ સામલકાઃ પદ્મકિઞ્જિલ્કો મધુકં મધુ ।
બૃંહયેદ્રઞ્જયેચ્ચૈતત્ કેશાન્ મૂર્ધ્નઃ પ્રલેપનાત્ ॥

પચેત્ સૈન્ધવશુક્તામ્લૈરયશ્ચૂર્ણં સતણ્ડુલમ્ ।
તેનાલિપ્તં શિરઃ શુદ્ધમસ્નિગ્ધમુષિતં નિશામ્ ।
તત્પ્રાતસ્ત્રિફલૌધાતં સ્યાત્કૃષ્ણસ્નિગ્ધમૂર્દ્ધજમ્ ॥

અયશ્ચૂર્ણો ઽમ્લપિષ્ટશ્ચ રાગઃ સત્રિફલો વરઃ ॥

કન્યાયાસ્તિલનિમ્બવીજમધુકશ્રેષ્ઠાવચામાર્કવાત્ ।
ચૂર્ણછાગલગવ્યમાહિષપલસ્નેહેન સમ્પ્લાવિતમ્ ।
પાત્રે સ્થાપિતમાયસે ક્ષિતિતલે માસં નિધાયોદ્ધૃતં ।
પાલિત્યં ખલતિં ચ દર્પણનિભાં હન્ત્યેતદભ્યઞ્જનાત્ ॥

બીજૈઃશ્લેષ્માતકસ્ય વ્યપગમિતતુષૈઃકાઞ્જિકશ્લક્ષ્ણપિષ્ટૈર્યલ્લિપ્તાલ્લોહદણ્ડાદ્દિનકરકિરણૈસ્તાપિતાત્ પ્રચ્યવેત ।
તત્તૈલં કેશકાર્ષ્ણ્યં જનયતિ પરમં નાવનાભ્યઞ્જનાભ્યાં મૂર્દ્ધઘ્રાણાક્ષિદન્તશ્રવણગલરુજં હન્તિ નિશ્શેષતશ્ચ ॥

બલામધૂકમધુકવિદારીચન્દનોત્પલૈઃ ।
જીવકર્ષભકદ્રાક્ષાશર્કરાભિશ્ચ સાધિતઃ ॥

પ્રસ્થસ્તૈલસ્ય સક્ષીરો જાઙ્ગલાર્ધતુલારસે ।
નસ્યં સર્વોર્ધ્વજત્રૂત્થવાતપિત્તામયાપહમ્ ॥

મયૂરં પક્ષપિત્તાન્ત્રપાદવિટ્તુણ્ડવર્જિતમ્ ।
દશમૂલબલારાસ્નામધુકૈસ્ત્રિફલૈર્યુતમ્ ॥

જલે પક્ત્વા ઘૃતપ્રસ્થં તસ્મિન્ ક્ષીરસમં પચેત્ ।
કલ્કિતૈર્મધુરદ્રવ્યૈઃ સર્વજત્રૂર્ધ્વરોગનિત્ ।
તદભ્યાસીકૃતં પાનબસ્ત્યભ્યઞ્જનનાવનૈઃ ॥

એતેનૈવકષાયેણ ઘૃતપ્રસ્થં વિપાચયેત્ ।
ચતુર્ગુણેનપયસા કલ્કૈરેભિશ્ચ કાર્ષિકૈઃ ॥

જીવન્તીત્રિફલામેદામૃદ્વીકર્દ્ધિપરૂપકૈઃ ।
સમઙ્ગાચવિકાભાર્ઙ્ગીકાશ્મરીકર્કટાહ્વયૈઃ ॥

આત્મગુપ્તામહામેદાતાલખર્જૂરમસ્તકૈઃ ।
મૃણાલબિસખર્જૂરયષ્ટીમધુકજીવકૈઃ ॥

શતાવરીવિદારીક્ષુબૃહતીસારિબાયુગૈઃ ।
મૂર્વાશ્વદંષ્ટ્રર્ષભકશૃઙ્ગાટકકશેરુકૈઃ ॥

રાસ્નાસ્થિરાતામલકીસૂક્ષ્મૈલાશઠિપૌષ્કરૈઃ ।
પુનર્નવાતવક્ષીરીકાકોલીધન્વયાસકૈઃ ॥

મધુકાક્ષોડવાતામમુઞ્જાતાભિષુકૈરપિ ।
મહામાધૂરમિત્યેતન્માયૂરાદધિકં ગુણૈઃ ॥

ધાત્વિન્દ્રિયસ્વરભ્રંશશ્વાસકાસાર્દિતાપહમ્ ।
યોન્યસૃક્શુક્રદોષેષુ શસ્તં વન્ધ્યાસુતપ્રદમ્ ॥

આખુભિઃ કુક્કુટૈર્હંસૈઃ શશૈશ્ચેતિ પ્રકલ્પયેત્ ॥

જત્રૂર્ધ્વજાનાં વ્યાધીનામેકત્રિંશચ્છતદ્વયમ્ ।
પરસ્પરમસઙ્કીર્ણં વિસ્તરેણ પ્રકાશિતમ્ ॥

ઊર્ધ્વમૂલમધઃશાખમૃષયઃ પુરુષં વિદુઃ ।
મૂલપ્રહારિણસ્તસ્માદ્રોગાન્ શીઘ્રતરં જયેત્ ॥

સર્વેન્દ્રિયાણિ યેનાસ્મિન્ પ્રાણા યેન ચ સંશ્રિતાઃ ।
તેન તસ્યોત્તમાગ્ગસ્ય રક્ષાયામાદૃતો ભવેત્ ॥