Ashtanga Sangraha · Chapter 6.26

athāto mukharogapratiṣedhaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ /
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ //

snigdhasvinnasya khaṇḍauṣṭhasyauṣṭhāntau vilikhya suśliṣṭau kṣaumasūtreṇa sīvyet /
śatadhautaghṛtābhyaktāṃ cāsmai kabalikāṃ vraṇasyopari dadyāt /
praklinnaṃ ca vraṇaṃ vraṇacikitsayā sādhayet //

jyotiṣmatīlodhramadhukapaṭolotpalakākamācīśrāvaṇīsārivābhistailaṃ vipakvamabhyañjanācchodhanaropaṇam /
tathā vātaharamadhurauṣadhasiddhaṃ tailaṃ nasyam //

vātaja auṣṭhakope devadāruguggulusarjarasamadhūcchiṣṭasiddhena mahāsnehenābhyaṅgaḥ /
tenaiva samadhukacūrṇena pratisāraṇām /
tadabhyaktena picunā pracchādanam /
eraṇḍapallavaiḥ kṣīrakvathitairnāḍīsvedaḥ khaṇḍauṣṭhoktaṃ nāvanaṃ śiro 'bhyaṅgaśca //

pittotthe 'bhighātaje ca jālaukobhirvisrāvaṇam /
pattaṅgayaṣṭīchinnaruhāvipakvaṃ sarpirabhyaṅgaḥ /
madhumadhukalodhrasarjarasaiḥ pratisāraṇam /
pittavidradhivacca cikitsā //

raktajepyacirotthite paittikavat pratikuryāt /
kaphaje jalaukobhiḥ śākādipatrairvā raktaṃ visrāvya vyoṣapāṭhāyavakṣārasvarjikākṣāraiḥ sakṣaudraiḥ pratisārayet /
kuṣṭhatagaradantīśyāmābiḍaharitālaviḍaṅgairvā /
svedanasyadhūmakavalāṃśca kaphaghnānavacārayet //

medoje dantacchadaṃ svedayitvā vṛddhipatreṇa vipāṭya śuddhamedasamagninānupacaret /
kaphajoktaiśca pratisāraṇam /
jalārbudoktaṃ tailaṃ ropaṇam //

jalārbudaṃ bhitvā viśodhya trikaṭukaṭukātejovatīyavakṣārasvarjikāsaindhavakāsīsacūrṇaiḥ sakṣaudraiḥ pratisārayet /
avagāḍhamativṛddhaṃ vā kṣāreṇāgninā vā dahet haridrālodhramadhukamālatīhareṇutagarairvipakvaṃ tailaṃ ropaṇam //

gaṇḍālajīmapakvāṃ śophavadvidagdhāmupanāhya pakvāṃ vidārya vraṇavat sādhayet //

śītadantasyoṣṇāmubusvinnasya vrīhimukhena pālīṃ likhitvā picutailena dahet /
pratisārayecca priyaṅgujambvasthidāḍimatvaktriphalārasāñjanasaindhavaśuṇṭhīmustacūrṇaiḥ samadhughṛtaiḥ /
kṣīrivṛkṣakaṣāyo gaṇḍūṣaḥ /
aṇutailaṃ nasyam //

dantaharṣe bhede ca vātaharasiddhaṃ tailamelākuṣṭhapāṭalīsvagvipakvo majjā vā gaṇḍūṣaḥ /
snigdhāśca nasyādayaḥ //

dantacāle daśamūlakvāthena tailasarpirvasākṣaudraiśca kavalaḥ /
pippalīsaindhavatutthalodhrapataṅgasrotojamustātriphalāḥ pratisāraṇam /
niyataṃ ca snaihikadhūmapāyī snigdhamadhurāhāro visrāvaṇaparaḥ syāt /
candanapadmakamadhukavidārīkaśerukanīlotpalamṛdvīkājīvakarṣabhakaśarkarāṇāṃ pratyekaṃ palena kṣīreṇa ca māṃsarasadviguṇena tailaprasthaṃ vipācayet /
etannasyagaṇḍūṣaprayogāt paraṃ daśananayanaśravaṇabalakaram //

adhidantakaṃ kṣāreṇālipya jarjaraṃ vijñāya kṛmidantakavidhinotpāḍya tadvadevopacaret /
anavasthitaśoṇitaṃ ca dagdhvā vraṇavadupakrameta //

dantaśarkarāṃ dantamūlānyapīḍayan dantalekhanena vilikhya kṣāratailenāvasecayet /
mūṣākūrpapāṭalītvakcūrṇena pratisāraṇam /
sadā ca dantadhāvanādīn seveta /
dantaharṣoktaṃ ca kuryāt //

kapālikāyāmetadeva viśeṣataḥ śīlayet //

kṛmidantake suṣiraṃ guḍena madhūcchiṣṭena sarpiṣa vāpūrayitvā taptayā kubjaśalākayā dahet /
saptacchardākakṣīraṃ vā pūraṇam /
sarṣapakarañjatailaṃ //

hiṅguviḍaṅgasvarjikākaṭphalakāsīsakuṣṭhacūrṇastāntavabaddho dantasyopari tiṣṭhan rujamapaharati /
kunduruṣkacūrṇo vā /
ebhireva ca siddhaṃ tailaṃ gaṇḍūṣaḥ /
dṛḍhagūḍhamūlamāṃse saruje visrāvaṇam /
bhagnasphuṭitavivarṇasuptacalasya sarujasya ca //

evamanupaśame sandaṃśayantreṇa dantamāyataṃ gṛhītvā vicālya śasreṇa pārśvebhyo mokṣayitvoddharet /
dantanirghātanenotpīḍya mudgareṇāśmanā vā nirghātayet /
na tūttaraṃ dantam //

tasyoddharaṇācchoṇitātyayastataścendriyabhraṃśo vāta vyādhirvā //

prakṣālitamukhaśca samadhukacūrṇaṃ tailaṃ madhu vā gaṇḍūṣaṃ dhārayet //

vidārīmadhukaśṛṅgāṭakakaśerukābhistailaṃ daśaguṇe payasi siddhaṃ nasyam //

uttaradantoddharaṇepyayameva pratīkāraḥ /
śītopacāraśca sutarām //

śītāde śoṇitaṃ visrāvya rasāñjanamustatriphalārjunatvakpriyaṅgumahauṣadhakaṣāyaṃ gaṇḍūṣaṃ dhārayet /
ebhireva ca sakṣaudraiḥ pratisāraṇaṃ /
madhuravargasiddhaṃ tailaṃ nasyam /
tejovatīvyoṣaharidrādvayakuṣṭhapāṭhākaṭurohiṇīlodhrasamaṅgāmustaiḥ pratisāraṇaṃ sarvadantamāṃsāmayeṣu kaṇḍūśvayathuvedanāraktasrutiharam /
tathā vyāṣayavakṣāramanaśśilāsaindhavadārvītvagbhiḥ ebhirevāṣairdhaguṭikā sarvamukharogaharā //

upakuśe sukhoṣṇāmbusvinnānyutsannāni dantamāṃsānyavalikhenmaṇḍalāgreṇa śākādipatrairvā /
tataḥ sukhoṣṇo ghṛtamaṇḍastailaṃ vā gaṇḍūṣaḥ /
maricakuṣṭhamadhukapriyaṅgulākṣāpataṅgagairikarasāñjanaśuṇṭhīsaindhavairmadhughṛtamaṇḍayuktaiḥ pratisāraṇam /
pṛthakparṇīviḍaṅgavidārīmadhukapayasyāsuradāruvipakvaṃ tailaṃ gaṇḍūṣo nasyaṃ ca /
madhuravargasiddhameva vā sarpiḥ punaḥ punaśca rudhirāvasekaḥ //

dantapuppuṭake svinnachinnabhinnavilikhite svarjikāmadhukaśuṇṭhīsaindhavaiḥ pratisāraṇam //

dantavidradhau tiktakaṭukaṣāyoṣṇaiḥ samūtraiḥ kabalo lepaśca /
vṛścikālīkuṣṭhakaṭukāyavakṣāraiḥ pratisāraṇam /
taṃ ca pākato rūkṣaśītairantarbahiḥ prayuktairvārayet /
pakve tu pāṭanamavagāḍhe dāhaḥ /
triphalāsumanoriṣṭhakvātho gaṇḍūṣaḥ /
yaṣṭīmadhukasiddhaḥ sarpirmaṇḍo nasyam //

suṣire chinnalikhite lodhramustatriphalākiṃśukapataṅgatārkṣyaśailaśatapuṣpākaṭphalairavagharṣaḥ /
teṣāmeva kvātho gaṇḍūṣaḥ /
kṣīrivṛkṣakiṃśukāmalakānāṃ vā /
gairikotpalamadhūkasārivācandanaprapauṇḍakaśarkarānantālodhrāgarusiddhaṃ tailaṃ nāvanam //

adhimāṃsakamacirotthitaṃ srāvayet /
vivṛddhantu baḍiśena macuṭyā vā gṛhītvā maṇḍalāgreṇa chitvā tīkṣṇaiḥ pratisārayet /
kaṭutīkṣṇaiḥ kavalastailaṃ vā yavakṣārāvacūrṇitam //

vidarbhe dantamūlāni śastreṇa viśodhya kṣāraṃ prayujya ghṛtamaṇḍaṃ gaṇḍūṣe dadyāt /
lodhrapataṅgamañjiṣṭhāmadhukacūrṇaḥ pratisāraṇam /
kākolīyaṣṭīmadhuśarkarāvipakvaṃ tailaṃ nāvanam //

dantanāḍīmeṣayitvā saṃvṛtāṃ śastreṇa vivṛtayitvā tadāśritaṃ dantamaśeṣamuddhṛtya śalākayā dahet /
kubjāmavagāḍhāmanekagatiṃ vā guḍamadhusikthānyatamapūrṇām /
tataḥ kṣīrivṛkṣakaṣāyeṇa gaṇḍūṣaṃ dhārayet /
tatsiddhena vā tailena //

dantīkhadirasāramadanasvādukaṇṭakakvāthe lodhravālakośīradevadārumañjiṣṭhāmadhukakalkavipakvaṃ tailaṃ sarṣapatailaṃ vā nāḍīśodhanaropaṇam //

prapauṇḍarīkaharidrādvayamadhukamadhūcchiṣṭalodhrakaṭukīśarkarāpadmakacandanamūrvopodakāvāstukataṇḍulīyakamañjiṣṭhāmlīkākapitthapatrairvā //

nasyaṃ ca viḍaṅgamadhukamustanirguṇḍīkhadiramañjiṣṭhośīrasuratarusiddhaṃ tailaṃ /
dhūmāsṛksrāvaṇanāvanāni śīlayet /
nāḍīsādhanaṃ cekṣeta //

vātajeṣu jihvākaṇṭakeṣu vātauṣṭhakopokto vidhiḥ /
pittajeṣu vighṛṣṭasrutarudhireṣu svādubhirdravyairavagharṣaṇagaṇḍūṣanāvanāni kuryāt /
tadvat kaphajeṣu tīkṣṇaiḥ //

jihvālase navotthite tīkṣṇāḥ pratisāraṇādayaḥ /
na cātra śastramavacārayet /
sirāṃ tu vidhyet //

adhijihvāmunnamya baḍiśena gṛhītvā maṇḍalāgreṇa chidyāt /
tīkṣṇāśca nasyādayaḥ /
upajihvāṃ śākapatreṇāṅguliśastreṇa vā visrāvya yavakṣāreṇa pratisārayet //

galaśuṇḍikāṃ kaphaghnairupācaret /
vṛddhāyāṃ tūrvārubījanibhamasirātatamagramuparijivhāyāniviṣṭaṃ baḍiśena mucuṭyā vā vastraveṣṭitābhyāṃ vāmāṅguṣṭhapradeśinībhyāṃ gṛhītvā maṇḍalāgreṇa nātyagre nātimūle chindyāt /
agracchedādanupaśamaḥ śopho lālādivṛddhirvā /
aticchedācchoṇitakṣayeṇa maraṇam /
samyakcchinnāyāṃ pūrvavat pratisāraṇādayaḥ //

tālusaṅghāte puppuṭe kacchape ca nave vidhirayam /
śastrakarmaṇi tu viśeṣaḥ /
atra hi vilekhanam //

tālupāke tvapakvasya śvaythoḥ kāsīsarasāñjanakṣaudraiḥ pratisāraṇam /
madhurakaṣāyaiḥ śītairgaṇḍūṣaḥ /
pakvasya maṇḍalāgreṇāṣṭāpadavat bhedanam tīkṣṇairavagharṣaṇam /
paṭolāriṣṭajātīkaravīraguḍūcīvṛṣakaṭukāharidrādvayavetrāgrakaṇṭakārikākvāthaḥ kavalo madhu tailaṃ ca //

tāluśoṣe madhukapippalīnāgarasiddhaṃ sarpiruttaraṃ bhaktikaṃ satṛṣṇaḥ pibet /
amlaiścāsya gaṇḍūṣaḥ /
payasyāmadhūkamadhūlikāvipakvaṃ kṣīrasarpirnasyam /
snigdho dhūmaḥ /
tṛṣṇāghnamannapānam //

kaṇṭharogeṣu tu jvarādyanupadruteṣu kaṭunīkṣṇairnasyāvagharṣaṇagaṇḍūṣādayaḥ sirāvyadho rasāñjanendrayavadārvīnimbakvāthaḥ pānam /
vyoṣayavakṣāradārvīrasāñjanatejovatīpāṭhānimbatvaktriphalācitrakaiḥ śuktagomūtrakvathitaiḥ kavalo guṭikā vā pratisāraṇam /
tālīsapatragṛhadhūmapañcakolakailāmaricapalāśamuṣkakakṣārayavakṣārairyavakvāthena guṭikāḥ kṛtāḥ sarvakaṇṭharogeṣvamṛtopamāḥ //

atha vātarohiṇīkāmantarbahiḥ svinnāmaṅguliśastrakeṇa madhulavaṇagarbheṇa vā nakhena visrāvya tīkṣṇaiḥ pratisārayet /
mahāpañcamūlakvātho gaṇḍūṣaḥ /
elāpunarnavasiṃhīkapitthakalkapayovipakvaṃ tailaṃ gaṇḍūṣo nāvanaṃ ca //

pittajāmapyevaṃ visrāvya pataṅgaśarkarālodhrapriyaṅgubhiḥ pratisārayet /
eṣāmeva kaṣāyo gaṇḍūṣaḥ /
drākṣāparūṣakośīramadhukacandanakvātho vā /
triphalātilvakaśyāmāśrīparṇītvaṅmadhuyaṣṭikābhirdaśaguṇe payasi siddhaṃ sarpirnasyakavalabhojaneṣu //

raktajāmapyevaṃ pratyākhyāyopakramet //

ślaiṣmikīṃ svedayitvā vilikhya kaṭukavargeṇāgāradhūmatriphalāsaindhavayuktena pratisārayet /
tadvidhāśca gaṇḍūṣāḥ /
nimbajātyapāmārgaviḍaṅgavipakvaṃ tailaṃ nasyam //

śālūkavṛndatuṇḍikerīgilāyuṣvapyeṣa eva vidhiḥ //

galavidradhau visrāvitāyāṃ lodhravarārasāñjanapataṅgagairikarocanāpippalīsaindhavacūrṇairavagharṣaṇam /
ebhireva kvathitairgaṇḍūṣaḥ /
kirātatiktakalodhradārvī śatapuṣpānimbapatrakuṣṭhailāguḍūcīcitrakatagaramustākvātha kalkavipakvaṃ tailaṃ nāvanam //

galagaṇḍamanilajaṃ svedayitvā visrāvayet rūḍhavraṇa ca tilapriyālalaṭvāmūlakaśaṇātasībījairupanāhayet /
tilvakāgnimanthapunarnavakālāmṛtāsaubhāñjanaka gajapippalyekaiṣikārkamūlakaraghāṭakapuṣpaiḥ surāmlapiṣṭaiḥ punaḥ punarlepayet /
nimbaguḍūcīkuṭajahaṃsapādīkṛṣṇābalādvayadevadārusiddhaṃ ca tailaṃ pāyayet //

ślaiṣmikepyayameva vidhiḥ tīkṣṇatarāśca svedapralepādayaḥ /
viśalyātiviṣāviṣāṇikāśukanāsājagandhāguñjāphalakaṭukālābubhiḥ /
palāśakṣārambupiṣṭaiḥ sukhoṣṇo lepaḥ /
vatsakādinā pañcalavaṇayuktena siddhaṃ tailaṃ pānam /
tīkṣṇāṃśca vamanādīn śīlayet /
paryāyataśca svedaṃ śoṇitāvasecanaṃ ca /
tathānupaśame pācayitvā vraṇavadubhāvapyupācaret /
yavānnamudgādiyūṣāṃca vyoṣotkaṭān pānabhojanayorvidadhyāt //

medāja svinnasya sirāṃ vidhyet /
pūrvoktāḥ pralepāḥ prātaḥ prātaścāsanādisārarajo gomūtreṇa pibet /
evamapyaśāntau śastreṇa vidārya medo viśodhya sīvyet /
dāhayogyaṃ vā vasāghṛtakṣaudrānyatamena yathāvaddahet /
rocanākāsīsatutthakacūrṇitaṃ tailaṃ vraṇaśodhanaropaṇam /
asanādisāragopurīṣabhasmayuktaṃ vā //

mukhapākeṣu sāmānyatastriphalākvātho madhumānanye ca tiktakaṭukakaṣāyā mukhadhāvanāḥ /
mṛdvīkāpāṭhājātīmātuluṅgārjunapatrajīvakapallavānāmanabhyavaharatā carvaṇam //

dāruharidrārdhatulāṃ viṃśatiguṇe 'mbhasi śrapayitvā taṃ kvāthaṃ sagairikamādarvīpralepāt sādhitaṃ kṣaudrayuktaṃ ghṛtabhājane nidadhyāt /
etanniṣṭhīvanaṃ sarvamukhāmayanāḍīghnam /
ayameva ca pṛthakkalpo yaṣṭīmadhukapaṭolīnimbāṭarūṣakajātīlodhrārimedatriphalājambūkhadiratvacām //

yavakṣārabhāgāḥ sapta suvarṇagairikāt bhāgadvayaṃ mūrvākaṭukātiviṣāmalakānāmeko bhāgastat sarvaṃ kutalakṣārodakapiṣṭaṃ guṭikāḥ kṛtvā khādenniṣṭhīvecca //

khadirasāratulāmarimedatulādvayaṃ ca toyavahe 'ṣṭabhāgāvaśeṣaṃ kvāthayedavatāritaṃ parisrutaṃ ca punarāghanībhāvāt /
ghanībhūte śīte ca kārṣikāṇi ślakṣṇīkṛtāni prakṣipeccandanapadmakośīravālakamañjiṣṭhādhātakīmustaprapauṇḍarīkamadhukatriphalācāturjātakalākṣānaladatārkṣyaśailalodhradvirajanīsamaṅgāpāṭhākaṭphalaileyapataṅgāgarugairikāñjanāni /
pālikāṃśca jātīphalalavaṅgakaṅkolakebukān /
karppūrārddhakuḍavaṃ ca /
tā guṭikā vadanasthāḥ sarvān mukharogān jayanti /
saurabhaṃ saumanasyaṃ ruciṃ ca janayanti //

eṣāmeva ca kalkakaṣāyaistailaṃ sādhitaṃ kavale niyuñjyāt //

tatra vātaje mukhapāke daśamūlakākolīrāsnāmadhukasārivākvāthena kuṣṭhakalkena ca siddhaṃ tailaṃ nasyaṃ gaṇḍūṣaśca /
snaihiko dhūmaḥ /
pippalyelālavaṇottamaiḥ pratisārayet //

paittike kṣīrekṣurasadrākṣāśarkarodakairgaṇḍūṣaḥ /
madhuradravyasiddhaṃ payaḥ pānaṃ kavalo nasyaṃ ca /
padmakasamaṅgāmañjiṣṭhālodhradhātakīvipakvaḥ sarpirmaṇḍo nāvanam /
madayantikāpatairniṣṭhīvanaṃ ca //

kaphaje kaṭukakṣāralavaṇaiḥ pratisāraṇam /
sthirāsu tu piṭakāsu prākśākādipatreṇa lekhanam /
muṣkakapalāśāmalakīkṣāragomūtrairgaṇḍūṣaḥ /
tadvipakvaṃ ca tailam /
nirguṇḍīphaṇijjakārjakasurasapatrairniṣṭīvanam /
devadārupāṭhātiviṣādantīndrayavakaṭukāgomūtreṇa kalkatāḥ kvathitā vā pītāḥ sarvakaphāmayān nighnanti //

raktaje pittavat siddhiḥ /
sarvaje yathādoṣodayam /
rocanākāsīsasaurāṣṭrikārasāñjanāni mocaraso madhu caikato vipakvaṃ lohabhājanasthaṃ kalkaṃ viśuṣkaṃ curṇīkṛtaṃ madhunā vraṇalepaṃ kuryāt //

atha sarvasaramarbudamacirotthitamavṛddhaṃ maṇḍalāgreṇa chitvā muṣkakabhasmanā madhumiśreṇa pratisārayet svarjikāśuṇṭhīcūrṇena vā /
madhutailaṃ nimbaguḍūcīkvāthaśca gaṇḍūṣaḥ /
yavānnabhojī tīkṣṇāni kavalābhyaṅganasyānyācaret //

pūtimukhaṃ snigdhasvinnaṃ vāmayitvā śirovirekairupācaret /
tataḥ svarjikāhiṅgugṛhadhūmamanaśśilailāśuṇṭhīviḍaṅgatejovatībhirguṭikāḥ kṛtvā madhudrutā mukhapariśodhanārthaṃ dadyāt /
samaṅgādhātakīpadmalodhrapriyaṅgucūrṇaiḥ salilamavacūrṇitaṃ mukhadhāvanam /
śītādopakuśoktaṃ ca kuryāt nasyadhūmakavalāṃśca śīlayet /
bhavati cātra //

mukhadantamūlagalajāḥ prāyo rogāḥ kaphāsrabhūyiṣṭhāḥ /
tasmātteṣāmasakṛdrudhiraṃ visrāvayedduṣṭam //

kāyaśirasorvireko vamanaṃ kavalagrahāḥ kaṭukatiktāḥ /
prāyaḥ śastaṃ teṣāṃ kapharaktaharaṃ tathā karma //

yavatṛṇadhānyaṃ bhaktaṃ vidalaiḥkṣāroṣitairapasnehāḥ /
yūṣā bhakṣyāśca hitā yaccānyacchleṣmanāśāya //

prāṇānilapathasaṃsthāḥ śvasitamapi nirundhate pramādavataḥ /
kaṇṭhāmayāścikitsitamato drutaṃ teṣu kurvīta //