અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 6.26

અથાતો મુખરોગપ્રતિષેધં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

સ્નિગ્ધસ્વિન્નસ્ય ખણ્ડૌષ્ઠસ્યૌષ્ઠાન્તૌ વિલિખ્ય સુશ્લિષ્ટૌ ક્ષૌમસૂત્રેણ સીવ્યેત્ ।
શતધૌતઘૃતાભ્યક્તાં ચાસ્મૈ કબલિકાં વ્રણસ્યોપરિ દદ્યાત્ ।
પ્રક્લિન્નં ચ વ્રણં વ્રણચિકિત્સયા સાધયેત્ ॥

જ્યોતિષ્મતીલોધ્રમધુકપટોલોત્પલકાકમાચીશ્રાવણીસારિવાભિસ્તૈલં વિપક્વમભ્યઞ્જનાચ્છોધનરોપણમ્ ।
તથા વાતહરમધુરૌષધસિદ્ધં તૈલં નસ્યમ્ ॥

વાતજ ઔષ્ઠકોપે દેવદારુગુગ્ગુલુસર્જરસમધૂચ્છિષ્ટસિદ્ધેન મહાસ્નેહેનાભ્યઙ્ગઃ ।
તેનૈવ સમધુકચૂર્ણેન પ્રતિસારણામ્ ।
તદભ્યક્તેન પિચુના પ્રચ્છાદનમ્ ।
એરણ્ડપલ્લવૈઃ ક્ષીરક્વથિતૈર્નાડીસ્વેદઃ ખણ્ડૌષ્ઠોક્તં નાવનં શિરો ઽભ્યઙ્ગશ્ચ ॥

પિત્તોત્થે ઽભિઘાતજે ચ જાલૌકોભિર્વિસ્રાવણમ્ ।
પત્તઙ્ગયષ્ટીછિન્નરુહાવિપક્વં સર્પિરભ્યઙ્ગઃ ।
મધુમધુકલોધ્રસર્જરસૈઃ પ્રતિસારણમ્ ।
પિત્તવિદ્રધિવચ્ચ ચિકિત્સા ॥

રક્તજેપ્યચિરોત્થિતે પૈત્તિકવત્ પ્રતિકુર્યાત્ ।
કફજે જલૌકોભિઃ શાકાદિપત્રૈર્વા રક્તં વિસ્રાવ્ય વ્યોષપાઠાયવક્ષારસ્વર્જિકાક્ષારૈઃ સક્ષૌદ્રૈઃ પ્રતિસારયેત્ ।
કુષ્ઠતગરદન્તીશ્યામાબિડહરિતાલવિડઙ્ગૈર્વા ।
સ્વેદનસ્યધૂમકવલાંશ્ચ કફઘ્નાનવચારયેત્ ॥

મેદોજે દન્તચ્છદં સ્વેદયિત્વા વૃદ્ધિપત્રેણ વિપાટ્ય શુદ્ધમેદસમગ્નિનાનુપચરેત્ ।
કફજોક્તૈશ્ચ પ્રતિસારણમ્ ।
જલાર્બુદોક્તં તૈલં રોપણમ્ ॥

જલાર્બુદં ભિત્વા વિશોધ્ય ત્રિકટુકટુકાતેજોવતીયવક્ષારસ્વર્જિકાસૈન્ધવકાસીસચૂર્ણૈઃ સક્ષૌદ્રૈઃ પ્રતિસારયેત્ ।
અવગાઢમતિવૃદ્ધં વા ક્ષારેણાગ્નિના વા દહેત્ હરિદ્રાલોધ્રમધુકમાલતીહરેણુતગરૈર્વિપક્વં તૈલં રોપણમ્ ॥

ગણ્ડાલજીમપક્વાં શોફવદ્વિદગ્ધામુપનાહ્ય પક્વાં વિદાર્ય વ્રણવત્ સાધયેત્ ॥

શીતદન્તસ્યોષ્ણામુબુસ્વિન્નસ્ય વ્રીહિમુખેન પાલીં લિખિત્વા પિચુતૈલેન દહેત્ ।
પ્રતિસારયેચ્ચ પ્રિયઙ્ગુજમ્બ્વસ્થિદાડિમત્વક્ત્રિફલારસાઞ્જનસૈન્ધવશુણ્ઠીમુસ્તચૂર્ણૈઃ સમધુઘૃતૈઃ ।
ક્ષીરિવૃક્ષકષાયો ગણ્ડૂષઃ ।
અણુતૈલં નસ્યમ્ ॥

દન્તહર્ષે ભેદે ચ વાતહરસિદ્ધં તૈલમેલાકુષ્ઠપાટલીસ્વગ્વિપક્વો મજ્જા વા ગણ્ડૂષઃ ।
સ્નિગ્ધાશ્ચ નસ્યાદયઃ ॥

દન્તચાલે દશમૂલક્વાથેન તૈલસર્પિર્વસાક્ષૌદ્રૈશ્ચ કવલઃ ।
પિપ્પલીસૈન્ધવતુત્થલોધ્રપતઙ્ગસ્રોતોજમુસ્તાત્રિફલાઃ પ્રતિસારણમ્ ।
નિયતં ચ સ્નૈહિકધૂમપાયી સ્નિગ્ધમધુરાહારો વિસ્રાવણપરઃ સ્યાત્ ।
ચન્દનપદ્મકમધુકવિદારીકશેરુકનીલોત્પલમૃદ્વીકાજીવકર્ષભકશર્કરાણાં પ્રત્યેકં પલેન ક્ષીરેણ ચ માંસરસદ્વિગુણેન તૈલપ્રસ્થં વિપાચયેત્ ।
એતન્નસ્યગણ્ડૂષપ્રયોગાત્ પરં દશનનયનશ્રવણબલકરમ્ ॥

અધિદન્તકં ક્ષારેણાલિપ્ય જર્જરં વિજ્ઞાય કૃમિદન્તકવિધિનોત્પાડ્ય તદ્વદેવોપચરેત્ ।
અનવસ્થિતશોણિતં ચ દગ્ધ્વા વ્રણવદુપક્રમેત ॥

દન્તશર્કરાં દન્તમૂલાન્યપીડયન્ દન્તલેખનેન વિલિખ્ય ક્ષારતૈલેનાવસેચયેત્ ।
મૂષાકૂર્પપાટલીત્વક્ચૂર્ણેન પ્રતિસારણમ્ ।
સદા ચ દન્તધાવનાદીન્ સેવેત ।
દન્તહર્ષોક્તં ચ કુર્યાત્ ॥

કપાલિકાયામેતદેવ વિશેષતઃ શીલયેત્ ॥

કૃમિદન્તકે સુષિરં ગુડેન મધૂચ્છિષ્ટેન સર્પિષ વાપૂરયિત્વા તપ્તયા કુબ્જશલાકયા દહેત્ ।
સપ્તચ્છર્દાકક્ષીરં વા પૂરણમ્ ।
સર્ષપકરઞ્જતૈલં ॥

હિઙ્ગુવિડઙ્ગસ્વર્જિકાકટ્ફલકાસીસકુષ્ઠચૂર્ણસ્તાન્તવબદ્ધો દન્તસ્યોપરિ તિષ્ઠન્ રુજમપહરતિ ।
કુન્દુરુષ્કચૂર્ણો વા ।
એભિરેવ ચ સિદ્ધં તૈલં ગણ્ડૂષઃ ।
દૃઢગૂઢમૂલમાંસે સરુજે વિસ્રાવણમ્ ।
ભગ્નસ્ફુટિતવિવર્ણસુપ્તચલસ્ય સરુજસ્ય ચ ॥

એવમનુપશમે સન્દંશયન્ત્રેણ દન્તમાયતં ગૃહીત્વા વિચાલ્ય શસ્રેણ પાર્શ્વેભ્યો મોક્ષયિત્વોદ્ધરેત્ ।
દન્તનિર્ઘાતનેનોત્પીડ્ય મુદ્ગરેણાશ્મના વા નિર્ઘાતયેત્ ।
ન તૂત્તરં દન્તમ્ ॥

તસ્યોદ્ધરણાચ્છોણિતાત્યયસ્તતશ્ચેન્દ્રિયભ્રંશો વાત વ્યાધિર્વા ॥

પ્રક્ષાલિતમુખશ્ચ સમધુકચૂર્ણં તૈલં મધુ વા ગણ્ડૂષં ધારયેત્ ॥

વિદારીમધુકશૃઙ્ગાટકકશેરુકાભિસ્તૈલં દશગુણે પયસિ સિદ્ધં નસ્યમ્ ॥

ઉત્તરદન્તોદ્ધરણેપ્યયમેવ પ્રતીકારઃ ।
શીતોપચારશ્ચ સુતરામ્ ॥

શીતાદે શોણિતં વિસ્રાવ્ય રસાઞ્જનમુસ્તત્રિફલાર્જુનત્વક્પ્રિયઙ્ગુમહૌષધકષાયં ગણ્ડૂષં ધારયેત્ ।
એભિરેવ ચ સક્ષૌદ્રૈઃ પ્રતિસારણં ।
મધુરવર્ગસિદ્ધં તૈલં નસ્યમ્ ।
તેજોવતીવ્યોષહરિદ્રાદ્વયકુષ્ઠપાઠાકટુરોહિણીલોધ્રસમઙ્ગામુસ્તૈઃ પ્રતિસારણં સર્વદન્તમાંસામયેષુ કણ્ડૂશ્વયથુવેદનારક્તસ્રુતિહરમ્ ।
તથા વ્યાષયવક્ષારમનશ્શિલાસૈન્ધવદાર્વીત્વગ્ભિઃ એભિરેવાષૈર્ધગુટિકા સર્વમુખરોગહરા ॥

ઉપકુશે સુખોષ્ણામ્બુસ્વિન્નાન્યુત્સન્નાનિ દન્તમાંસાન્યવલિખેન્મણ્ડલાગ્રેણ શાકાદિપત્રૈર્વા ।
તતઃ સુખોષ્ણો ઘૃતમણ્ડસ્તૈલં વા ગણ્ડૂષઃ ।
મરિચકુષ્ઠમધુકપ્રિયઙ્ગુલાક્ષાપતઙ્ગગૈરિકરસાઞ્જનશુણ્ઠીસૈન્ધવૈર્મધુઘૃતમણ્ડયુક્તૈઃ પ્રતિસારણમ્ ।
પૃથક્પર્ણીવિડઙ્ગવિદારીમધુકપયસ્યાસુરદારુવિપક્વં તૈલં ગણ્ડૂષો નસ્યં ચ ।
મધુરવર્ગસિદ્ધમેવ વા સર્પિઃ પુનઃ પુનશ્ચ રુધિરાવસેકઃ ॥

દન્તપુપ્પુટકે સ્વિન્નછિન્નભિન્નવિલિખિતે સ્વર્જિકામધુકશુણ્ઠીસૈન્ધવૈઃ પ્રતિસારણમ્ ॥

દન્તવિદ્રધૌ તિક્તકટુકષાયોષ્ણૈઃ સમૂત્રૈઃ કબલો લેપશ્ચ ।
વૃશ્ચિકાલીકુષ્ઠકટુકાયવક્ષારૈઃ પ્રતિસારણમ્ ।
તં ચ પાકતો રૂક્ષશીતૈરન્તર્બહિઃ પ્રયુક્તૈર્વારયેત્ ।
પક્વે તુ પાટનમવગાઢે દાહઃ ।
ત્રિફલાસુમનોરિષ્ઠક્વાથો ગણ્ડૂષઃ ।
યષ્ટીમધુકસિદ્ધઃ સર્પિર્મણ્ડો નસ્યમ્ ॥

સુષિરે છિન્નલિખિતે લોધ્રમુસ્તત્રિફલાકિંશુકપતઙ્ગતાર્ક્ષ્યશૈલશતપુષ્પાકટ્ફલૈરવઘર્ષઃ ।
તેષામેવ ક્વાથો ગણ્ડૂષઃ ।
ક્ષીરિવૃક્ષકિંશુકામલકાનાં વા ।
ગૈરિકોત્પલમધૂકસારિવાચન્દનપ્રપૌણ્ડકશર્કરાનન્તાલોધ્રાગરુસિદ્ધં તૈલં નાવનમ્ ॥

અધિમાંસકમચિરોત્થિતં સ્રાવયેત્ ।
વિવૃદ્ધન્તુ બડિશેન મચુટ્યા વા ગૃહીત્વા મણ્ડલાગ્રેણ છિત્વા તીક્ષ્ણૈઃ પ્રતિસારયેત્ ।
કટુતીક્ષ્ણૈઃ કવલસ્તૈલં વા યવક્ષારાવચૂર્ણિતમ્ ॥

વિદર્ભે દન્તમૂલાનિ શસ્ત્રેણ વિશોધ્ય ક્ષારં પ્રયુજ્ય ઘૃતમણ્ડં ગણ્ડૂષે દદ્યાત્ ।
લોધ્રપતઙ્ગમઞ્જિષ્ઠામધુકચૂર્ણઃ પ્રતિસારણમ્ ।
કાકોલીયષ્ટીમધુશર્કરાવિપક્વં તૈલં નાવનમ્ ॥

દન્તનાડીમેષયિત્વા સંવૃતાં શસ્ત્રેણ વિવૃતયિત્વા તદાશ્રિતં દન્તમશેષમુદ્ધૃત્ય શલાકયા દહેત્ ।
કુબ્જામવગાઢામનેકગતિં વા ગુડમધુસિક્થાન્યતમપૂર્ણામ્ ।
તતઃ ક્ષીરિવૃક્ષકષાયેણ ગણ્ડૂષં ધારયેત્ ।
તત્સિદ્ધેન વા તૈલેન ॥

દન્તીખદિરસારમદનસ્વાદુકણ્ટકક્વાથે લોધ્રવાલકોશીરદેવદારુમઞ્જિષ્ઠામધુકકલ્કવિપક્વં તૈલં સર્ષપતૈલં વા નાડીશોધનરોપણમ્ ॥

પ્રપૌણ્ડરીકહરિદ્રાદ્વયમધુકમધૂચ્છિષ્ટલોધ્રકટુકીશર્કરાપદ્મકચન્દનમૂર્વોપોદકાવાસ્તુકતણ્ડુલીયકમઞ્જિષ્ઠામ્લીકાકપિત્થપત્રૈર્વા ॥

નસ્યં ચ વિડઙ્ગમધુકમુસ્તનિર્ગુણ્ડીખદિરમઞ્જિષ્ઠોશીરસુરતરુસિદ્ધં તૈલં ।
ધૂમાસૃક્સ્રાવણનાવનાનિ શીલયેત્ ।
નાડીસાધનં ચેક્ષેત ॥

વાતજેષુ જિહ્વાકણ્ટકેષુ વાતૌષ્ઠકોપોક્તો વિધિઃ ।
પિત્તજેષુ વિઘૃષ્ટસ્રુતરુધિરેષુ સ્વાદુભિર્દ્રવ્યૈરવઘર્ષણગણ્ડૂષનાવનાનિ કુર્યાત્ ।
તદ્વત્ કફજેષુ તીક્ષ્ણૈઃ ॥

જિહ્વાલસે નવોત્થિતે તીક્ષ્ણાઃ પ્રતિસારણાદયઃ ।
ન ચાત્ર શસ્ત્રમવચારયેત્ ।
સિરાં તુ વિધ્યેત્ ॥

અધિજિહ્વામુન્નમ્ય બડિશેન ગૃહીત્વા મણ્ડલાગ્રેણ છિદ્યાત્ ।
તીક્ષ્ણાશ્ચ નસ્યાદયઃ ।
ઉપજિહ્વાં શાકપત્રેણાઙ્ગુલિશસ્ત્રેણ વા વિસ્રાવ્ય યવક્ષારેણ પ્રતિસારયેત્ ॥

ગલશુણ્ડિકાં કફઘ્નૈરુપાચરેત્ ।
વૃદ્ધાયાં તૂર્વારુબીજનિભમસિરાતતમગ્રમુપરિજિવ્હાયાનિવિષ્ટં બડિશેન મુચુટ્યા વા વસ્ત્રવેષ્ટિતાભ્યાં વામાઙ્ગુષ્ઠપ્રદેશિનીભ્યાં ગૃહીત્વા મણ્ડલાગ્રેણ નાત્યગ્રે નાતિમૂલે છિન્દ્યાત્ ।
અગ્રચ્છેદાદનુપશમઃ શોફો લાલાદિવૃદ્ધિર્વા ।
અતિચ્છેદાચ્છોણિતક્ષયેણ મરણમ્ ।
સમ્યક્ચ્છિન્નાયાં પૂર્વવત્ પ્રતિસારણાદયઃ ॥

તાલુસઙ્ઘાતે પુપ્પુટે કચ્છપે ચ નવે વિધિરયમ્ ।
શસ્ત્રકર્મણિ તુ વિશેષઃ ।
અત્ર હિ વિલેખનમ્ ॥

તાલુપાકે ત્વપક્વસ્ય શ્વય્થોઃ કાસીસરસાઞ્જનક્ષૌદ્રૈઃ પ્રતિસારણમ્ ।
મધુરકષાયૈઃ શીતૈર્ગણ્ડૂષઃ ।
પક્વસ્ય મણ્ડલાગ્રેણાષ્ટાપદવત્ ભેદનમ્ તીક્ષ્ણૈરવઘર્ષણમ્ ।
પટોલારિષ્ટજાતીકરવીરગુડૂચીવૃષકટુકાહરિદ્રાદ્વયવેત્રાગ્રકણ્ટકારિકાક્વાથઃ કવલો મધુ તૈલં ચ ॥

તાલુશોષે મધુકપિપ્પલીનાગરસિદ્ધં સર્પિરુત્તરં ભક્તિકં સતૃષ્ણઃ પિબેત્ ।
અમ્લૈશ્ચાસ્ય ગણ્ડૂષઃ ।
પયસ્યામધૂકમધૂલિકાવિપક્વં ક્ષીરસર્પિર્નસ્યમ્ ।
સ્નિગ્ધો ધૂમઃ ।
તૃષ્ણાઘ્નમન્નપાનમ્ ॥

કણ્ઠરોગેષુ તુ જ્વરાદ્યનુપદ્રુતેષુ કટુનીક્ષ્ણૈર્નસ્યાવઘર્ષણગણ્ડૂષાદયઃ સિરાવ્યધો રસાઞ્જનેન્દ્રયવદાર્વીનિમ્બક્વાથઃ પાનમ્ ।
વ્યોષયવક્ષારદાર્વીરસાઞ્જનતેજોવતીપાઠાનિમ્બત્વક્ત્રિફલાચિત્રકૈઃ શુક્તગોમૂત્રક્વથિતૈઃ કવલો ગુટિકા વા પ્રતિસારણમ્ ।
તાલીસપત્રગૃહધૂમપઞ્ચકોલકૈલામરિચપલાશમુષ્કકક્ષારયવક્ષારૈર્યવક્વાથેન ગુટિકાઃ કૃતાઃ સર્વકણ્ઠરોગેષ્વમૃતોપમાઃ ॥

અથ વાતરોહિણીકામન્તર્બહિઃ સ્વિન્નામઙ્ગુલિશસ્ત્રકેણ મધુલવણગર્ભેણ વા નખેન વિસ્રાવ્ય તીક્ષ્ણૈઃ પ્રતિસારયેત્ ।
મહાપઞ્ચમૂલક્વાથો ગણ્ડૂષઃ ।
એલાપુનર્નવસિંહીકપિત્થકલ્કપયોવિપક્વં તૈલં ગણ્ડૂષો નાવનં ચ ॥

પિત્તજામપ્યેવં વિસ્રાવ્ય પતઙ્ગશર્કરાલોધ્રપ્રિયઙ્ગુભિઃ પ્રતિસારયેત્ ।
એષામેવ કષાયો ગણ્ડૂષઃ ।
દ્રાક્ષાપરૂષકોશીરમધુકચન્દનક્વાથો વા ।
ત્રિફલાતિલ્વકશ્યામાશ્રીપર્ણીત્વઙ્મધુયષ્ટિકાભિર્દશગુણે પયસિ સિદ્ધં સર્પિર્નસ્યકવલભોજનેષુ ॥

રક્તજામપ્યેવં પ્રત્યાખ્યાયોપક્રમેત્ ॥

શ્લૈષ્મિકીં સ્વેદયિત્વા વિલિખ્ય કટુકવર્ગેણાગારધૂમત્રિફલાસૈન્ધવયુક્તેન પ્રતિસારયેત્ ।
તદ્વિધાશ્ચ ગણ્ડૂષાઃ ।
નિમ્બજાત્યપામાર્ગવિડઙ્ગવિપક્વં તૈલં નસ્યમ્ ॥

શાલૂકવૃન્દતુણ્ડિકેરીગિલાયુષ્વપ્યેષ એવ વિધિઃ ॥

ગલવિદ્રધૌ વિસ્રાવિતાયાં લોધ્રવરારસાઞ્જનપતઙ્ગગૈરિકરોચનાપિપ્પલીસૈન્ધવચૂર્ણૈરવઘર્ષણમ્ ।
એભિરેવ ક્વથિતૈર્ગણ્ડૂષઃ ।
કિરાતતિક્તકલોધ્રદાર્વી શતપુષ્પાનિમ્બપત્રકુષ્ઠૈલાગુડૂચીચિત્રકતગરમુસ્તાક્વાથ કલ્કવિપક્વં તૈલં નાવનમ્ ॥

ગલગણ્ડમનિલજં સ્વેદયિત્વા વિસ્રાવયેત્ રૂઢવ્રણ ચ તિલપ્રિયાલલટ્વામૂલકશણાતસીબીજૈરુપનાહયેત્ ।
તિલ્વકાગ્નિમન્થપુનર્નવકાલામૃતાસૌભાઞ્જનક ગજપિપ્પલ્યેકૈષિકાર્કમૂલકરઘાટકપુષ્પૈઃ સુરામ્લપિષ્ટૈઃ પુનઃ પુનર્લેપયેત્ ।
નિમ્બગુડૂચીકુટજહંસપાદીકૃષ્ણાબલાદ્વયદેવદારુસિદ્ધં ચ તૈલં પાયયેત્ ॥

શ્લૈષ્મિકેપ્યયમેવ વિધિઃ તીક્ષ્ણતરાશ્ચ સ્વેદપ્રલેપાદયઃ ।
વિશલ્યાતિવિષાવિષાણિકાશુકનાસાજગન્ધાગુઞ્જાફલકટુકાલાબુભિઃ ।
પલાશક્ષારમ્બુપિષ્ટૈઃ સુખોષ્ણો લેપઃ ।
વત્સકાદિના પઞ્ચલવણયુક્તેન સિદ્ધં તૈલં પાનમ્ ।
તીક્ષ્ણાંશ્ચ વમનાદીન્ શીલયેત્ ।
પર્યાયતશ્ચ સ્વેદં શોણિતાવસેચનં ચ ।
તથાનુપશમે પાચયિત્વા વ્રણવદુભાવપ્યુપાચરેત્ ।
યવાન્નમુદ્ગાદિયૂષાંચ વ્યોષોત્કટાન્ પાનભોજનયોર્વિદધ્યાત્ ॥

મેદાજ સ્વિન્નસ્ય સિરાં વિધ્યેત્ ।
પૂર્વોક્તાઃ પ્રલેપાઃ પ્રાતઃ પ્રાતશ્ચાસનાદિસારરજો ગોમૂત્રેણ પિબેત્ ।
એવમપ્યશાન્તૌ શસ્ત્રેણ વિદાર્ય મેદો વિશોધ્ય સીવ્યેત્ ।
દાહયોગ્યં વા વસાઘૃતક્ષૌદ્રાન્યતમેન યથાવદ્દહેત્ ।
રોચનાકાસીસતુત્થકચૂર્ણિતં તૈલં વ્રણશોધનરોપણમ્ ।
અસનાદિસારગોપુરીષભસ્મયુક્તં વા ॥

મુખપાકેષુ સામાન્યતસ્ત્રિફલાક્વાથો મધુમાનન્યે ચ તિક્તકટુકકષાયા મુખધાવનાઃ ।
મૃદ્વીકાપાઠાજાતીમાતુલુઙ્ગાર્જુનપત્રજીવકપલ્લવાનામનભ્યવહરતા ચર્વણમ્ ॥

દારુહરિદ્રાર્ધતુલાં વિંશતિગુણે ઽમ્ભસિ શ્રપયિત્વા તં ક્વાથં સગૈરિકમાદર્વીપ્રલેપાત્ સાધિતં ક્ષૌદ્રયુક્તં ઘૃતભાજને નિદધ્યાત્ ।
એતન્નિષ્ઠીવનં સર્વમુખામયનાડીઘ્નમ્ ।
અયમેવ ચ પૃથક્કલ્પો યષ્ટીમધુકપટોલીનિમ્બાટરૂષકજાતીલોધ્રારિમેદત્રિફલાજમ્બૂખદિરત્વચામ્ ॥

યવક્ષારભાગાઃ સપ્ત સુવર્ણગૈરિકાત્ ભાગદ્વયં મૂર્વાકટુકાતિવિષામલકાનામેકો ભાગસ્તત્ સર્વં કુતલક્ષારોદકપિષ્ટં ગુટિકાઃ કૃત્વા ખાદેન્નિષ્ઠીવેચ્ચ ॥

ખદિરસારતુલામરિમેદતુલાદ્વયં ચ તોયવહે ઽષ્ટભાગાવશેષં ક્વાથયેદવતારિતં પરિસ્રુતં ચ પુનરાઘનીભાવાત્ ।
ઘનીભૂતે શીતે ચ કાર્ષિકાણિ શ્લક્ષ્ણીકૃતાનિ પ્રક્ષિપેચ્ચન્દનપદ્મકોશીરવાલકમઞ્જિષ્ઠાધાતકીમુસ્તપ્રપૌણ્ડરીકમધુકત્રિફલાચાતુર્જાતકલાક્ષાનલદતાર્ક્ષ્યશૈલલોધ્રદ્વિરજનીસમઙ્ગાપાઠાકટ્ફલૈલેયપતઙ્ગાગરુગૈરિકાઞ્જનાનિ ।
પાલિકાંશ્ચ જાતીફલલવઙ્ગકઙ્કોલકેબુકાન્ ।
કર્પ્પૂરાર્દ્ધકુડવં ચ ।
તા ગુટિકા વદનસ્થાઃ સર્વાન્ મુખરોગાન્ જયન્તિ ।
સૌરભં સૌમનસ્યં રુચિં ચ જનયન્તિ ॥

એષામેવ ચ કલ્કકષાયૈસ્તૈલં સાધિતં કવલે નિયુઞ્જ્યાત્ ॥

તત્ર વાતજે મુખપાકે દશમૂલકાકોલીરાસ્નામધુકસારિવાક્વાથેન કુષ્ઠકલ્કેન ચ સિદ્ધં તૈલં નસ્યં ગણ્ડૂષશ્ચ ।
સ્નૈહિકો ધૂમઃ ।
પિપ્પલ્યેલાલવણોત્તમૈઃ પ્રતિસારયેત્ ॥

પૈત્તિકે ક્ષીરેક્ષુરસદ્રાક્ષાશર્કરોદકૈર્ગણ્ડૂષઃ ।
મધુરદ્રવ્યસિદ્ધં પયઃ પાનં કવલો નસ્યં ચ ।
પદ્મકસમઙ્ગામઞ્જિષ્ઠાલોધ્રધાતકીવિપક્વઃ સર્પિર્મણ્ડો નાવનમ્ ।
મદયન્તિકાપતૈર્નિષ્ઠીવનં ચ ॥

કફજે કટુકક્ષારલવણૈઃ પ્રતિસારણમ્ ।
સ્થિરાસુ તુ પિટકાસુ પ્રાક્શાકાદિપત્રેણ લેખનમ્ ।
મુષ્કકપલાશામલકીક્ષારગોમૂત્રૈર્ગણ્ડૂષઃ ।
તદ્વિપક્વં ચ તૈલમ્ ।
નિર્ગુણ્ડીફણિજ્જકાર્જકસુરસપત્રૈર્નિષ્ટીવનમ્ ।
દેવદારુપાઠાતિવિષાદન્તીન્દ્રયવકટુકાગોમૂત્રેણ કલ્કતાઃ ક્વથિતા વા પીતાઃ સર્વકફામયાન્ નિઘ્નન્તિ ॥

રક્તજે પિત્તવત્ સિદ્ધિઃ ।
સર્વજે યથાદોષોદયમ્ ।
રોચનાકાસીસસૌરાષ્ટ્રિકારસાઞ્જનાનિ મોચરસો મધુ ચૈકતો વિપક્વં લોહભાજનસ્થં કલ્કં વિશુષ્કં ચુર્ણીકૃતં મધુના વ્રણલેપં કુર્યાત્ ॥

અથ સર્વસરમર્બુદમચિરોત્થિતમવૃદ્ધં મણ્ડલાગ્રેણ છિત્વા મુષ્કકભસ્મના મધુમિશ્રેણ પ્રતિસારયેત્ સ્વર્જિકાશુણ્ઠીચૂર્ણેન વા ।
મધુતૈલં નિમ્બગુડૂચીક્વાથશ્ચ ગણ્ડૂષઃ ।
યવાન્નભોજી તીક્ષ્ણાનિ કવલાભ્યઙ્ગનસ્યાન્યાચરેત્ ॥

પૂતિમુખં સ્નિગ્ધસ્વિન્નં વામયિત્વા શિરોવિરેકૈરુપાચરેત્ ।
તતઃ સ્વર્જિકાહિઙ્ગુગૃહધૂમમનશ્શિલૈલાશુણ્ઠીવિડઙ્ગતેજોવતીભિર્ગુટિકાઃ કૃત્વા મધુદ્રુતા મુખપરિશોધનાર્થં દદ્યાત્ ।
સમઙ્ગાધાતકીપદ્મલોધ્રપ્રિયઙ્ગુચૂર્ણૈઃ સલિલમવચૂર્ણિતં મુખધાવનમ્ ।
શીતાદોપકુશોક્તં ચ કુર્યાત્ નસ્યધૂમકવલાંશ્ચ શીલયેત્ ।
ભવતિ ચાત્ર ॥

મુખદન્તમૂલગલજાઃ પ્રાયો રોગાઃ કફાસ્રભૂયિષ્ઠાઃ ।
તસ્માત્તેષામસકૃદ્રુધિરં વિસ્રાવયેદ્દુષ્ટમ્ ॥

કાયશિરસોર્વિરેકો વમનં કવલગ્રહાઃ કટુકતિક્તાઃ ।
પ્રાયઃ શસ્તં તેષાં કફરક્તહરં તથા કર્મ ॥

યવતૃણધાન્યં ભક્તં વિદલૈઃક્ષારોષિતૈરપસ્નેહાઃ ।
યૂષા ભક્ષ્યાશ્ચ હિતા યચ્ચાન્યચ્છ્લેષ્મનાશાય ॥

પ્રાણાનિલપથસંસ્થાઃ શ્વસિતમપિ નિરુન્ધતે પ્રમાદવતઃ ।
કણ્ઠામયાશ્ચિકિત્સિતમતો દ્રુતં તેષુ કુર્વીત ॥