Ashtanga Sangraha · Chapter 6.25

athāto mukharogavijñānīyaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ /
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ //

mātsyamahiṣavārāhapiśitāmakamūlakam /
māṣasūpadadhikṣīraśuktekṣurasaphāṇitam //

avākśayyāṃ ca bhajato dviṣato dantadhāvanam /
dhūmacchardanagaṇḍūṣānucitaṃ ca sirāvyadham /
kruddhāḥ śleṣmolbaṇā doṣāḥ kurvantyantarmukhaṃ gadān //

tatra khaṇḍauṣṭha ityukto vātenauṣṭho dvidhākṛtaḥ //

oṣṭhakope tu pavanāt stabdhāvoṣṭhau mahārujau /
dālyete paripāṭyete paruṣāsitakarkaśau //

pittāttīkṣṇāsahau pītau sarṣapākṛtibhiścitau /
piṭakābhirbahukledāvāśupākau #

kaphāt punaḥ /
śītāsahau gurū śūnau savarṇapiṭakācitau //

sannipātādanekābhau durgandhāsrāvapicchilau /
akasmānmlānasaṃśūnarujau viṣamapākinau //

raktopasṛṣṭau rudhiraṃ sravataḥ śoṇitaprabhau /
kharjūrasadṛśaṃ cātra kṣīṇe rakterbudaṃ bhavet //

māṃsapiṇḍopamau māṃsāt syātāṃ mūrcchatkṛmī kramāt //

tailābhaśvayathukledau sakaṇḍvau medasā mṛdū //

kṣatajāvavadīryete pāṭyete cāsakṛt punaḥ /
grathitau ca punaḥ syātāṃ kaṇḍūlau daśanacchadau //

jalabudbudavadvātakaphādoṣṭhe jalārbudam //

gaṇḍālajī sthiraḥ śopho gaṇḍe dāharujānvitaḥ //

vātāduṣṇāsahādantāḥ śītasparśādhikavyathāḥ /
dālyanta iva śūlena śītākhyo dālanaśca saḥ //

dantaharṣe pravātāmlaśītabhakṣākṣamā dvijāḥ /
bhavantyamlāśanenaiva sarujaścalitā iva //

dantabhede dvijāstodabhedaruksphuṭanānvitāḥ /
cālaśvaladbhirdaśanairbhakṣaṇādadhikavyathaiḥ //

karālastu karālānāṃ daśanānāṃ samudbhavaḥ //

dantodhikodhidantākhyaḥ sa coktaḥ khalavarddhanaḥ /
jāyamāne 'tirugdante jāte tatra tu śāmyati //

adhāvanānmalo dante kapho vā vātaśoṣitaḥ /
pūtigandhiḥ sthirībhūtaḥ śarkarā #

sāpyupekṣitā /
śātayatyaṇuśo dantakapālāni kapālikā //

śyāvaḥ śyāvatvamāyāto raktapittānilairdvijaḥ /

samūlaṃ dantamāśritya doṣairulbaṇamārutaiḥ /
śoṣite majjñi suṣire dantennamalapūrite //

pūtitvāt kṛmayaḥ sūkṣmā jāyante jāyate tataḥ /
ahetutīvrārtiśamaḥ sasaṃrambhositaścalaḥ /
pralūnaḥ pūyaraktasrut sa coktaḥ kṛmidantakaḥ //

śleṣmaraktena pūtīni vahantyasramahetukam /
śīryante dantamāṃsāni mṛduklinnāsitāni ca /
śītādosau #

upakuśaḥ pākaḥ pittāsṛgudbhavaḥ /
dantamāṃsāni dahyante raktānyutsedhavantyataḥ //

kaṇḍūmanti sravantyasramādhmāyantesṛjisthite /
calā mandarujo dantāḥ pūtivaktraṃ ca jāyate //

dantayostriṣu vā śopho badarasthinibho ghanaḥ /
kaphāsrāttīvraruk śīghraṃ pacyate dantapuppuṭaḥ //

dantamāṃse malaiḥ sāsrairbāhyāntaḥ śvayathurguruḥ /
sarugdāhaḥ sravet bhinnaḥ pūyāsraṃ dantavidradhiḥ //

śvayathurdantamūleṣu rujāvānraktapittajaḥ /
lālāsrāvī sa suṣiro dantamāṃsapraśātanaḥ //

sa sannipātajvaravān sapūyarudhirasrutiḥ /
mahāsuṣira ityukto viśīrṇadvijabandhanaḥ //

dantānte kīlavacchopho hanukarṇarujākaraḥ /
pratihantyabhyavahṛtiṃ śleṣmaṇā sodhimāṃsakaḥ //

ghṛṣṭeṣu dantamāṃseṣu saṃrambho jāyate mahān /
yasmiṃścalanti dantāśca sa vidarbhobhighātajaḥ //

dantamāṃsāśritānrogān yaḥ sādhyānapyupekṣate /
antastasyāsravan doṣaḥ sūkṣmāṃ sañjanayedgatim /
pūyaṃ muhuḥ sā sravati tvaṅmāṃsāsthiprabhedinī //

tāḥ punaḥ pañca vijñeyā lakṣaṇaiḥ svairyathoditaiḥ //

śākapatrakharāsrastā sphuṭitā vātadūṣitā /
jihvā pittāt sadāhoṣā raktairmāṃsāṅkuraiścitā /
śālmalīkaṇṭakābhaistu kaphena bahalā guruḥ //

kaphapittādadhaḥ śopho jihvāstambhakṛdunnataḥ /
matsyagandhirbhavet pakvaḥ solaso māṃsaśātanaḥ //

prabandhane 'dho jihvāyāḥ śopho jihvāgrasannibhaḥ /
sāṅkuraḥ kaphapittāsrairlāloṣāstambhavān kharaḥ /
adhijihvaḥ sarukkaṇḍūvākyāhāravighātakṛt //

tādṛgevopajihvastu jihvāyā upari sthitaḥ //

tālumāṃsenilādduṣṭe piṭakāḥ sarujāḥ kharāḥ /
bahvyo ghanāsrāvayutāstāstālupiṭakāḥ smṛtāḥ //

tālumūle kaphātsāsrānmatsyabastinibho mṛduḥ /
pralambaḥ picchilaḥ śopho nāsayāhāramīrayan /
kaṇṭhoparodhatṛṭkāsavamikṛt galaśuṇḍikā //

tālumadhye niruṅmāṃsaṃ saṃhataṃ tālusaṃhatiḥ //

padmākṛtistālumadhye raktācchvayathurarbudam //

kacchapaḥ kacchapākāraściravṛddhiḥ kaphādaruk //

kolābhaḥ śleṣmamedobhyāṃ puppuṭo nīrujaḥ sthiraḥ //

pittena pākaḥ pākākhyaḥ pūyāsrāvī mahārujaḥ //

vātapittajvarāyāsaistāluśoṣastadāhvayaḥ //

jihvāprabandhajāḥ kaṇṭhe dāruṇā mārgarodhinaḥ /
māṃsāṅkurāḥ śīghracayā rohiṇī śīghrakāriṇī //

kaṇṭhāsyaśoṣakṛdvātāt sā hanuśrotrarukkarī /
pittājjvaroṣātṛṇmohakaṇṭhadhūmāyanānvitā //

kṣiprajā kṣiprapākātirāgiṇī sparśanāsahā /
kaphena picchilā pāṇḍurasṛjā sphoṭakācitā //

taptāṅgāranibhā karṇarukvarī pittajākṛtiḥ /
gambhīrapākā nicayāt sarvaliṅgasamanvitā //

doṣaiḥ kapholbaṇaiḥ śophaḥ kolavat grathitonnataḥ /
śūkakaṇṭakavat kaṇṭhe śālūko mārgarodhanaḥ //

vṛndo vṛttonnato dāhajvarakṛt galapārśvagaḥ //

hanusandhyāśritaḥ kaṇṭhe kārpāsīphalasannibhaḥ /
picchilo mandarukśophaḥ kaṭhinastuṇḍikerikā //

bāhyāntaḥśvavathurghoro galamārgārgalopamaḥ /
galaugho mūrddhagurutātandrālālājvarapradaḥ //

valayaṃ nātirukśophastadvadevāyatonnataḥ //

māṃsakīlo gale doṣairekonekothavālparuk /
kṛcchrochvāsobhyavahṛtiḥ pṛthumūlo gilāyukaḥ //

bhūrimāṃsākuṅravṛtā tīvratṛṅjvaramūrddharuk /
śataghnī nicitā vartiḥ śataghnīvātirukkarī //

vyāptasarvagalaḥ śīghrajanmapāko mahārujaḥ /
pūtipūyanibhāsnāvī śvayathurgalavidradhiḥ //

jihvāvasāne kaṇṭhādāvapākaṃ śvayathuṃ malāḥ /
janayanti sthiraṃ raktaṃ nīrujaṃ tadgalārbudam //

pavanaśleṣmamedobhirgalagaṇḍo bhavet bahiḥ /
varddhamānaḥ sa kālena muṣkavallambate niruk //

kṛṣṇāruṇo vā todāḍhyaḥ sa vātāt kṛṣṇarājimān /
vṛddhastālugale śoṣaṃ kuryācca virasāsyatām //

sthiraḥ savarṇaḥ kaṇḍūmān śītasparśo guruḥ kaphāt /
vṛddhastālugale lepaṃ kuryācca madhurāsyatām //

medasā śleṣmavaddhānivṛdhyoḥ sonuvidhīyate /
dehaṃ vṛddhasya kurute gale śabdaṃ svare 'lpatā //

śleṣmaruddhānilagatiḥ śuṣkakaṇṭho hatasvaraḥ /
tāmyan prasaktaṃ śvasiti yena sa svarahānilāt //

karoti vadanasyāntarvraṇān sarvasaro 'nilaḥ /
sañcāriṇo 'ruṇānrūkṣāno ṣṭhau tāmrau calatvacau //

jihvā śītāsahā gurvī sphuṭitā kaṇṭakācitā /
vivṛṇoti ca kṛcchreṇa mukhaṃ pāko mukhasya saḥ //

adhaḥ pratihato vāyurarśogulmakaphādibhiḥ /
yātyūrdhvaṃ vaktradaurgandhyaṃ kurvannūrdhvagudastu saḥ //

mukhasya pittaje pāke dāhoṣe tiktavaktratā /
kṣārokṣitakṣatasamā vraṇāstadvacca raktaje //

kvaphaje madhurāsyatvaṃ kaṇḍūmatpicchilā vraṇāḥ //

antaḥ kapolamāśritya śyāvapāṇḍu kaphorbudam /
kuryāttat ghaṭṭitaṃ chinnaṃ mṛditaṃ ca vivardhate //

mukhapāko bhavet sāsraiḥ sarvaiḥ sarvākṛtirmalaiḥ //

pūtyāsyatā ca taireva dantakāṣṭhādividviṣaḥ //

auṣṭhe gaṇḍe dvije mūle jihvāyāṃ tāluke gale /
vaktre sarvatra cetyuktā pañcasaptatirāmayāḥ //

ekādaśaiko daśa ca trayodaśa tathā ca ṣaṭ /
aṣṭāvaṣṭādaśāṣṭau ca kramāt teṣvanupakramāḥ //

karālo māṃsaraktoṣṭhāvarbudāni jalādvinā /
kacchapastālupiṭakā galaughaḥ suṣiro mahān //

svaraghnordhvagudaśyāvaśataghnīvalayālasāḥ /
nāḍyoṣṭhakopau nicayādraktāt sarvaiśca rohiṇī //

daśane svarabhraṃśī kṛcchrocchavāso 'tivatsaraḥ /
yāpyastu harṣo bhedaśca śeṣān śastrauṣadhairjayet //