અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 6.25

અથાતો મુખરોગવિજ્ઞાનીયં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

માત્સ્યમહિષવારાહપિશિતામકમૂલકમ્ ।
માષસૂપદધિક્ષીરશુક્તેક્ષુરસફાણિતમ્ ॥

અવાક્શય્યાં ચ ભજતો દ્વિષતો દન્તધાવનમ્ ।
ધૂમચ્છર્દનગણ્ડૂષાનુચિતં ચ સિરાવ્યધમ્ ।
ક્રુદ્ધાઃ શ્લેષ્મોલ્બણા દોષાઃ કુર્વન્ત્યન્તર્મુખં ગદાન્ ॥

તત્ર ખણ્ડૌષ્ઠ ઇત્યુક્તો વાતેનૌષ્ઠો દ્વિધાકૃતઃ ॥

ઓષ્ઠકોપે તુ પવનાત્ સ્તબ્ધાવોષ્ઠૌ મહારુજૌ ।
દાલ્યેતે પરિપાટ્યેતે પરુષાસિતકર્કશૌ ॥

પિત્તાત્તીક્ષ્ણાસહૌ પીતૌ સર્ષપાકૃતિભિશ્ચિતૌ ।
પિટકાભિર્બહુક્લેદાવાશુપાકૌ #

કફાત્ પુનઃ ।
શીતાસહૌ ગુરૂ શૂનૌ સવર્ણપિટકાચિતૌ ॥

સન્નિપાતાદનેકાભૌ દુર્ગન્ધાસ્રાવપિચ્છિલૌ ।
અકસ્માન્મ્લાનસંશૂનરુજૌ વિષમપાકિનૌ ॥

રક્તોપસૃષ્ટૌ રુધિરં સ્રવતઃ શોણિતપ્રભૌ ।
ખર્જૂરસદૃશં ચાત્ર ક્ષીણે રક્તેર્બુદં ભવેત્ ॥

માંસપિણ્ડોપમૌ માંસાત્ સ્યાતાં મૂર્ચ્છત્કૃમી ક્રમાત્ ॥

તૈલાભશ્વયથુક્લેદૌ સકણ્ડ્વૌ મેદસા મૃદૂ ॥

ક્ષતજાવવદીર્યેતે પાટ્યેતે ચાસકૃત્ પુનઃ ।
ગ્રથિતૌ ચ પુનઃ સ્યાતાં કણ્ડૂલૌ દશનચ્છદૌ ॥

જલબુદ્બુદવદ્વાતકફાદોષ્ઠે જલાર્બુદમ્ ॥

ગણ્ડાલજી સ્થિરઃ શોફો ગણ્ડે દાહરુજાન્વિતઃ ॥

વાતાદુષ્ણાસહાદન્તાઃ શીતસ્પર્શાધિકવ્યથાઃ ।
દાલ્યન્ત ઇવ શૂલેન શીતાખ્યો દાલનશ્ચ સઃ ॥

દન્તહર્ષે પ્રવાતામ્લશીતભક્ષાક્ષમા દ્વિજાઃ ।
ભવન્ત્યમ્લાશનેનૈવ સરુજશ્ચલિતા ઇવ ॥

દન્તભેદે દ્વિજાસ્તોદભેદરુક્સ્ફુટનાન્વિતાઃ ।
ચાલશ્વલદ્ભિર્દશનૈર્ભક્ષણાદધિકવ્યથૈઃ ॥

કરાલસ્તુ કરાલાનાં દશનાનાં સમુદ્ભવઃ ॥

દન્તોધિકોધિદન્તાખ્યઃ સ ચોક્તઃ ખલવર્દ્ધનઃ ।
જાયમાને ઽતિરુગ્દન્તે જાતે તત્ર તુ શામ્યતિ ॥

અધાવનાન્મલો દન્તે કફો વા વાતશોષિતઃ ।
પૂતિગન્ધિઃ સ્થિરીભૂતઃ શર્કરા #

સાપ્યુપેક્ષિતા ।
શાતયત્યણુશો દન્તકપાલાનિ કપાલિકા ॥

શ્યાવઃ શ્યાવત્વમાયાતો રક્તપિત્તાનિલૈર્દ્વિજઃ ।

સમૂલં દન્તમાશ્રિત્ય દોષૈરુલ્બણમારુતૈઃ ।
શોષિતે મજ્જ્ઞિ સુષિરે દન્તેન્નમલપૂરિતે ॥

પૂતિત્વાત્ કૃમયઃ સૂક્ષ્મા જાયન્તે જાયતે તતઃ ।
અહેતુતીવ્રાર્તિશમઃ સસંરમ્ભોસિતશ્ચલઃ ।
પ્રલૂનઃ પૂયરક્તસ્રુત્ સ ચોક્તઃ કૃમિદન્તકઃ ॥

શ્લેષ્મરક્તેન પૂતીનિ વહન્ત્યસ્રમહેતુકમ્ ।
શીર્યન્તે દન્તમાંસાનિ મૃદુક્લિન્નાસિતાનિ ચ ।
શીતાદોસૌ #

ઉપકુશઃ પાકઃ પિત્તાસૃગુદ્ભવઃ ।
દન્તમાંસાનિ દહ્યન્તે રક્તાન્યુત્સેધવન્ત્યતઃ ॥

કણ્ડૂમન્તિ સ્રવન્ત્યસ્રમાધ્માયન્તેસૃજિસ્થિતે ।
ચલા મન્દરુજો દન્તાઃ પૂતિવક્ત્રં ચ જાયતે ॥

દન્તયોસ્ત્રિષુ વા શોફો બદરસ્થિનિભો ઘનઃ ।
કફાસ્રાત્તીવ્રરુક્ શીઘ્રં પચ્યતે દન્તપુપ્પુટઃ ॥

દન્તમાંસે મલૈઃ સાસ્રૈર્બાહ્યાન્તઃ શ્વયથુર્ગુરુઃ ।
સરુગ્દાહઃ સ્રવેત્ ભિન્નઃ પૂયાસ્રં દન્તવિદ્રધિઃ ॥

શ્વયથુર્દન્તમૂલેષુ રુજાવાન્રક્તપિત્તજઃ ।
લાલાસ્રાવી સ સુષિરો દન્તમાંસપ્રશાતનઃ ॥

સ સન્નિપાતજ્વરવાન્ સપૂયરુધિરસ્રુતિઃ ।
મહાસુષિર ઇત્યુક્તો વિશીર્ણદ્વિજબન્ધનઃ ॥

દન્તાન્તે કીલવચ્છોફો હનુકર્ણરુજાકરઃ ।
પ્રતિહન્ત્યભ્યવહૃતિં શ્લેષ્મણા સોધિમાંસકઃ ॥

ઘૃષ્ટેષુ દન્તમાંસેષુ સંરમ્ભો જાયતે મહાન્ ।
યસ્મિંશ્ચલન્તિ દન્તાશ્ચ સ વિદર્ભોભિઘાતજઃ ॥

દન્તમાંસાશ્રિતાન્રોગાન્ યઃ સાધ્યાનપ્યુપેક્ષતે ।
અન્તસ્તસ્યાસ્રવન્ દોષઃ સૂક્ષ્માં સઞ્જનયેદ્ગતિમ્ ।
પૂયં મુહુઃ સા સ્રવતિ ત્વઙ્માંસાસ્થિપ્રભેદિની ॥

તાઃ પુનઃ પઞ્ચ વિજ્ઞેયા લક્ષણૈઃ સ્વૈર્યથોદિતૈઃ ॥

શાકપત્રખરાસ્રસ્તા સ્ફુટિતા વાતદૂષિતા ।
જિહ્વા પિત્તાત્ સદાહોષા રક્તૈર્માંસાઙ્કુરૈશ્ચિતા ।
શાલ્મલીકણ્ટકાભૈસ્તુ કફેન બહલા ગુરુઃ ॥

કફપિત્તાદધઃ શોફો જિહ્વાસ્તમ્ભકૃદુન્નતઃ ।
મત્સ્યગન્ધિર્ભવેત્ પક્વઃ સોલસો માંસશાતનઃ ॥

પ્રબન્ધને ઽધો જિહ્વાયાઃ શોફો જિહ્વાગ્રસન્નિભઃ ।
સાઙ્કુરઃ કફપિત્તાસ્રૈર્લાલોષાસ્તમ્ભવાન્ ખરઃ ।
અધિજિહ્વઃ સરુક્કણ્ડૂવાક્યાહારવિઘાતકૃત્ ॥

તાદૃગેવોપજિહ્વસ્તુ જિહ્વાયા ઉપરિ સ્થિતઃ ॥

તાલુમાંસેનિલાદ્દુષ્ટે પિટકાઃ સરુજાઃ ખરાઃ ।
બહ્વ્યો ઘનાસ્રાવયુતાસ્તાસ્તાલુપિટકાઃ સ્મૃતાઃ ॥

તાલુમૂલે કફાત્સાસ્રાન્મત્સ્યબસ્તિનિભો મૃદુઃ ।
પ્રલમ્બઃ પિચ્છિલઃ શોફો નાસયાહારમીરયન્ ।
કણ્ઠોપરોધતૃટ્કાસવમિકૃત્ ગલશુણ્ડિકા ॥

તાલુમધ્યે નિરુઙ્માંસં સંહતં તાલુસંહતિઃ ॥

પદ્માકૃતિસ્તાલુમધ્યે રક્તાચ્છ્વયથુરર્બુદમ્ ॥

કચ્છપઃ કચ્છપાકારશ્ચિરવૃદ્ધિઃ કફાદરુક્ ॥

કોલાભઃ શ્લેષ્મમેદોભ્યાં પુપ્પુટો નીરુજઃ સ્થિરઃ ॥

પિત્તેન પાકઃ પાકાખ્યઃ પૂયાસ્રાવી મહારુજઃ ॥

વાતપિત્તજ્વરાયાસૈસ્તાલુશોષસ્તદાહ્વયઃ ॥

જિહ્વાપ્રબન્ધજાઃ કણ્ઠે દારુણા માર્ગરોધિનઃ ।
માંસાઙ્કુરાઃ શીઘ્રચયા રોહિણી શીઘ્રકારિણી ॥

કણ્ઠાસ્યશોષકૃદ્વાતાત્ સા હનુશ્રોત્રરુક્કરી ।
પિત્તાજ્જ્વરોષાતૃણ્મોહકણ્ઠધૂમાયનાન્વિતા ॥

ક્ષિપ્રજા ક્ષિપ્રપાકાતિરાગિણી સ્પર્શનાસહા ।
કફેન પિચ્છિલા પાણ્ડુરસૃજા સ્ફોટકાચિતા ॥

તપ્તાઙ્ગારનિભા કર્ણરુક્વરી પિત્તજાકૃતિઃ ।
ગમ્ભીરપાકા નિચયાત્ સર્વલિઙ્ગસમન્વિતા ॥

દોષૈઃ કફોલ્બણૈઃ શોફઃ કોલવત્ ગ્રથિતોન્નતઃ ।
શૂકકણ્ટકવત્ કણ્ઠે શાલૂકો માર્ગરોધનઃ ॥

વૃન્દો વૃત્તોન્નતો દાહજ્વરકૃત્ ગલપાર્શ્વગઃ ॥

હનુસન્ધ્યાશ્રિતઃ કણ્ઠે કાર્પાસીફલસન્નિભઃ ।
પિચ્છિલો મન્દરુક્શોફઃ કઠિનસ્તુણ્ડિકેરિકા ॥

બાહ્યાન્તઃશ્વવથુર્ઘોરો ગલમાર્ગાર્ગલોપમઃ ।
ગલૌઘો મૂર્દ્ધગુરુતાતન્દ્રાલાલાજ્વરપ્રદઃ ॥

વલયં નાતિરુક્શોફસ્તદ્વદેવાયતોન્નતઃ ॥

માંસકીલો ગલે દોષૈરેકોનેકોથવાલ્પરુક્ ।
કૃચ્છ્રોછ્વાસોભ્યવહૃતિઃ પૃથુમૂલો ગિલાયુકઃ ॥

ભૂરિમાંસાકુઙ્રવૃતા તીવ્રતૃઙ્જ્વરમૂર્દ્ધરુક્ ।
શતઘ્ની નિચિતા વર્તિઃ શતઘ્નીવાતિરુક્કરી ॥

વ્યાપ્તસર્વગલઃ શીઘ્રજન્મપાકો મહારુજઃ ।
પૂતિપૂયનિભાસ્નાવી શ્વયથુર્ગલવિદ્રધિઃ ॥

જિહ્વાવસાને કણ્ઠાદાવપાકં શ્વયથું મલાઃ ।
જનયન્તિ સ્થિરં રક્તં નીરુજં તદ્ગલાર્બુદમ્ ॥

પવનશ્લેષ્મમેદોભિર્ગલગણ્ડો ભવેત્ બહિઃ ।
વર્દ્ધમાનઃ સ કાલેન મુષ્કવલ્લમ્બતે નિરુક્ ॥

કૃષ્ણારુણો વા તોદાઢ્યઃ સ વાતાત્ કૃષ્ણરાજિમાન્ ।
વૃદ્ધસ્તાલુગલે શોષં કુર્યાચ્ચ વિરસાસ્યતામ્ ॥

સ્થિરઃ સવર્ણઃ કણ્ડૂમાન્ શીતસ્પર્શો ગુરુઃ કફાત્ ।
વૃદ્ધસ્તાલુગલે લેપં કુર્યાચ્ચ મધુરાસ્યતામ્ ॥

મેદસા શ્લેષ્મવદ્ધાનિવૃધ્યોઃ સોનુવિધીયતે ।
દેહં વૃદ્ધસ્ય કુરુતે ગલે શબ્દં સ્વરે ઽલ્પતા ॥

શ્લેષ્મરુદ્ધાનિલગતિઃ શુષ્કકણ્ઠો હતસ્વરઃ ।
તામ્યન્ પ્રસક્તં શ્વસિતિ યેન સ સ્વરહાનિલાત્ ॥

કરોતિ વદનસ્યાન્તર્વ્રણાન્ સર્વસરો ઽનિલઃ ।
સઞ્ચારિણો ઽરુણાન્રૂક્ષાનો ષ્ઠૌ તામ્રૌ ચલત્વચૌ ॥

જિહ્વા શીતાસહા ગુર્વી સ્ફુટિતા કણ્ટકાચિતા ।
વિવૃણોતિ ચ કૃચ્છ્રેણ મુખં પાકો મુખસ્ય સઃ ॥

અધઃ પ્રતિહતો વાયુરર્શોગુલ્મકફાદિભિઃ ।
યાત્યૂર્ધ્વં વક્ત્રદૌર્ગન્ધ્યં કુર્વન્નૂર્ધ્વગુદસ્તુ સઃ ॥

મુખસ્ય પિત્તજે પાકે દાહોષે તિક્તવક્ત્રતા ।
ક્ષારોક્ષિતક્ષતસમા વ્રણાસ્તદ્વચ્ચ રક્તજે ॥

ક્વફજે મધુરાસ્યત્વં કણ્ડૂમત્પિચ્છિલા વ્રણાઃ ॥

અન્તઃ કપોલમાશ્રિત્ય શ્યાવપાણ્ડુ કફોર્બુદમ્ ।
કુર્યાત્તત્ ઘટ્ટિતં છિન્નં મૃદિતં ચ વિવર્ધતે ॥

મુખપાકો ભવેત્ સાસ્રૈઃ સર્વૈઃ સર્વાકૃતિર્મલૈઃ ॥

પૂત્યાસ્યતા ચ તૈરેવ દન્તકાષ્ઠાદિવિદ્વિષઃ ॥

ઔષ્ઠે ગણ્ડે દ્વિજે મૂલે જિહ્વાયાં તાલુકે ગલે ।
વક્ત્રે સર્વત્ર ચેત્યુક્તા પઞ્ચસપ્તતિરામયાઃ ॥

એકાદશૈકો દશ ચ ત્રયોદશ તથા ચ ષટ્ ।
અષ્ટાવષ્ટાદશાષ્ટૌ ચ ક્રમાત્ તેષ્વનુપક્રમાઃ ॥

કરાલો માંસરક્તોષ્ઠાવર્બુદાનિ જલાદ્વિના ।
કચ્છપસ્તાલુપિટકા ગલૌઘઃ સુષિરો મહાન્ ॥

સ્વરઘ્નોર્ધ્વગુદશ્યાવશતઘ્નીવલયાલસાઃ ।
નાડ્યોષ્ઠકોપૌ નિચયાદ્રક્તાત્ સર્વૈશ્ચ રોહિણી ॥

દશને સ્વરભ્રંશી કૃચ્છ્રોચ્છવાસો ઽતિવત્સરઃ ।
યાપ્યસ્તુ હર્ષો ભેદશ્ચ શેષાન્ શસ્ત્રૌષધૈર્જયેત્ ॥