Ashtanga Sangraha · Chapter 6.2

athāto bālāmayapratiṣedhaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ /
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ //

trividho hi bālaḥ prāguktastatra kṣīrapasya kṣīramaduṣṭaṃ prayuñjīta /
annādasya hitamannam /
ubhayavṛtterubhayam //

kṣīraṃ hi yathoktairdoṣakopanairāhāravihārairdhātryā vyāpannaṃ vividhāmayodayāya bālasya prakalpate //

tatra śyāvāruṇavarṇaṃ tiktakaṣāyānurasaṃ viśadaṃ rūkṣamalakṣyagandhaṃ phenilamatṛptikaramādhmānamūtravarcovibandhakṛt karśanamapsu visarpati vicchinnaṃ ca plavate vātaduṣṭam //

kṛṣṇanīlatāmrāvabhāsaṃ tiktāmlakaṭukānurasaṃ kuṇaparudhiragandhi bhṛśoṣṇamapsu pītarājimadvidāhakaraṃ ca pittaduṣṭam //

atyarthaśuklamadhuraṃ lavaṇānurasaṃ ghṛtatailavasāmajjagandhi picchilaṃ bahalaṃ tantumat guru salile 'vasīdati nidrābahulaṃ ca śleṣmaduṣṭam //

tadupayujyamānaṃ yathāsvaliṅgān vyādhīnabhinirvartayati //

sa yaṃ pradeśamabhīkṣṇaṃ spṛśati sparśaṃ ca na kṣamate tatra rujamupalakṣayet //

nimīlitākṣatayā mūrdhni rujam /
jihvauṣṭhadaṃśaśvāsamuṣṭivandhordhvekṣaṇairhṛdaye /
viṇmūtracchardyādhmānāntrakūjanastanadaṃśaveṣṭanapṛṣṭhavinamanajaṭharonnamanairjaṭhare /
mūtrasaṅgatṛṇmūrcchotrāsadigvīkṣaṇakhallīhastapādastambhakubjībhavanakeśaluñcanairbastau guhye ca sarvatra ca svabhā vātiriktarodanena mukhavikūṇanena ca //

atha yathāmayaṃ yathādoṣaṃ ca dhātryāḥ śamanaśodhanāni prayuñjīta //

tatra vātadūṣite stanye devadārusaralakaṭurohiṇīvacākuṣṭhapāṭhābhārṅgīmāgadhikāvṛścikālīcitrakājamodaśuṇṭhīmarīcānāṃ kvāthaṃ daśamūlakvāthaṃ vā trirātraṃ pāyayitvā vātavyādhivihitānāṃ sarpiṣāmanyatamaṃ nigadamadirānupānaṃ dadyādvātaharadravyasiddhaṃ vā /
tataḥ snigdhāṃ mṛdu virecya bastikarmaṇopacaret /
vātaghnaiścābhyaṅgasvedopadehonmardanaiḥ /
saralarāsnājamodādevadārucūrṇaṃ sarpiṣā bālamavalehayet /
evaṃvidhaireva ca vipakvaṃ saśarkaraṃ sarpiḥ //

api ca /
tiktānurasaṃ stanyaṃ mudgamāṣapalāśābhyāṃ kākolīyugalena ca śodhayet /
priyaṅgudhātakīpuṣpapadmakadevadārukṣaudrairvā /
kaṣāyānurasaṃ hiṅgusaindhavavatā ghṛtena /
phenilaṃ vicchinnaṃ plavamānaṃ ca bilvāgnimanthaśṛtena payasā haviṣā ca /
sūpyaparṇī kākolībṛhatyavalgujaphalairvā //

pitte 'mṛtāpaṭolapatrasārivāśatāvarīnimbacandanakvāthaṃ dhātrī bālaśca pibet /
triphalābhūnimbakaṭukāmustakvāthaṃ vā /
jīvakarṣabhakadvikākolīmadhukakaṭphalakarkaṭaśṛṅgīkvāthaṃ vā /
sakṣaudraṃ paṭolādiṃ padmakādiṃ vā /
sārivādiṃ nyagrodhādiṃ vā /
ebhireva ca dravyaiḥ sarpīṣi pittaghnāni ca virecanāni śītāṃścābhyaṅgapradehasekān kuryāt //

api ca /
tāmrāvabhāsaṃ payo hṛdayamudveṣṭayati /
tatpriyaṅgumustāśābaraloddhraiḥ śodhayet /
amlānurasamamlapittakaram /
tat drākṣāmadhukapayasyāśrīparṇībhiḥ /
kaṭukānurasaṃ chardyatīsārakāsaśvāsakaram /
tat kākolīvidārībhyāṃ madhuparṇyā ca /
bhṛśoṣṇamanāmadāhajvarakaraṃ virecanaṃ ca taccandanotpalakamalaiḥ //

kaphe tu saindhavapippalīyuktaṃ sarpirbālaṃ pāyayet /
saindhavamadhukasaṃsṛṣṭaṃ vā madanapuṣpakalkena ca sakṣaudreṇa stanaṃ bālasya coṣṭhamālimpet /
tena sukhaṃ vamati /
dhātrīṃ tu tīkṣṇairvāmayet /
tataḥ kṛtasaṃsarjanāṃ pañcamūlaghanavacātiviṣākvāthaṃ pāyayet /
tagarasuradārusurendrayavapṛthvīkāvṛścikālīkvāthaṃ vā /
āragvadhādiṃ mustādiṃ vā /
rūkṣoṣṇāṃśca nasyadhūmagaṇḍūṣapradehapariṣekān śīlayet /
aviruddhaṃ cānnapānaṃ yojayet //

api ca /
lavaṇānurasaṃ visarpakoṭhakaṇḍūkaram /
tat picumandapaṭolīkṣīrīvṛkṣaiḥ śodhayet /
tantumaddaurbalyaśvāsakāsakaram /
tat pippalīnāgaracūrṇena samadhughṛtena /
guru sadanātmakaṃ pratiśyāyasiṅghāṇakakṣīrālasakakaram /
tat pāṭhāvyoṣakalkena pañcakolacūrṇena vā kṣaudraghṛtāplutena /
doṣopakramaṇīyaṃ cekṣeta //

yadā punardhātrī sannipātaprakopanānyāseveta tadasyāstrayo malā yugapadvakṣo 'bhiprapannāḥ kṣīravahā rasāyanīḥ samanusṛtya saṅgīrṇaliṅgaṃ stanyamāvahanti /
taccedavijñānāt satatamapratyavekṣaṇāt pramādādvā mātuḥ kumāraḥ pibati tataḥ sa tena salilopamamacchaṃ vicchinnamāmaṃ durgandhi nānāvarṇavedanaṃ phenilamatisāryate /
pītaśvetamūtratāviṣṭambhatṛṣṇājvaracchardivijṛmbhikāśuṣkodgārārucibhramāṅgabhaṅgavikṣepakūjanaghrāṇākṣimukhapākadṛṣṭyupaplavasvarasādādayaścāsya prādurbhavanti /
taṃ kṣīrālasakamatyayaṃ cācakṣate //

tatra dhātrīṃ bālaṃ ca pūrvamevāśu vāmayet /
vihitasaṃsargayośca mustāpāṭhātiviṣākuṣṭhakaṭukānāṃ kvāthaṃ pānāya dadyāt /
rāsnājamodāpriyaṅgubhadradārūṇāṃ vā /
pāṭhātejovatīpunarnavavṛścikālīnāṃ vā /
bhūnimbāmṛtākuṭajaphalasārivāṇāṃ vā /
vacāharidrādigaṇayorvā /
pāṭhādimahākaṣāyasya vā /
jambvāmratindukakapitthapatrāṇāṃ vā /
bilvabhaṅgasya vā /
anubandhe ca yathāvyādhi pratikurvīta //

dantodbhedaśca sarvarogāyatanam /
viśeṣeṇa tu tanmūlā jvaraśirobhitāpatṛṣṇābhramābhiṣyandakukūṇakapothakīvamathukāsaśvāsātīsāravisarpāḥ //

sa dīrghāyuṣo 'ṣṭamānmāsāt parato vā pravartate /
itareṣāṃ tu caturthāt /
tehyatibālye dantotpādavedanayātipīḍitā na samyak sampūrṇadhātubalā bhavanti //

tatrāsthimajjānau dantotpattihetū /
tadā ca tayorasampūrṇavīryatvāt punaḥ kālāntareṇa dantānāṃ patanamāpūryamāṇadhātutvācca punarutthānamata eva ca vṛddhānāṃ na punardantotpattiḥ //

balānnipatitānāṃ tu sahasā tadadhiṣṭhānagatadhātubījabhraṃśāt santativyucchedācchoṇitātipravṛtyābhighātācca nissāritatvāt /
sirāṇāṃ punaranutpādaḥ etena rogacyutā api prāyaśo vyākhyātāḥ //

tau tu dhātū kālakrameṇa pacyamānau yadā dantāśayamanuprapadyete tadāsya kiñcidutsedhenordhvādhodantamāṃsasaṅghaṭṭanādaṅgaharṣo jāyate /
tadgatena ca śleṣmaṇā kaṇḍūstayā cūcukaṃ daśyate /
yadyadālabhate tattadāsyamānayati /
mārutaścāsya dantamūleṣu mūrchati /
tataḥ sa kaphānuviddho 'sthimajjasthitaḥ sarvato visaran saha pittena dhātūn malāṃśca dūṣayan vividhānyathoditānupadravānabhinirvartayati //

yadā punardantamāṃsāśrayī kevalo vikṛtaḥ prabalo 'nilaḥ sapitto vāsthimajjānau śoṣayati tadā dvijānāmasambhava eveti /
bhavanti cātra //

pṛṣṭhabhaṅge biḍālānāṃ barhiṇāṃ ca śikhodgame /
dantodbhede ca bālānāṃ na hi kiñcinna dūyate //

yathādoṣaṃ yathārogaṃ yathodrekaṃ yathābalam /
vibhajya deśakālādīṃstatra yojyaṃ bhiṣagjitam //

ta eva doṣā dūṣyāśca jvarādyā vyādhayaśca yat /
atastadeva bhaiṣajyaṃ mātrā tvasya kanīyasī /
saukumāryālpakāyatvāt sarvānnānupasevanāt //

snigdhā eva sadā bālā ghṛtakṣīraniṣevaṇāt /
sadyastān vamanaṃ tasmāt pāyayenmatimānmṛdu //

bastiṃ sādhye virekeṇa marśena pratimarśanam /
yuñjyādvirecanādīṃstu dhātryā eva yathocitān //

mūrvāvyoṣavarākolajambūtvagdārusarṣapāḥ /
sapāṭhā madhunā līḍhāḥ stanyadoṣaharāḥ param //

ikṣumūlakaśervākhyayaṣṭyāhvaistanu śudhyati /
sāndraṃ tu kṣaudrakāśmaryaguḍūcītaṇḍulāmbubhiḥ //

śṛtairvā surasaśvetasarṣapābṛhatīdvayaiḥ /
grathitaṃ padmakośīraphalinīśvetacandanaiḥ //

dantapālīṃ samadhunā cūrṇena pratisārayet /
pippalyā dhātakīpuṣpadhātrīphalakṛtena vā //

vādhrīṇasakapotottharajastadvacca yojitam /
lāvatittirivallūrarajaḥ puṣparasadrutam //

drutaṃ karoti bālānāṃ dantakesaravanmukham /
vacādvibṛhatīpāṭhākaṭukātiviṣāghanaiḥ /
madhuraiśca ghṛtaṃ siddhaṃ siddhaṃ daśanajanmani //

bhadradāru ghanaṃ yaṣṭī samaṅgā sasitopalā /
vātajvaraparītāṅgaḥ pibedantarapānakam //

surāhvaghanayaṣṭyāhvapayasyāṃśumatīdvayam /
nāgaraṃ maricaṃ bhārṅgī vṛścikālī śatāvarī //

ghṛtaṃ tatkvāthadugdhābhyāṃ siddhaṃ hantyanilajvaram /
bālasya pānābhyaṅgābhyāmebhiśconmardanaṃ hitam //

haridrākuṣṭhaṣaṅgranthāśatapuṣpāhareṇubhiḥ /
bhārṅgyelāsuṣavīrāsnāvarṣābhūnatasarṣapaiḥ //

akṣāṃśaiḥ sāmbusauvīrairmastupiṣṭairmarujjvare /
tailaprasthaṃ surāmaṇḍatulyamabhyañjanaṃ pacet //

lājanīlotpalakaṇāmadhukāñjanaśarkaram /
pittajvaramatīsāraṃ madhulīḍhaṃ nivartayet //

lājadvipippalīkvāthaḥ śarkarāmadhusaṃyutaḥ /
pīto jvaramatīsāraṃ tṛṣṇāṃ chardiṃ ca nāśayet //

āmātisāre rakte ca kalkitāṃ gajapippalīm /
pāyayeccharkaropetāṃ cūrṇaṃ vā devadārujam //

śirobhitāpe saghṛtaiḥ śiraḥ śītaiḥ pralepayet /
patraiḥ kapitthacāṅgerībadarīkākamācijaiḥ //

śirorukcchardyatīsāranāśanaṃ mūrdhalepanam /
gavādanīṃ dāḍimaṃ ca tṛḍvān koṣṇāmbhasā pibet //

kuryāt kukūṇapothakyoryathoktaṃ svaṃ svamauṣadham /
manaśśilāśaṅkhanābhiḥ pippalyo madhuyaṣṭikā //

kṣaudreṇa ghṛṣṭā gulikā śiśoḥ sarvākṣirogajit /
pippalītaṇḍulairmudgaiḥ sumanaḥkorakairyavaiḥ /
nīlotpalasya patraiśca śreṣṭhā vartiḥ śatonmitaiḥ //

priyaṅgvañjanamustānāṃ cūrṇastaṇḍulavāriṇā /
tṛṣṇātīsāravamathūn hanti pītaḥ samākṣikaḥ //

paṭolanimbakuṭajasaptaparṇaṃ sadīpyakam /
devadāruviḍaṅgāni saralo mākṣikaṃ ghṛtam //

līḍhaṃ jvaramatīsāraṃ kāsaṃ pāṇḍvāmayaṃ vamim /
hanyācca mātṛkādoṣān rogānanyāṃśca tadvidhān //

madhukavyoṣaṣaḍgranthāgranthikāspṛṣṭarodikāḥ /
kṣīriṇāṃ ca pravālāni pāṭhā ca vipacet ghṛtam /
tat pītaṃ samadhu śleṣmajvaraghnaṃ dīpanaṃ param //

rāsnailānatatarkārīmadhuśigrusurāhvayaiḥ /
sabilvakuṣṭhavaraṇareṇukāmisibhiḥ kṛtaḥ //

śleṣmajvaraharo lepastailamabhyañjanaṃ ca taiḥ /
maṇḍalāni tu sājyena gajamūtreṇa lepayet //

rajanī dāru saralaśreyasī bṛhatīdvayam /
pṛśniparṇī śatāhvā ca līḍhaṃ mākṣikasarpiṣā /
grahaṇīdīpanaṃ śreṣṭhaṃ mārutasyānulomanam //

atīsārajvaraśvāsakāmalāpāṇḍukāsajit /
bālasya sarvarogeṣu pūjitaṃ balavarṇadam //

bilvapeśīgajakaṇādhātakīlodhravālakam /
hanti līḍhamatīsāraṃ śiśoḥ kṣaudradrutaṃ drutam //

triphalādhātakīpuṣpapadmabilvaśalāṭubhiḥ /
sakṭvaṅgairghṛtaṃ siddhamudarāmayanāśanam //

pathyāsauvarcalakṣāravellavyoṣāgnihiṅgubhiḥ /
tiktayā ca ghṛtaṃ siddhaṃ samakṣīraṃ vyapohati /
śūlānāhagudabhraṃśaśvāsakāsavilambikāḥ //

samaṅgādhātakīlodhrakuṭannaṭabalādvayaiḥ /
mahāsahākṣudrasahāmudgabilvaśalāṭubhiḥ //

sakārpāsīphalaistoye sādhitaiḥ sādhitaṃ ghṛtam /
kṣāramastuyutaṃ hanti śīghraṃ dantodbhavodbhavān /
vividhānāmayānetadvṛddhakāśyapanirmitam //

dantodbhedottharogeṣu na bālamatiyantrayet /
svayamāpyupaśāmyanti jātadantasya yat gadāḥ //

yāvanmāsasya yo jātastāvadvarṣasya sa dvijaḥ /
patati prāyaśo 'ṣṭānāṃ teṣāṃ pūrveṣu sambhavaḥ //

atyahaḥsvapnaśītāmbuślaiṣmikastanyasevinaḥ /
śiśoḥ kaphena ruddheṣu srotassu rasavāhiṣu //

arocakaḥ pratiśyāyo jvaraḥ kāsaśca jāyate /
kumāraḥ śuṣyati tataḥ snigdhaśuklamukhekṣaṇaḥ //

saindhavavyoṣaśāarṅgeṣṭAapāṭhāgirikadambakān /
śuṣyato madhusarpirbhyāmarucyādiṣu yojayet //

aśokarohiṇīyuktaṃ pañcakolaṃ ca cūrṇitam /
badarīdhātakīdhātrīcūrṇaṃ vā sarpiṣā drutam //

aśvaliṇḍarasakṣaudrayuktāṃ vā madhuyaṣṭikām /
dvivārtākīphalarasaṃ kevalaṃ vāśvaviḍrasam //

madhunā vā ghanavyoṣapāṭhā mūrvā śatāvarī /
sapayasyā pṛthakparṇī ghṛtaṃ vā mākṣikānvitam /
sthirāmarataruvyoṣadvipunarnavasādhitam //

sthirāvacādvibṛhatīkākolīpippalīnataiḥ /
niculotpalavarṣābhūbhārṅgīmustaiśca kārṣikaiḥ //

siddhaṃ prasthārdhamājyasya srotasāṃ śodhanaṃ param /
siṃhyaśvagandhāsurasakaṇāgarbhaṃ ca tadguṇam //

yaṣṭyāhvapippalīlodhrapadmakotpalacandanaiḥ /
tālīsasārivābhyāṃ ca sādhitaṃ śoṣajit ghṛtam //

rāsnāmadhūlikābhārṅgīpippalīdevadārubhiḥ /
aśvagandhādvikākolī śṛṅgyarṣabhakajīvaikaḥ //

sūpyaparṇīviḍaṅgaiśca kalkitaiḥ sādhitaṃ ghṛtam /
śaśottamāṅganiryūhe śuṣyataḥ puṣṭikṛt param //

vacāvayasthātagarakāyasthācorakaiḥ śṛtam /
bastamūtrasurābhyāṃ ca tailamabhyañjane hitam //

dve bale tumburucchallī vacā girikadambakaḥ /
surāpiṣṭaḥ pradehaḥ syādadhaḥkāye viśuṣyatām //

siṃhaskandīsiṃhavallīkaramardītrikaṇṭakaiḥ /
bhaṅgaiḥ kvāthaḥ kumārāṇāṃ śuṣyatāṃ pariṣecanam //

sāśokarohiṇīṃ kṛṣṇāṃ madhvājyena lihanjayet /
śiśuḥ śoṣaṃ śarīrasya sasitacchāgadugdhabhuk //

śuṣkakāse kumārasya dhātryāḥ stanyaviśodhanaḥ /
māṣayūṣaḥ prayoktavyaḥ sakṛṣṇo ghṛtabharjitaḥ //

madhunātiviṣāśṛṅgīpippalīrlehayecchiśum /
ekāṃvātiviṣāṃ kāsajvaracchardirupadrutam //

kāsatṛṭcchardyatīsārairarditaṃ lājatarpaṇam /
lājatālīsapatraṃ vā bījāni kamalasya vā //

lodhrapriyaṅgukalkaṃ vā pāyayettaṇḍulāmbhasā /
śarkarāmadhusaṃyuktaṃ lājakustumbarīrajaḥ //

bṛhatīphalamūlatvakpippalīgranthikaiḥ kṛtaḥ /
tavakṣīrīyutaiḥ kvātho madhunā hanti śīlitaḥ //

chardimūrchājvaraśvāsakāsātīsārapīnasān /
pañcakoladvivārtākīmūlabhārṅgītugāhvayāḥ //

kṣaudrājyalīḍhāḥ śvasanakāsapīnasarukcchidaḥ /
śyāmātimuktātarkārīkusumakvāthasādhitam /
yaṣṭīgarbhaṃ ghṛtaṃ tṛṣṇāhidhmāśvāsāsrapittanut //

pītaṃ pītaṃ vamati yaḥ stanyaṃ taṃ madhusarpiṣā /
dvivārtākīphalarasaṃ pañcakolaṃ ca lehayet //

pippalīpañcalavaṇaṃ kṛmijit pāribhadrakam /
tadvallihyāttathā vyoṣaṃ maṣīṃ vā romacarmaṇām /
lābhataḥśalyakaśvāviḍgodharṣyaśikhijanmanām //

khadirārjunatālīsakuṣṭhacandanaje rase /
sakṣīraṃ sādhitaṃ sarpirvamathuṃ viniyacchati //

kṣīrīpravālamadhukadarbhamūlabisotpalaiḥ /
tṛṣṇādāhajvaraharaḥ kaṣāyaḥ sasitāmadhuḥ //

śarkarādāḍimakaṇānāgakesarajīvakam /
lihan kumāraḥ kṣaudreṇa tṛṭcchardibhyāṃ vimucyāte //

lājaiḥ sacandanośīrayaṣṭīmadhukapadmakaiḥ /
lipto dhautaḥ stanaḥ pīto bhramatṛḍdāhamohahā //

asnehalavaṇaṃ pītvā saṃskṛtaṃ lāvajaṃ rasam /
saśarkaraṃ vijayate bālo laṅghanajān gadān //

visarpastu śiśoḥ prāṇanāśano bastiśīrṣajaḥ /
padmavarṇo mahāpadmanāmā doṣatrayodbhavaḥ //

śākhābhyāṃ hṛdayaṃ yāti hṛdayādvā gudaṃ vrajet /
sadanto jāyate yastu dantāḥ prāgyasya cottarāḥ //

kurvīta tasminnutpāte śāntiṃ taṃ ca dvijataye /
dadyāt sadakṣiṇaṃ bālaṃ naigameṣaṃ ca pūjayet //

vatsasya madhulājānāmāpūryaprāṅmukho mukham /
cumbetkumārastrīn vārān prāyaścittamidaṃ param //

nāvamārohayet bālaṃ snātaṃ skandhaṃ gajasya vā /
bhojayet brāhmaṇāṃścātra pāyasaṃ madhusarpiṣā //

mātuḥ kumāro garbhiṇyāḥ stanyaṃ prāyo 'pibannapi /
kāsāgnisādavamathutandrākārśyārucibhramaiḥ //

yujyate koṣṭhavṛdhyā ca tamāhuḥ pārigarbhikam /
rogaṃ paribhavākhyaṃ ca yuñjyāttatrāgnidīpanam //

pippalīpippalīmūlakaṭukādevadārubhiḥ /
kṣāradvayabiḍājājībilvamadhyāgnidīpyakaiḥ //

dadhisauvīrakasurāmaṇḍaiśca vipacet ghṛtam /
hanti prayuktaṃ tat kāle rogān pāribhavāśrayān //

annenopahitaṃ stanyaṃ pibato vihitāt param /
imāneva gadān kuryāt kuryātteṣvetadeva ca //

pītaṃ pītaṃ ca yaḥ stanyaṃ savātamatisaryate /
tasyāpyetat paraṃ pathyaṃ dīpanaṃ balavarṇakṛt //

atyudriktakṣudhaṃ bālaṃ paribhūtaṃ tu lehayet /
vidārīyavagodhūmakaṇācūrṇaṃ ghṛtāplutam //

pāyayedanu ca kṣīraṃ śṛtaṃ samadhuśarkaram /
akṣamajjādvikākolīyaṣṭīmadhukamoraṭaiḥ //

śrapayet kṣīramājyaṃ vā bījairikṣurakasya ca /
tat prayojyaṃ guru snigdhaṃ yaccātyagnau pureritam //

śvavāyasabiḍālānāmucchiṣṭena jalena ca /
snāpayettaṃ nacedevaṃ kṣuttasya praśamaṃ varajet //

kṣīripādapamūlasthaṃ vidhinā snāpitaṃ tataḥ /
vastraratnādyalaṅkāraiḥ kumāraṃ bhūṣayet sitaiḥ //

vṛkṣaṃ cānu tataḥ kuryāt bhūṣaṇavyatyayaṃ tayoḥ /
etadāyuḥpradaṃ dhanyaṃ snapanaṃ sarvarogajit //

jaṭībhūtakacākṣyādipakṣmāṇamatilolupam /
gomūtragandhiṃ snapayetīrthe gavyaśakṛdrasaiḥ //

vacāpuṣpaśilākuṣṭhavayasthāhiṅgukaṭphalaiḥ /
sabastamūtramadiraistailamabhyañjanaṃ pacet //

balāvidārītrikaṭukakuṣṭhośīrakucandanaiḥ /
siddhaṃ pītaṃ havirhanti taṃ vikāramaśeṣataḥ //

śiraḥ pṛṣṭhaṃ tato muṣkau tataḥ pādau ca yo rujet /
hastābhyāmutthito vāyuḥ saparvānuplavaḥ smṛtaḥ //

gaurīvacāsadāpuṣpīhayagandhākaṭutrayaiḥ /
sakṭphaladvivārtākīvayasthāhiṅgurohiṣaiḥ //

bastamūtrasurāyuktaiḥ sādhitaṃ tasya yojayet /
tailamabhyañjane śeṣaṃ vātavyādhivadācaret //

tālumāṃse kaphaḥ kruddhaḥ kurute tālukaṇṭakam /
tena tālupradeśasya nimnatā mūrdhni jāyate //

tālpātaḥ stanadveṣaḥ kṛcchrāt pānaṃ śakṛddravam /
tṛḍāsyakaṇḍvakṣirujā grīvādurdharatā vamiḥ //

tatrotkṣipya yavakṣārakṣaudrābhyāṃ pratisārayet /
tālu tadvat kṛaṇāśuṇṭhīgośakṛdrasasaindhavaiḥ //

śṛṅgiveraniśākuṣṭhaṃ kalkitaṃ vaṭapallavaiḥ /
badhvā gośakṛtā liptaṃ kukūle svedayettataḥ //

rasena limpettālvāsyaṃ netre ca pariṣecayet /
harītakīvacākuṣṭhakalkaṃ mākṣikasaṃyutam /
pītvā kumāraḥ stanyena mucyate tālukaṇṭakāt //

mastuluṅgakṣayādyasya vāyustālvasthi nāmayet /
tasya tṛḍdainyayuktasya sarpirmadhurakaiḥ śṛtam /
pānābhyañjanayoryojyamudvegaścahimāmbunā //

malopalepāt svedādvā gude raktakaphodbhavaḥ /
tāmro vraṇo 'ntaḥ kaṇḍūmān jāyate bhūryupadravaḥ //

kecittaṃ mātṛkādoṣaṃ vadantyanye tu pautanam /
pṛṣṭhārurgudakuṭṭaṃ ca kecicca tamanāmakam //

tatra dhātryāḥ payaḥ śodhyaṃ pittaśleṣmaharauṣadhaiḥ /
sitaśītaṃ ca śītāmbuyuktamantarapānakam //

sakṣaudratārkṣyaśailena vraṇaṃ tena ca lepayet /
triphalābadarīplakṣatvakvāthapariṣecitam //

kāsīsarocanātutthamanohvālarasāñjanaiḥ /
lepayedamlapiṣṭairvā cūrṇitairvāvacūrṇayet //

suślakṣṇairasthavā yaṣṭīśaṅkhasauvīrakāñjanaiḥ /
sārivāśaṅkhanābhibhyāmasanasya tvacātha vā //

rāgakaṇḍūtkaṭe kuryādraktasrāvaṃ jalaukasā /
sarvaṃ ca pittavraṇajicchasyate gudakuṭṭake //

anāmasthaulyapittāsrakaṇḍūgaṇḍagalāmaye /
udarātyunnatau ceṣṭaṃ tārkṣyamantarapānakam //

gṛhṇāti sūtikāgāre na stanaṃ cet spṛśettataḥ /
pathyādhātrīphalakaṇairjihvāṃ saghṛtamākṣikaiḥ //

pippalītriphalācūrṇaṃ ghṛtakṣaudrapariplutam /
rudate trasyate vāpi lehaṃ dadyāt sukhāvaham //

pradīptāṅgārarajasā praśāntenāvacūrṇayet /
pañcame 'hnyapātannālaṃ lepayedvā guḍāmbhasā //

sāndreṇa bhūmau ghṛṣṭena nālapāte 'pi connatām /
nābhiṃ chāgena śakṛtā dagdhenāntarvicūrṇayet //

aśvagandhājjanājāviviḍyaṣṭīmadhukādibhiḥ /
ropayeccūrṇitairnābhiṃ snehayuktairanunnatām //

yaṣṭīlodhraniśāśyāmākalkapakvena secayet /
nābhiṃ pāke tu tailena taccūrṇeścāvacūrṇayet //

vātenādhmāpitāṃ nābhiṃ sarujāṃ tuṇḍisaṃjñitām /
mārutaghnaiḥ praśamyet snehasvedopanāhanaiḥ //

asamyakkalpanānnābheḥ syādvināmo vijṛmbhikā /
vātapittaharaṃ karma tatrāntarbahirācaret //

garbhāmbhasāmavamanācśleṣmaṇaḥ kaṇṭhagasya vā /
samparkāddhṛdaye duṣṭo mārgānāvṛṇute rasaḥ //

baddhamuṣṭistato muhyanrogairbālo 'bhibhūyate /
hṛdrogākṣepakaśvāsakāsacchardijvarādibhiḥ /
ulbakaṃ sahajaṃ vyādhimambupūrṇaṃ ca taṃ vadet //

srotoviśodhanaṃ prātastasminnantarapānakam /
vidadhyācchāgalaṃ mūtraṃ snānābhyaṅgau ca varjayet //

bilvādimūlabṛhatīpañcakolaṃ palāṃśakam /
dhanvamāṃsapalānyaṣṭau śaśamūrdhnaḥ palāṣṭakam //

sādhayet ṣoḍaśaguṇe salile 'ṣṭāṃśaśeṣitam /
tena kvāthena karṣāṃśairghṛtaprasthaṃ vipācayet //

chagalīmūtramadirādadhikṣīrasamāṃśakam /
viḍaṅgasaindhavājājīcavikādevadārubhiḥ //

sahiṃsrāhiṅgulaśunaiḥ savyoṣaiḥ ślakṣṇakalkitaiḥ /
tat pānāddhanti sahajagulmahidhmānilāmayān /
pāṇḍurogaṃ ca vātotthaṃ svasthavṛtte ca puṣṭidam //

paridagdhacchaviṃ bālaṃ dihyāddūrvātilotpalaiḥ /
śamīpatraśirīṣatvaksārivāmadhukābhayaiḥ //

mūrvādhātrīniśācūrṇaṃ mūtreṇa madhumat pibet /
pāṇḍurogī śṛtaṃ sarpirvarābhṛṅgarasena vā //

pāṭhāvelladvirajanīmustābhārṅgīpunarnavaiḥ /
sabilvatryūṣaṇaiḥ sarpirvṛścikālīyutaiḥ śṛtam /
lihāno mātrayā rogairmucyate mṛttikodbhavaiḥ //

vyādheryadyasya bhaiṣajyaṃ stastena pralepitaḥ /
sthito muhūrtaṃ dhauto 'nu pītastaṃ taṃ jayet gadam //

grahairapi hi jāyante pracchannairvyādhayaḥ śiśoḥ /
karma śastamatasteṣu daivayuktyāśrayaṃ sadā //