Ashtanga Sangraha · Chapter 6.1

athāto bālopacaraṇīyaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ /
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ //

atha khalu jātamātrameva bālamulbāt saindhavasarpiṣā mārjayet //

tato 'syātiprabalamohajvaraparītasarvagātrasya krośitumapi rujānurūpamasamarthasyānavasthitāśeṣadehadhātorasambhāvyayauvanādyavasthasya krakacasparśamiva karavasanaśayanasaṃsargaṃ manyamānasyāvikalpitamaṅgāni vikṣipataḥ punariva maraṇamanubhavato līyamānasaṃjñasyātisambādhayonipuṭāvapīḍitaprāṇapratyānayanāya balātailena pariṣekaṃ kuryāt /
karṇamūle cāśmanoḥ saṅghaṭṭanam //

yadi vāceṣṭa eva syāttataḥ kṛṣṇakapālikayā śūrpeṇa cainamabhiniṣpunīyāt /
dakṣiṇakarṇamūle ca mantrasyoccārayet //

aṅgādaṅgāt sambhavasi hṛdayādabhijāyase /
ātmā vai putranāmāsi sa jīva śaradāṃ śatam //

śatāyuḥ śatavarṣo 'si dīrghamāyuravāpnuhi /
nakṣatrāṇi diśo rātrirahaśca tvābhirakṣatu //

pratyāgataprāṇasya ca prakṛtibhūtasya nābhinālaṃ nālābhibandhanāccaturaṅgulasyordhvaṃ kṣaumasūtreṇa badhvā tīkṣṇena śastreṇa vardhayet /
grīvāyāṃ cainamāsajjet /
nābhiṃ ca kuṣṭhatailena secayet //

tataḥ kṣīravṛkṣakaṣāyeṇa sarvagandhodakena vā taptatapanīyarajatanirvāpaṇakavoṣṇena kapitthapatrakaṣāyeṇa vā tadvidhena snāpayet //

tato 'sya suparilikhitanakhayā suprakṣālitopavānayā kārpāsapicvavaguṇṭhitayā dakṣiṇapradeśinyā jihvauṣṭhakaṇṭhamanusukhaṃ pramṛjyāt /
tālu connāmya snehapicunopariṣṭādavaguṇṭhayet //

tataścaindrībrāhmīśaṅkhapuṣpīvacākalkaṃ madhughṛtopetaṃ hareṇumātraṃ kuśāgrābhimantritaṃ sauvarṇenāśvatthapatreṇa medhāyurbalajananaṃ prāśayet /
tadvat brāhmībalānantāśatāvaryanyatamacūrṇaṃ vā //

tataḥ saindhavopahitena sarpiṣā gabhādakāni vāmayet /
tathāsyoraḥkaṇṭhaviśudhyā lāghavamabhilāṣaśca jāyate //

athāsya jātakarma prājāpatyena vidhinā kuryāt /
api ca //

sirāṇāṃ hṛdayasthānāṃ vivṛtatvāt prasūtitaḥ /
tṛtīye 'hni caturthe vā strīṇāṃ stanyaṃ pravartate //

tasmāt prathame 'hanyanantāmiśrite madhusarpiṣī mantrapūte trikālaṃ prāśayet /
dvitīye lakṣmaṇāsiddhaṃ sarpistṛtīye ca //

tataḥ prāṅnivāritastanyasya svapāṇitalasammitaṃ sarpirdvikālaṃ dāpayedanantaraṃ ca stanyamiṣṭataḥ //

aharahaścāsya śrotraśṛṅgāṭakaṃ snehāplutena plotena pracchādayet //

prākśirasaṃ cainaṃ kṣaumanicaye saṃveśayeducchīrṣake cāsyābhimantritamudakumbhaṃ sthāpayet dvārapakṣayośca //

ādārīvidārībadarīkhadiranimbapīluparūṣakaśākhābhirenaṃ vījayet /
tābhiśca samantataḥ sūttikāgāraṃ parivārayet /
sarṣapātasīkaṇakaṇikāścāntarbahiḥ prakiret /
sāyaṃ prātaśca balim //

vraṇoktaiśca guggulvādibhirdhūpaṃ kurvīta /
tathā brāhmaṇotharvavedaviddaśāhaṃ śāntikarma kuryāt /
māyūrīṃ mahāmāyūrīmāryāratnaketudhāriṇīṃ cobhayakālaṃ vācayet //

hiṅguvacāturuṣkarakṣoghnaiḥ poṭalikāmuttaradehalyāmāsajjet /
kumārasya ca saha mātrā kaṇṭhe ucchīrṣake ca /
tadvadāryāparṇaśabarīmāryāparājitāṃ ca gorocanābhilikhitām //

dvāre ca dehalīmanutiryaṅmusalaṃ nidhāpayet /
kaṇakaṇḍakatindukendhanāgniṃ naktaṃ divaṃ ca jāgṛyāt /
tathānuraktāḥ striyaḥ suhṛdaśca /
prahṛṣṭajanasampūrṇaṃ ca tadveśma kāryam //

athāsya samānavarṇā madhyamavayāḥ śuciralolupā nibhṛtānāturā jīvadvatsā vatsalā dakṣiṇā brahmacāriṇyavyaṅgā bahukṣīrā śuklāmbarācarā dīrghadrasvādidehadoṣāṣṭakarahitā alambordhvacucūkātipīnahanistanadoṣamuktā yuktacūcukā dhātrī syāttasyā eva stanyaṃ pibet //

taccodakapātre duhyamānamekatāṃ yadudakena saha gacchati vakṣyamāṇadoṣarahitaṃ ca tacchuddhamārogyabalajananam //

atha dhātrī snātānuliptā nityamahatavāsāḥ sumanāḥ prajāsthāpanauṣadhīḥ śirasā bibhrāṇā prāṅmukhī stanaṃ prāgdakṣiṇaṃ dhautamīṣatparisrutaṃ pāyayet //

nānāstanyasya hyasātmyatvānnānāvidhā vyāpado bhavanti /
aparisrute cātistanyapūrṇastanapānenotsnehanāt kāsaśvāsajvaracchardiṣāṃ sambhavaḥ //

rukṣānnapānakarśanakrodhaśokakāmādibhiḥ stanyanāśaḥ /
stanyajananāni tu madyāni śīdhuvarjyānyānūpamāṃsāni dravāḥ svādvamlalavaṇaprāyāścāhārāḥ kṣīriṇyaścauṣadhayaḥ kṣīrapānamanāyāsaḥ saumanasyaṃ ca //

na tu kṣudhitaśokārtaśrāntakruddhapraduṣṭadhātuṃgarbhiṇīviruddhāhārabhuktānāṃ stanyaṃ pāyayennājīrṇauṣadhaṃ ca bālamiti /
bhavati cātra //

ṣaṣṭīṃ niśāṃ viśeṣeṇa kṛtarakṣābalikriyāḥ /
jāgṛyurbāndhavāstasya dadhataḥ paramāṃ mudam //

daśame dvādaśe vāhni gotrācāraiḥ śubhaiḥ śubhe /
sūtā snānotsavaṃ kuryāt pitāpatyasya nāma ca //

dine śatatame vākhyāṃ pūrṇe saṃvatsare 'thavā /
bibhrato 'ṅgairmanohvālarocanāgarucandanam //

pūjyaṃ tripuruṣānūkamādau ghoṣavadakṣaram /
avṛddhaṃ kṛtamūṣmāntamanarātipratiṣṭhitam //

nakṣatradevatāyuktaṃ tadeva tu na kevalam /
maṅgalyamantarantasthaṃ na duṣṭaṃ na ca taddhitam //

puṃso visarjanīyāntaṃ samavarṇaṃ striyāḥ punaḥ /
viṣamākṣaramakrūraṃ vispaṣṭārthaṃ manoramam /
sukhodyaṃ dīrghavarṇāntamāśīrvādābhidhānavat //

tataḥ prakṛtibhedoktarūpairāyuḥparīkṣaṇam /
prāgudakśirasaḥkuryāt bālasyajñānavānbhiṣak //

praśastavāstuśaraṇaṃ sajjopakaraṇaṃ śuci /
nirvātaṃ ca pravātaṃ ca vṛddhastrīvaidyasevitam //

nirmatkuṇākhumaśakamatamaskaṃ ca śasyate /
śucidhautopavānāni nirvalīni mṛdūni ca //

śayyāstaraṇavāsāṃsi rakṣoghnairdhūpitāni ca /
kāko 'viśastaḥ śastaśca dhūpane trivṛtānvitaḥ /
vacājyakuṣṭhaśrīveṣṭasarṣapairdhūpayet sadā //

bodhayet sahasā suptaṃ no na cainaṃ samutkṣipet /
tathāhyasya samutrāso vegarodhaśca jāyate //

mākṣikāmalakavyoṣabṛhatīmūlasaindhavaiḥ /
lālāpanodarucyarthaṃ mukhamantaḥ parāmṛśet //

jīvatkhaḍgādiśṛṅgeṣu samāsaktāñchubhān maṇīn /
dhārayeddaśa caindryādīñjīvakarṣabhakāvapi //

hastābhyāṃ grīvayā mūrdhnā viśeṣāt satataṃ vacām /
āyurmedhāsmṛtisvāsthyakarīṃ rakṣobhirakṣaṇīm //

stanyadoṣāt gadāstasya yathoktaṃ tat pibedyataḥ /
pīno 'tikandharāstambhaṃ kuryādūrdhvākṣamūrdhvagaḥ //

ucchvāsarodhāt laṃbo 'tistano jīvitasaṃśayam /
na garbhiṇyāḥ pibet stanyaṃ pārigarbhikakṛddhi tat //

stanyābhāve payaśchāgaṃ gavyaṃ vā tadguṇaṃ pibet /
mūlaiḥsiddhaṃ bṛhatyādyaiḥ sthirābhyāṃ vā sitāyutam //

caturthe sūtikāgārādagniskandapurogamān /
māse niṣkrāmayeddevān namaskartuṃ svalaṅkṛtam //

pañcame māsi puṇye 'hni dharaṇyāmupaveśayet /
dvikiṣkumātraṃ liptāyāṃ baliṃ datvā caturdiśam //

dharaṇyaśeṣabhūtānāṃ mātā tvamasi kāmadhuk /
ajarā cāprameyā ca sarvabhūtanamaskṛtā //

carācarāṇāṃ lokānāṃ pratiṣṭhāsyavyayāsi ca /
kumāraṃ pāhi māteva brahmā tadanumanyatām //

svāheti mantreṇānena pratyahaṃ ca tataḥ param /
sāśrayaṃ sāvalambaṃ ca kaṭyādīn mardayedanu //

ṣaṣṭhe 'nnaprāśanaṃ māsi kramāttacca prayojayet /
cirānniṣevamāṇo 'nnaṃ bālo nāturyamaśnute //

bhajedyathā yathācānnaṃ stanyaṃ tyājyaṃ tathā tathā /
ṣaṭsaptāṣṭamamāseṣu nīrujasya śubhe 'hani /
karṇau himāgame vighyeddhātryaṅkasthasya sāntvayan //

prāgdakṣiṇaṃ kumārasya bhiṣagvāmaṃ tu yoṣitaḥ /
dakṣiṇena dadhat sūcīṃ pālīmanyena pāṇinā //

madhyataḥ karṇapīṭhasya kiñcit gaṇḍāśayaṃ prati /
jarāyumātrapracchanne raviraśmyavabhāsite //

dhṛtasya niścalaṃ samyagalaktakarasāṅkite /
vidhyeddaivakṛte chidre sakṛdevarju lāghavāt //

nordhvaṃ na pārśvato nādhaḥ sirāstatra hi saṃśritāḥ //

kālikāmarmarīraktāstadvyadhādrāgarugjvarāḥ /
saśophadāhasaṃrambhamanyāstambhāpatānakāḥ /
teṣāṃ yathāmayaṃ kuryādvibhajyāśu cikitsitam //

sthānavyadhānna rudhiraṃ na rugrāgādisambhavaḥ /
snehāktaṃ sūcyanusyūtaṃ sūtra cānu nidhāpayet /
āmatailena siñcecca bahalāṃ tadvadārayā //

vidhyet pālīṃ hitabhujaḥ sañcāryātha sthavīyasī /
varti stryahāttato rūḍhaṃ vardhayeta śanaiḥ śanaiḥ /
sveditodvartiṃtaṃ karṇamabhyaktaṃ bṛṃhaṇaiḥ punaḥ //

nājīṇa na malodreke na cātyuṣṇe 'pi vardhayet /
sadā ca yuñjyādabhyaṅgānkarṇapālīgadoditān //

puṣṭinīruktvajananāniti saṃvardhite dṛḍhe /
kaladhautāvabaddhāni karṇe ratnāni nikṣipet //

bhindyādavṛddhau strīṇāntu pālīmantarapāṅgataḥ /
naiva cāpāṅgayorbāhyāṃ vyāpadaḥ syustato dhruvāḥ //

jihmasūcīvyadhādvartigāḍhatvādathavā malaiḥ /
jāte mahati saṃrambhe vartimāśvapanīya tat //

yavairaṇḍajaṭāyaṣṭīmañjiṣṭhajyaiḥ pralepayet /
surūḍhaṃ ca punarvidhyat tvarayā tu vivardhanāt //

chidyeta pālī śuddhasya śuddhāsrāṃ sandadhīta tām /
karṇāmayaniṣedhoktasandhānavidhinā bhiṣak //

varṣaṃ svavasaterbāhyaṃ kumārasya na darśayet /
dīpamātapamagniṃ ca rūpamanyacca bhāsuram //

athainaṃ jātadaśanaṃ kramaśo 'panayet stanāt /
pūrvoktaṃ yojayet kṣīramannaṃ ca laghu bṛṃhaṇam //

kuryādapastanaṃ snehasaṅkrāntyā stanalepanaiḥ /
bībhatsairyāvakāsekakṛtrimakṣatadarśanaiḥ //

priyālamajjamadhukamadhulājasitopalaiḥ /
apastanyasya saṃyojyaḥ prīṇano modakaḥ śiśoḥ //

dīpano bālabilvailāśarkarālājasaktubhiḥ /
saṅgrāhī dhātakīpuṣpaśarkarālājatarpaṇaiḥ //

bubhukṣā cet prabalatāmapastanyasya gacchati /
atyagnijiddhitaṃ tasya vidhānaṃ pārigarbhikam //

abhiyuktaḥ sadācāro nātisthūlo na lolupaḥ /
kumāradhāraḥ katavyastatrādyo bālacittavit //

aghārmikaṃ durācāraḥ sthūlo vikaṭagāminam /
karoti lolupo bālaṃ ghasmaratvena rogiṇam //

rogāṃścāsya jayet saumyairbheṣajairaviṣādakaiḥ /
anyatrātyayikādvyādhervirekaṃ sutarāṃ tyajet //

trāsayennāvidheyaṃ ca trastaṃ gṛhvanti hi grahāḥ /
vastrapātāt parasparśāt pālayellaṅghanācca tam //

krīḍābhūmiḥ samā kāryā niśśastropalaśarkarā /
velloṣaṇakaṇāmbhobhiḥ siktā nimbodakena vā //

jātuṣaṃ ghoṣavaccitramatrāsaṃ ramaṇaṃ bṛhat /
atīkṣṇāgraṃ gavāśvādimaṅgalyamatha vā phalam //

śaktimantaṃ yathāvarṇaṃ vidyāmadhyāpayettataḥ /
anuśiṣyāt sadā cainaṃ dharmāya vinayāya ca //

yathā nendriyaduṣṭāśvairdriyate yauvanāgame /
abhyaṅgodvartanaṃ snānaṃ pratyahaṃ ca samācaret /
sahadevāsthirākauntīkumudotpalacandanaiḥ //

bṛhatīphalatarkārīsarṣapākuṣṭhasaindhavaiḥ /
aśvagandhābalairaṇḍatilāpāmārgataṇḍulaiḥ //

sātmaguptāphalaistailaṃ sājakṣīraṃ vipācitam /
rakṣoghnaḥ puṣṭido 'bhyaṅgastadvadudvartanaṃ ca taiḥ //

dadhimākṣikasaṃyuktaistriguṇīkṛtacikkasaiḥ /
mūrvāmūladvirajanīyavaiścodvartanaṃ hitam //

kulatthacūrṇamekaṃ vā vājigandhārajo 'pi vā /
snāne sarvauṣadhīkalko jīvanīyāmbu ceṣyate //

āragvadhādiniryūhe śṛtaṃ śītavasantayoḥ /
vatsakādipratīvāpaṃ kumāraṃ prāśayet ghṛtam //

grīṣme vātātapasvedairbālaḥ klāmyatyato himam /
prātareva pibeddugdhaṃ jīvanīyagaṇaiḥ śṛtam //

sitāghṛtāḍhyān saktūṃśca lihyānnatveva pītakam /
nātyambupāyī lihyādvā ghṛtasātmyo ghṛtaṃ śṛtam //

kākolīśarkarāmedātugāyaṣṭyāhvajīvakaiḥ /
kaṭunnaṭena mūrdhānaṃ limpedanyaiśca śītalaiḥ //

rāsnāsaralavarṣābhūhiṅgusaindhavadārubhiḥ /
sarpirvidāryādijale sādhitaṃ lehayecchiśum //

prapauṇḍarīkaṃ madhukaṃ sūpyaparṇyau durālabhā /
priyālamajjākākolīvidārīkaṭphalāmṛtāḥ //

drākṣājaśṛṅgī dugdhīkā kṣīraśuklā hayāhvayā /
śṛṅgīmadhūkakusumamedarṣabhakajīvakam //

ebhiḥ kṣīraghṛtaṃ siddhaṃ lihyāt bālo ghanātyaye /
brāhmīsiddhārthakavacāsārivākuṣṭhasaindhavaiḥ //

sakaṇaiḥ sādhitaṃ pītaṃ vāṅmedhāsmṛtikṛt ghṛtam /
āyuṣyaṃ pāpmarakṣoghnaṃ bhūtonmādanibarhaṇam //

triphalā lakṣmaṇānantā samaṅgā sārivā vacā /
brāhmī pāṭhā dvibṛhatī dvisthirā dvipunarnavam //

sahadevā ravervallī payasyā girikarṇikā /
toyakumbhe pacedetat palāṃśaṃ pādaśeṣitam //

tena kauntīvacākuṣṭhakṛṣṇāsarṣapasaindhavaiḥ /
nīruksarūpavatsāyāḥ saṃyuktaṃ payasā ca goḥ //

puṣyayoge ghṛtaprasthaṃ sahemaśakalaṃ śṛtam /
pānābhyañjanato medhāsmṛtyāyuḥpuṣṭibuddhidam //

rakṣoghnaṃ ca viṣaghnaṃ ca sārasvatamidaṃ ghṛtam /
līḍhaṃ vā saghṛtakṣaudraṃ vacāhemarajo 'lpaśaḥ /
saṃvatsaraṃ paraṃ medhyaṃ rakṣoghnaṃ vāgvivardhanam //

vayasthā pippalī kuṣṭhaṃ haridrā sārivā vacā /
māṃsī kaiḍaryamityetaccūrṇaṃ brāhmīrajaḥsamam //

līḍhvājyena śiśurvarṣaṃ bhavatyapalito 'vyathaḥ /
balavān śrutasampannaḥ śatāyuḥ sthirayauvanaḥ /
prātaḥ prātarimaṃ lehaṃ dhātrīṃ cāsyāvalehayet //

brāhmīvadyojayeddūrvāṃ mūrvāṃ brahmasuvarcalām /
lakṣmaṇāṃ śvetatarkārīmavyaṇḍāṃ gaurasarṣapām //

sahasravīryāṃ phalinīṃ pakvaṃ ca bṛṃhatīphalam /
rohiṣaṃ cetyamīprāśāḥ pṛthagdvādaśa kīrtitāḥ //

mahatāpyupayoktavyā nareṇa niyatātmanā /
nityaṃ mṛdbhakṣaṇādrakṣettayā syurniyataṃ gadāḥ //

pāṇḍutvaśvayathuśvāsakāsātīsārajantavaḥ /
chardiṃmūrchāgnisadanastanyadveṣāṅgarugbhramāḥ //

bhakṣayeddantapavanaṃ nāsthiradvijabbandhanaḥ /
tasya tatghaṭṭanāt kruddhaḥ kuryāddantāmayānmarut //

śūrairāyudhibhirguptamadhṛṣyaṃ nagaraṃ paraiḥ /
yathā śiśorvapustadvadyathoktairvidhibhirgrahaiḥ //