અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 6.2

અથાતો બાલામયપ્રતિષેધં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

ત્રિવિધો હિ બાલઃ પ્રાગુક્તસ્તત્ર ક્ષીરપસ્ય ક્ષીરમદુષ્ટં પ્રયુઞ્જીત ।
અન્નાદસ્ય હિતમન્નમ્ ।
ઉભયવૃત્તેરુભયમ્ ॥

ક્ષીરં હિ યથોક્તૈર્દોષકોપનૈરાહારવિહારૈર્ધાત્ર્યા વ્યાપન્નં વિવિધામયોદયાય બાલસ્ય પ્રકલ્પતે ॥

તત્ર શ્યાવારુણવર્ણં તિક્તકષાયાનુરસં વિશદં રૂક્ષમલક્ષ્યગન્ધં ફેનિલમતૃપ્તિકરમાધ્માનમૂત્રવર્ચોવિબન્ધકૃત્ કર્શનમપ્સુ વિસર્પતિ વિચ્છિન્નં ચ પ્લવતે વાતદુષ્ટમ્ ॥

કૃષ્ણનીલતામ્રાવભાસં તિક્તામ્લકટુકાનુરસં કુણપરુધિરગન્ધિ ભૃશોષ્ણમપ્સુ પીતરાજિમદ્વિદાહકરં ચ પિત્તદુષ્ટમ્ ॥

અત્યર્થશુક્લમધુરં લવણાનુરસં ઘૃતતૈલવસામજ્જગન્ધિ પિચ્છિલં બહલં તન્તુમત્ ગુરુ સલિલે ઽવસીદતિ નિદ્રાબહુલં ચ શ્લેષ્મદુષ્ટમ્ ॥

તદુપયુજ્યમાનં યથાસ્વલિઙ્ગાન્ વ્યાધીનભિનિર્વર્તયતિ ॥

સ યં પ્રદેશમભીક્ષ્ણં સ્પૃશતિ સ્પર્શં ચ ન ક્ષમતે તત્ર રુજમુપલક્ષયેત્ ॥

નિમીલિતાક્ષતયા મૂર્ધ્નિ રુજમ્ ।
જિહ્વૌષ્ઠદંશશ્વાસમુષ્ટિવન્ધોર્ધ્વેક્ષણૈર્હૃદયે ।
વિણ્મૂત્રચ્છર્દ્યાધ્માનાન્ત્રકૂજનસ્તનદંશવેષ્ટનપૃષ્ઠવિનમનજઠરોન્નમનૈર્જઠરે ।
મૂત્રસઙ્ગતૃણ્મૂર્ચ્છોત્રાસદિગ્વીક્ષણખલ્લીહસ્તપાદસ્તમ્ભકુબ્જીભવનકેશલુઞ્ચનૈર્બસ્તૌ ગુહ્યે ચ સર્વત્ર ચ સ્વભા વાતિરિક્તરોદનેન મુખવિકૂણનેન ચ ॥

અથ યથામયં યથાદોષં ચ ધાત્ર્યાઃ શમનશોધનાનિ પ્રયુઞ્જીત ॥

તત્ર વાતદૂષિતે સ્તન્યે દેવદારુસરલકટુરોહિણીવચાકુષ્ઠપાઠાભાર્ઙ્ગીમાગધિકાવૃશ્ચિકાલીચિત્રકાજમોદશુણ્ઠીમરીચાનાં ક્વાથં દશમૂલક્વાથં વા ત્રિરાત્રં પાયયિત્વા વાતવ્યાધિવિહિતાનાં સર્પિષામન્યતમં નિગદમદિરાનુપાનં દદ્યાદ્વાતહરદ્રવ્યસિદ્ધં વા ।
તતઃ સ્નિગ્ધાં મૃદુ વિરેચ્ય બસ્તિકર્મણોપચરેત્ ।
વાતઘ્નૈશ્ચાભ્યઙ્ગસ્વેદોપદેહોન્મર્દનૈઃ ।
સરલરાસ્નાજમોદાદેવદારુચૂર્ણં સર્પિષા બાલમવલેહયેત્ ।
એવંવિધૈરેવ ચ વિપક્વં સશર્કરં સર્પિઃ ॥

અપિ ચ ।
તિક્તાનુરસં સ્તન્યં મુદ્ગમાષપલાશાભ્યાં કાકોલીયુગલેન ચ શોધયેત્ ।
પ્રિયઙ્ગુધાતકીપુષ્પપદ્મકદેવદારુક્ષૌદ્રૈર્વા ।
કષાયાનુરસં હિઙ્ગુસૈન્ધવવતા ઘૃતેન ।
ફેનિલં વિચ્છિન્નં પ્લવમાનં ચ બિલ્વાગ્નિમન્થશૃતેન પયસા હવિષા ચ ।
સૂપ્યપર્ણી કાકોલીબૃહત્યવલ્ગુજફલૈર્વા ॥

પિત્તે ઽમૃતાપટોલપત્રસારિવાશતાવરીનિમ્બચન્દનક્વાથં ધાત્રી બાલશ્ચ પિબેત્ ।
ત્રિફલાભૂનિમ્બકટુકામુસ્તક્વાથં વા ।
જીવકર્ષભકદ્વિકાકોલીમધુકકટ્ફલકર્કટશૃઙ્ગીક્વાથં વા ।
સક્ષૌદ્રં પટોલાદિં પદ્મકાદિં વા ।
સારિવાદિં ન્યગ્રોધાદિં વા ।
એભિરેવ ચ દ્રવ્યૈઃ સર્પીષિ પિત્તઘ્નાનિ ચ વિરેચનાનિ શીતાંશ્ચાભ્યઙ્ગપ્રદેહસેકાન્ કુર્યાત્ ॥

અપિ ચ ।
તામ્રાવભાસં પયો હૃદયમુદ્વેષ્ટયતિ ।
તત્પ્રિયઙ્ગુમુસ્તાશાબરલોદ્ધ્રૈઃ શોધયેત્ ।
અમ્લાનુરસમમ્લપિત્તકરમ્ ।
તત્ દ્રાક્ષામધુકપયસ્યાશ્રીપર્ણીભિઃ ।
કટુકાનુરસં છર્દ્યતીસારકાસશ્વાસકરમ્ ।
તત્ કાકોલીવિદારીભ્યાં મધુપર્ણ્યા ચ ।
ભૃશોષ્ણમનામદાહજ્વરકરં વિરેચનં ચ તચ્ચન્દનોત્પલકમલૈઃ ॥

કફે તુ સૈન્ધવપિપ્પલીયુક્તં સર્પિર્બાલં પાયયેત્ ।
સૈન્ધવમધુકસંસૃષ્ટં વા મદનપુષ્પકલ્કેન ચ સક્ષૌદ્રેણ સ્તનં બાલસ્ય ચોષ્ઠમાલિમ્પેત્ ।
તેન સુખં વમતિ ।
ધાત્રીં તુ તીક્ષ્ણૈર્વામયેત્ ।
તતઃ કૃતસંસર્જનાં પઞ્ચમૂલઘનવચાતિવિષાક્વાથં પાયયેત્ ।
તગરસુરદારુસુરેન્દ્રયવપૃથ્વીકાવૃશ્ચિકાલીક્વાથં વા ।
આરગ્વધાદિં મુસ્તાદિં વા ।
રૂક્ષોષ્ણાંશ્ચ નસ્યધૂમગણ્ડૂષપ્રદેહપરિષેકાન્ શીલયેત્ ।
અવિરુદ્ધં ચાન્નપાનં યોજયેત્ ॥

અપિ ચ ।
લવણાનુરસં વિસર્પકોઠકણ્ડૂકરમ્ ।
તત્ પિચુમન્દપટોલીક્ષીરીવૃક્ષૈઃ શોધયેત્ ।
તન્તુમદ્દૌર્બલ્યશ્વાસકાસકરમ્ ।
તત્ પિપ્પલીનાગરચૂર્ણેન સમધુઘૃતેન ।
ગુરુ સદનાત્મકં પ્રતિશ્યાયસિઙ્ઘાણકક્ષીરાલસકકરમ્ ।
તત્ પાઠાવ્યોષકલ્કેન પઞ્ચકોલચૂર્ણેન વા ક્ષૌદ્રઘૃતાપ્લુતેન ।
દોષોપક્રમણીયં ચેક્ષેત ॥

યદા પુનર્ધાત્રી સન્નિપાતપ્રકોપનાન્યાસેવેત તદસ્યાસ્ત્રયો મલા યુગપદ્વક્ષો ઽભિપ્રપન્નાઃ ક્ષીરવહા રસાયનીઃ સમનુસૃત્ય સઙ્ગીર્ણલિઙ્ગં સ્તન્યમાવહન્તિ ।
તચ્ચેદવિજ્ઞાનાત્ સતતમપ્રત્યવેક્ષણાત્ પ્રમાદાદ્વા માતુઃ કુમારઃ પિબતિ તતઃ સ તેન સલિલોપમમચ્છં વિચ્છિન્નમામં દુર્ગન્ધિ નાનાવર્ણવેદનં ફેનિલમતિસાર્યતે ।
પીતશ્વેતમૂત્રતાવિષ્ટમ્ભતૃષ્ણાજ્વરચ્છર્દિવિજૃમ્ભિકાશુષ્કોદ્ગારારુચિભ્રમાઙ્ગભઙ્ગવિક્ષેપકૂજનઘ્રાણાક્ષિમુખપાકદૃષ્ટ્યુપપ્લવસ્વરસાદાદયશ્ચાસ્ય પ્રાદુર્ભવન્તિ ।
તં ક્ષીરાલસકમત્યયં ચાચક્ષતે ॥

તત્ર ધાત્રીં બાલં ચ પૂર્વમેવાશુ વામયેત્ ।
વિહિતસંસર્ગયોશ્ચ મુસ્તાપાઠાતિવિષાકુષ્ઠકટુકાનાં ક્વાથં પાનાય દદ્યાત્ ।
રાસ્નાજમોદાપ્રિયઙ્ગુભદ્રદારૂણાં વા ।
પાઠાતેજોવતીપુનર્નવવૃશ્ચિકાલીનાં વા ।
ભૂનિમ્બામૃતાકુટજફલસારિવાણાં વા ।
વચાહરિદ્રાદિગણયોર્વા ।
પાઠાદિમહાકષાયસ્ય વા ।
જમ્બ્વામ્રતિન્દુકકપિત્થપત્રાણાં વા ।
બિલ્વભઙ્ગસ્ય વા ।
અનુબન્ધે ચ યથાવ્યાધિ પ્રતિકુર્વીત ॥

દન્તોદ્ભેદશ્ચ સર્વરોગાયતનમ્ ।
વિશેષેણ તુ તન્મૂલા જ્વરશિરોભિતાપતૃષ્ણાભ્રમાભિષ્યન્દકુકૂણકપોથકીવમથુકાસશ્વાસાતીસારવિસર્પાઃ ॥

સ દીર્ઘાયુષો ઽષ્ટમાન્માસાત્ પરતો વા પ્રવર્તતે ।
ઇતરેષાં તુ ચતુર્થાત્ ।
તેહ્યતિબાલ્યે દન્તોત્પાદવેદનયાતિપીડિતા ન સમ્યક્ સમ્પૂર્ણધાતુબલા ભવન્તિ ॥

તત્રાસ્થિમજ્જાનૌ દન્તોત્પત્તિહેતૂ ।
તદા ચ તયોરસમ્પૂર્ણવીર્યત્વાત્ પુનઃ કાલાન્તરેણ દન્તાનાં પતનમાપૂર્યમાણધાતુત્વાચ્ચ પુનરુત્થાનમત એવ ચ વૃદ્ધાનાં ન પુનર્દન્તોત્પત્તિઃ ॥

બલાન્નિપતિતાનાં તુ સહસા તદધિષ્ઠાનગતધાતુબીજભ્રંશાત્ સન્તતિવ્યુચ્છેદાચ્છોણિતાતિપ્રવૃત્યાભિઘાતાચ્ચ નિસ્સારિતત્વાત્ ।
સિરાણાં પુનરનુત્પાદઃ એતેન રોગચ્યુતા અપિ પ્રાયશો વ્યાખ્યાતાઃ ॥

તૌ તુ ધાતૂ કાલક્રમેણ પચ્યમાનૌ યદા દન્તાશયમનુપ્રપદ્યેતે તદાસ્ય કિઞ્ચિદુત્સેધેનોર્ધ્વાધોદન્તમાંસસઙ્ઘટ્ટનાદઙ્ગહર્ષો જાયતે ।
તદ્ગતેન ચ શ્લેષ્મણા કણ્ડૂસ્તયા ચૂચુકં દશ્યતે ।
યદ્યદાલભતે તત્તદાસ્યમાનયતિ ।
મારુતશ્ચાસ્ય દન્તમૂલેષુ મૂર્છતિ ।
તતઃ સ કફાનુવિદ્ધો ઽસ્થિમજ્જસ્થિતઃ સર્વતો વિસરન્ સહ પિત્તેન ધાતૂન્ મલાંશ્ચ દૂષયન્ વિવિધાન્યથોદિતાનુપદ્રવાનભિનિર્વર્તયતિ ॥

યદા પુનર્દન્તમાંસાશ્રયી કેવલો વિકૃતઃ પ્રબલો ઽનિલઃ સપિત્તો વાસ્થિમજ્જાનૌ શોષયતિ તદા દ્વિજાનામસમ્ભવ એવેતિ ।
ભવન્તિ ચાત્ર ॥

પૃષ્ઠભઙ્ગે બિડાલાનાં બર્હિણાં ચ શિખોદ્ગમે ।
દન્તોદ્ભેદે ચ બાલાનાં ન હિ કિઞ્ચિન્ન દૂયતે ॥

યથાદોષં યથારોગં યથોદ્રેકં યથાબલમ્ ।
વિભજ્ય દેશકાલાદીંસ્તત્ર યોજ્યં ભિષગ્જિતમ્ ॥

ત એવ દોષા દૂષ્યાશ્ચ જ્વરાદ્યા વ્યાધયશ્ચ યત્ ।
અતસ્તદેવ ભૈષજ્યં માત્રા ત્વસ્ય કનીયસી ।
સૌકુમાર્યાલ્પકાયત્વાત્ સર્વાન્નાનુપસેવનાત્ ॥

સ્નિગ્ધા એવ સદા બાલા ઘૃતક્ષીરનિષેવણાત્ ।
સદ્યસ્તાન્ વમનં તસ્માત્ પાયયેન્મતિમાન્મૃદુ ॥

બસ્તિં સાધ્યે વિરેકેણ મર્શેન પ્રતિમર્શનમ્ ।
યુઞ્જ્યાદ્વિરેચનાદીંસ્તુ ધાત્ર્યા એવ યથોચિતાન્ ॥

મૂર્વાવ્યોષવરાકોલજમ્બૂત્વગ્દારુસર્ષપાઃ ।
સપાઠા મધુના લીઢાઃ સ્તન્યદોષહરાઃ પરમ્ ॥

ઇક્ષુમૂલકશેર્વાખ્યયષ્ટ્યાહ્વૈસ્તનુ શુધ્યતિ ।
સાન્દ્રં તુ ક્ષૌદ્રકાશ્મર્યગુડૂચીતણ્ડુલામ્બુભિઃ ॥

શૃતૈર્વા સુરસશ્વેતસર્ષપાબૃહતીદ્વયૈઃ ।
ગ્રથિતં પદ્મકોશીરફલિનીશ્વેતચન્દનૈઃ ॥

દન્તપાલીં સમધુના ચૂર્ણેન પ્રતિસારયેત્ ।
પિપ્પલ્યા ધાતકીપુષ્પધાત્રીફલકૃતેન વા ॥

વાધ્રીણસકપોતોત્થરજસ્તદ્વચ્ચ યોજિતમ્ ।
લાવતિત્તિરિવલ્લૂરરજઃ પુષ્પરસદ્રુતમ્ ॥

દ્રુતં કરોતિ બાલાનાં દન્તકેસરવન્મુખમ્ ।
વચાદ્વિબૃહતીપાઠાકટુકાતિવિષાઘનૈઃ ।
મધુરૈશ્ચ ઘૃતં સિદ્ધં સિદ્ધં દશનજન્મનિ ॥

ભદ્રદારુ ઘનં યષ્ટી સમઙ્ગા સસિતોપલા ।
વાતજ્વરપરીતાઙ્ગઃ પિબેદન્તરપાનકમ્ ॥

સુરાહ્વઘનયષ્ટ્યાહ્વપયસ્યાંશુમતીદ્વયમ્ ।
નાગરં મરિચં ભાર્ઙ્ગી વૃશ્ચિકાલી શતાવરી ॥

ઘૃતં તત્ક્વાથદુગ્ધાભ્યાં સિદ્ધં હન્ત્યનિલજ્વરમ્ ।
બાલસ્ય પાનાભ્યઙ્ગાભ્યામેભિશ્ચોન્મર્દનં હિતમ્ ॥

હરિદ્રાકુષ્ઠષઙ્ગ્રન્થાશતપુષ્પાહરેણુભિઃ ।
ભાર્ઙ્ગ્યેલાસુષવીરાસ્નાવર્ષાભૂનતસર્ષપૈઃ ॥

અક્ષાંશૈઃ સામ્બુસૌવીરૈર્મસ્તુપિષ્ટૈર્મરુજ્જ્વરે ।
તૈલપ્રસ્થં સુરામણ્ડતુલ્યમભ્યઞ્જનં પચેત્ ॥

લાજનીલોત્પલકણામધુકાઞ્જનશર્કરમ્ ।
પિત્તજ્વરમતીસારં મધુલીઢં નિવર્તયેત્ ॥

લાજદ્વિપિપ્પલીક્વાથઃ શર્કરામધુસંયુતઃ ।
પીતો જ્વરમતીસારં તૃષ્ણાં છર્દિં ચ નાશયેત્ ॥

આમાતિસારે રક્તે ચ કલ્કિતાં ગજપિપ્પલીમ્ ।
પાયયેચ્છર્કરોપેતાં ચૂર્ણં વા દેવદારુજમ્ ॥

શિરોભિતાપે સઘૃતૈઃ શિરઃ શીતૈઃ પ્રલેપયેત્ ।
પત્રૈઃ કપિત્થચાઙ્ગેરીબદરીકાકમાચિજૈઃ ॥

શિરોરુક્ચ્છર્દ્યતીસારનાશનં મૂર્ધલેપનમ્ ।
ગવાદનીં દાડિમં ચ તૃડ્વાન્ કોષ્ણામ્ભસા પિબેત્ ॥

કુર્યાત્ કુકૂણપોથક્યોર્યથોક્તં સ્વં સ્વમૌષધમ્ ।
મનશ્શિલાશઙ્ખનાભિઃ પિપ્પલ્યો મધુયષ્ટિકા ॥

ક્ષૌદ્રેણ ઘૃષ્ટા ગુલિકા શિશોઃ સર્વાક્ષિરોગજિત્ ।
પિપ્પલીતણ્ડુલૈર્મુદ્ગૈઃ સુમનઃકોરકૈર્યવૈઃ ।
નીલોત્પલસ્ય પત્રૈશ્ચ શ્રેષ્ઠા વર્તિઃ શતોન્મિતૈઃ ॥

પ્રિયઙ્ગ્વઞ્જનમુસ્તાનાં ચૂર્ણસ્તણ્ડુલવારિણા ।
તૃષ્ણાતીસારવમથૂન્ હન્તિ પીતઃ સમાક્ષિકઃ ॥

પટોલનિમ્બકુટજસપ્તપર્ણં સદીપ્યકમ્ ।
દેવદારુવિડઙ્ગાનિ સરલો માક્ષિકં ઘૃતમ્ ॥

લીઢં જ્વરમતીસારં કાસં પાણ્ડ્વામયં વમિમ્ ।
હન્યાચ્ચ માતૃકાદોષાન્ રોગાનન્યાંશ્ચ તદ્વિધાન્ ॥

મધુકવ્યોષષડ્ગ્રન્થાગ્રન્થિકાસ્પૃષ્ટરોદિકાઃ ।
ક્ષીરિણાં ચ પ્રવાલાનિ પાઠા ચ વિપચેત્ ઘૃતમ્ ।
તત્ પીતં સમધુ શ્લેષ્મજ્વરઘ્નં દીપનં પરમ્ ॥

રાસ્નૈલાનતતર્કારીમધુશિગ્રુસુરાહ્વયૈઃ ।
સબિલ્વકુષ્ઠવરણરેણુકામિસિભિઃ કૃતઃ ॥

શ્લેષ્મજ્વરહરો લેપસ્તૈલમભ્યઞ્જનં ચ તૈઃ ।
મણ્ડલાનિ તુ સાજ્યેન ગજમૂત્રેણ લેપયેત્ ॥

રજની દારુ સરલશ્રેયસી બૃહતીદ્વયમ્ ।
પૃશ્નિપર્ણી શતાહ્વા ચ લીઢં માક્ષિકસર્પિષા ।
ગ્રહણીદીપનં શ્રેષ્ઠં મારુતસ્યાનુલોમનમ્ ॥

અતીસારજ્વરશ્વાસકામલાપાણ્ડુકાસજિત્ ।
બાલસ્ય સર્વરોગેષુ પૂજિતં બલવર્ણદમ્ ॥

બિલ્વપેશીગજકણાધાતકીલોધ્રવાલકમ્ ।
હન્તિ લીઢમતીસારં શિશોઃ ક્ષૌદ્રદ્રુતં દ્રુતમ્ ॥

ત્રિફલાધાતકીપુષ્પપદ્મબિલ્વશલાટુભિઃ ।
સક્ટ્વઙ્ગૈર્ઘૃતં સિદ્ધમુદરામયનાશનમ્ ॥

પથ્યાસૌવર્ચલક્ષારવેલ્લવ્યોષાગ્નિહિઙ્ગુભિઃ ।
તિક્તયા ચ ઘૃતં સિદ્ધં સમક્ષીરં વ્યપોહતિ ।
શૂલાનાહગુદભ્રંશશ્વાસકાસવિલમ્બિકાઃ ॥

સમઙ્ગાધાતકીલોધ્રકુટન્નટબલાદ્વયૈઃ ।
મહાસહાક્ષુદ્રસહામુદ્ગબિલ્વશલાટુભિઃ ॥

સકાર્પાસીફલૈસ્તોયે સાધિતૈઃ સાધિતં ઘૃતમ્ ।
ક્ષારમસ્તુયુતં હન્તિ શીઘ્રં દન્તોદ્ભવોદ્ભવાન્ ।
વિવિધાનામયાનેતદ્વૃદ્ધકાશ્યપનિર્મિતમ્ ॥

દન્તોદ્ભેદોત્થરોગેષુ ન બાલમતિયન્ત્રયેત્ ।
સ્વયમાપ્યુપશામ્યન્તિ જાતદન્તસ્ય યત્ ગદાઃ ॥

યાવન્માસસ્ય યો જાતસ્તાવદ્વર્ષસ્ય સ દ્વિજઃ ।
પતતિ પ્રાયશો ઽષ્ટાનાં તેષાં પૂર્વેષુ સમ્ભવઃ ॥

અત્યહઃસ્વપ્નશીતામ્બુશ્લૈષ્મિકસ્તન્યસેવિનઃ ।
શિશોઃ કફેન રુદ્ધેષુ સ્રોતસ્સુ રસવાહિષુ ॥

અરોચકઃ પ્રતિશ્યાયો જ્વરઃ કાસશ્ચ જાયતે ।
કુમારઃ શુષ્યતિ તતઃ સ્નિગ્ધશુક્લમુખેક્ષણઃ ॥

સૈન્ધવવ્યોષશાઅર્ઙ્ગેષ્ટઅપાઠાગિરિકદમ્બકાન્ ।
શુષ્યતો મધુસર્પિર્ભ્યામરુચ્યાદિષુ યોજયેત્ ॥

અશોકરોહિણીયુક્તં પઞ્ચકોલં ચ ચૂર્ણિતમ્ ।
બદરીધાતકીધાત્રીચૂર્ણં વા સર્પિષા દ્રુતમ્ ॥

અશ્વલિણ્ડરસક્ષૌદ્રયુક્તાં વા મધુયષ્ટિકામ્ ।
દ્વિવાર્તાકીફલરસં કેવલં વાશ્વવિડ્રસમ્ ॥

મધુના વા ઘનવ્યોષપાઠા મૂર્વા શતાવરી ।
સપયસ્યા પૃથક્પર્ણી ઘૃતં વા માક્ષિકાન્વિતમ્ ।
સ્થિરામરતરુવ્યોષદ્વિપુનર્નવસાધિતમ્ ॥

સ્થિરાવચાદ્વિબૃહતીકાકોલીપિપ્પલીનતૈઃ ।
નિચુલોત્પલવર્ષાભૂભાર્ઙ્ગીમુસ્તૈશ્ચ કાર્ષિકૈઃ ॥

સિદ્ધં પ્રસ્થાર્ધમાજ્યસ્ય સ્રોતસાં શોધનં પરમ્ ।
સિંહ્યશ્વગન્ધાસુરસકણાગર્ભં ચ તદ્ગુણમ્ ॥

યષ્ટ્યાહ્વપિપ્પલીલોધ્રપદ્મકોત્પલચન્દનૈઃ ।
તાલીસસારિવાભ્યાં ચ સાધિતં શોષજિત્ ઘૃતમ્ ॥

રાસ્નામધૂલિકાભાર્ઙ્ગીપિપ્પલીદેવદારુભિઃ ।
અશ્વગન્ધાદ્વિકાકોલી શૃઙ્ગ્યર્ષભકજીવૈકઃ ॥

સૂપ્યપર્ણીવિડઙ્ગૈશ્ચ કલ્કિતૈઃ સાધિતં ઘૃતમ્ ।
શશોત્તમાઙ્ગનિર્યૂહે શુષ્યતઃ પુષ્ટિકૃત્ પરમ્ ॥

વચાવયસ્થાતગરકાયસ્થાચોરકૈઃ શૃતમ્ ।
બસ્તમૂત્રસુરાભ્યાં ચ તૈલમભ્યઞ્જને હિતમ્ ॥

દ્વે બલે તુમ્બુરુચ્છલ્લી વચા ગિરિકદમ્બકઃ ।
સુરાપિષ્ટઃ પ્રદેહઃ સ્યાદધઃકાયે વિશુષ્યતામ્ ॥

સિંહસ્કન્દીસિંહવલ્લીકરમર્દીત્રિકણ્ટકૈઃ ।
ભઙ્ગૈઃ ક્વાથઃ કુમારાણાં શુષ્યતાં પરિષેચનમ્ ॥

સાશોકરોહિણીં કૃષ્ણાં મધ્વાજ્યેન લિહન્જયેત્ ।
શિશુઃ શોષં શરીરસ્ય સસિતચ્છાગદુગ્ધભુક્ ॥

શુષ્કકાસે કુમારસ્ય ધાત્ર્યાઃ સ્તન્યવિશોધનઃ ।
માષયૂષઃ પ્રયોક્તવ્યઃ સકૃષ્ણો ઘૃતભર્જિતઃ ॥

મધુનાતિવિષાશૃઙ્ગીપિપ્પલીર્લેહયેચ્છિશુમ્ ।
એકાંવાતિવિષાં કાસજ્વરચ્છર્દિરુપદ્રુતમ્ ॥

કાસતૃટ્ચ્છર્દ્યતીસારૈરર્દિતં લાજતર્પણમ્ ।
લાજતાલીસપત્રં વા બીજાનિ કમલસ્ય વા ॥

લોધ્રપ્રિયઙ્ગુકલ્કં વા પાયયેત્તણ્ડુલામ્ભસા ।
શર્કરામધુસંયુક્તં લાજકુસ્તુમ્બરીરજઃ ॥

બૃહતીફલમૂલત્વક્પિપ્પલીગ્રન્થિકૈઃ કૃતઃ ।
તવક્ષીરીયુતૈઃ ક્વાથો મધુના હન્તિ શીલિતઃ ॥

છર્દિમૂર્છાજ્વરશ્વાસકાસાતીસારપીનસાન્ ।
પઞ્ચકોલદ્વિવાર્તાકીમૂલભાર્ઙ્ગીતુગાહ્વયાઃ ॥

ક્ષૌદ્રાજ્યલીઢાઃ શ્વસનકાસપીનસરુક્ચ્છિદઃ ।
શ્યામાતિમુક્તાતર્કારીકુસુમક્વાથસાધિતમ્ ।
યષ્ટીગર્ભં ઘૃતં તૃષ્ણાહિધ્માશ્વાસાસ્રપિત્તનુત્ ॥

પીતં પીતં વમતિ યઃ સ્તન્યં તં મધુસર્પિષા ।
દ્વિવાર્તાકીફલરસં પઞ્ચકોલં ચ લેહયેત્ ॥

પિપ્પલીપઞ્ચલવણં કૃમિજિત્ પારિભદ્રકમ્ ।
તદ્વલ્લિહ્યાત્તથા વ્યોષં મષીં વા રોમચર્મણામ્ ।
લાભતઃશલ્યકશ્વાવિડ્ગોધર્ષ્યશિખિજન્મનામ્ ॥

ખદિરાર્જુનતાલીસકુષ્ઠચન્દનજે રસે ।
સક્ષીરં સાધિતં સર્પિર્વમથું વિનિયચ્છતિ ॥

ક્ષીરીપ્રવાલમધુકદર્ભમૂલબિસોત્પલૈઃ ।
તૃષ્ણાદાહજ્વરહરઃ કષાયઃ સસિતામધુઃ ॥

શર્કરાદાડિમકણાનાગકેસરજીવકમ્ ।
લિહન્ કુમારઃ ક્ષૌદ્રેણ તૃટ્ચ્છર્દિભ્યાં વિમુચ્યાતે ॥

લાજૈઃ સચન્દનોશીરયષ્ટીમધુકપદ્મકૈઃ ।
લિપ્તો ધૌતઃ સ્તનઃ પીતો ભ્રમતૃડ્દાહમોહહા ॥

અસ્નેહલવણં પીત્વા સંસ્કૃતં લાવજં રસમ્ ।
સશર્કરં વિજયતે બાલો લઙ્ઘનજાન્ ગદાન્ ॥

વિસર્પસ્તુ શિશોઃ પ્રાણનાશનો બસ્તિશીર્ષજઃ ।
પદ્મવર્ણો મહાપદ્મનામા દોષત્રયોદ્ભવઃ ॥

શાખાભ્યાં હૃદયં યાતિ હૃદયાદ્વા ગુદં વ્રજેત્ ।
સદન્તો જાયતે યસ્તુ દન્તાઃ પ્રાગ્યસ્ય ચોત્તરાઃ ॥

કુર્વીત તસ્મિન્નુત્પાતે શાન્તિં તં ચ દ્વિજતયે ।
દદ્યાત્ સદક્ષિણં બાલં નૈગમેષં ચ પૂજયેત્ ॥

વત્સસ્ય મધુલાજાનામાપૂર્યપ્રાઙ્મુખો મુખમ્ ।
ચુમ્બેત્કુમારસ્ત્રીન્ વારાન્ પ્રાયશ્ચિત્તમિદં પરમ્ ॥

નાવમારોહયેત્ બાલં સ્નાતં સ્કન્ધં ગજસ્ય વા ।
ભોજયેત્ બ્રાહ્મણાંશ્ચાત્ર પાયસં મધુસર્પિષા ॥

માતુઃ કુમારો ગર્ભિણ્યાઃ સ્તન્યં પ્રાયો ઽપિબન્નપિ ।
કાસાગ્નિસાદવમથુતન્દ્રાકાર્શ્યારુચિભ્રમૈઃ ॥

યુજ્યતે કોષ્ઠવૃધ્યા ચ તમાહુઃ પારિગર્ભિકમ્ ।
રોગં પરિભવાખ્યં ચ યુઞ્જ્યાત્તત્રાગ્નિદીપનમ્ ॥

પિપ્પલીપિપ્પલીમૂલકટુકાદેવદારુભિઃ ।
ક્ષારદ્વયબિડાજાજીબિલ્વમધ્યાગ્નિદીપ્યકૈઃ ॥

દધિસૌવીરકસુરામણ્ડૈશ્ચ વિપચેત્ ઘૃતમ્ ।
હન્તિ પ્રયુક્તં તત્ કાલે રોગાન્ પારિભવાશ્રયાન્ ॥

અન્નેનોપહિતં સ્તન્યં પિબતો વિહિતાત્ પરમ્ ।
ઇમાનેવ ગદાન્ કુર્યાત્ કુર્યાત્તેષ્વેતદેવ ચ ॥

પીતં પીતં ચ યઃ સ્તન્યં સવાતમતિસર્યતે ।
તસ્યાપ્યેતત્ પરં પથ્યં દીપનં બલવર્ણકૃત્ ॥

અત્યુદ્રિક્તક્ષુધં બાલં પરિભૂતં તુ લેહયેત્ ।
વિદારીયવગોધૂમકણાચૂર્ણં ઘૃતાપ્લુતમ્ ॥

પાયયેદનુ ચ ક્ષીરં શૃતં સમધુશર્કરમ્ ।
અક્ષમજ્જાદ્વિકાકોલીયષ્ટીમધુકમોરટૈઃ ॥

શ્રપયેત્ ક્ષીરમાજ્યં વા બીજૈરિક્ષુરકસ્ય ચ ।
તત્ પ્રયોજ્યં ગુરુ સ્નિગ્ધં યચ્ચાત્યગ્નૌ પુરેરિતમ્ ॥

શ્વવાયસબિડાલાનામુચ્છિષ્ટેન જલેન ચ ।
સ્નાપયેત્તં નચેદેવં ક્ષુત્તસ્ય પ્રશમં વરજેત્ ॥

ક્ષીરિપાદપમૂલસ્થં વિધિના સ્નાપિતં તતઃ ।
વસ્ત્રરત્નાદ્યલઙ્કારૈઃ કુમારં ભૂષયેત્ સિતૈઃ ॥

વૃક્ષં ચાનુ તતઃ કુર્યાત્ ભૂષણવ્યત્યયં તયોઃ ।
એતદાયુઃપ્રદં ધન્યં સ્નપનં સર્વરોગજિત્ ॥

જટીભૂતકચાક્ષ્યાદિપક્ષ્માણમતિલોલુપમ્ ।
ગોમૂત્રગન્ધિં સ્નપયેતીર્થે ગવ્યશકૃદ્રસૈઃ ॥

વચાપુષ્પશિલાકુષ્ઠવયસ્થાહિઙ્ગુકટ્ફલૈઃ ।
સબસ્તમૂત્રમદિરૈસ્તૈલમભ્યઞ્જનં પચેત્ ॥

બલાવિદારીત્રિકટુકકુષ્ઠોશીરકુચન્દનૈઃ ।
સિદ્ધં પીતં હવિર્હન્તિ તં વિકારમશેષતઃ ॥

શિરઃ પૃષ્ઠં તતો મુષ્કૌ તતઃ પાદૌ ચ યો રુજેત્ ।
હસ્તાભ્યામુત્થિતો વાયુઃ સપર્વાનુપ્લવઃ સ્મૃતઃ ॥

ગૌરીવચાસદાપુષ્પીહયગન્ધાકટુત્રયૈઃ ।
સક્ટ્ફલદ્વિવાર્તાકીવયસ્થાહિઙ્ગુરોહિષૈઃ ॥

બસ્તમૂત્રસુરાયુક્તૈઃ સાધિતં તસ્ય યોજયેત્ ।
તૈલમભ્યઞ્જને શેષં વાતવ્યાધિવદાચરેત્ ॥

તાલુમાંસે કફઃ ક્રુદ્ધઃ કુરુતે તાલુકણ્ટકમ્ ।
તેન તાલુપ્રદેશસ્ય નિમ્નતા મૂર્ધ્નિ જાયતે ॥

તાલ્પાતઃ સ્તનદ્વેષઃ કૃચ્છ્રાત્ પાનં શકૃદ્દ્રવમ્ ।
તૃડાસ્યકણ્ડ્વક્ષિરુજા ગ્રીવાદુર્ધરતા વમિઃ ॥

તત્રોત્ક્ષિપ્ય યવક્ષારક્ષૌદ્રાભ્યાં પ્રતિસારયેત્ ।
તાલુ તદ્વત્ કૃઅણાશુણ્ઠીગોશકૃદ્રસસૈન્ધવૈઃ ॥

શૃઙ્ગિવેરનિશાકુષ્ઠં કલ્કિતં વટપલ્લવૈઃ ।
બધ્વા ગોશકૃતા લિપ્તં કુકૂલે સ્વેદયેત્તતઃ ॥

રસેન લિમ્પેત્તાલ્વાસ્યં નેત્રે ચ પરિષેચયેત્ ।
હરીતકીવચાકુષ્ઠકલ્કં માક્ષિકસંયુતમ્ ।
પીત્વા કુમારઃ સ્તન્યેન મુચ્યતે તાલુકણ્ટકાત્ ॥

મસ્તુલુઙ્ગક્ષયાદ્યસ્ય વાયુસ્તાલ્વસ્થિ નામયેત્ ।
તસ્ય તૃડ્દૈન્યયુક્તસ્ય સર્પિર્મધુરકૈઃ શૃતમ્ ।
પાનાભ્યઞ્જનયોર્યોજ્યમુદ્વેગશ્ચહિમામ્બુના ॥

મલોપલેપાત્ સ્વેદાદ્વા ગુદે રક્તકફોદ્ભવઃ ।
તામ્રો વ્રણો ઽન્તઃ કણ્ડૂમાન્ જાયતે ભૂર્યુપદ્રવઃ ॥

કેચિત્તં માતૃકાદોષં વદન્ત્યન્યે તુ પૌતનમ્ ।
પૃષ્ઠારુર્ગુદકુટ્ટં ચ કેચિચ્ચ તમનામકમ્ ॥

તત્ર ધાત્ર્યાઃ પયઃ શોધ્યં પિત્તશ્લેષ્મહરૌષધૈઃ ।
સિતશીતં ચ શીતામ્બુયુક્તમન્તરપાનકમ્ ॥

સક્ષૌદ્રતાર્ક્ષ્યશૈલેન વ્રણં તેન ચ લેપયેત્ ।
ત્રિફલાબદરીપ્લક્ષત્વક્વાથપરિષેચિતમ્ ॥

કાસીસરોચનાતુત્થમનોહ્વાલરસાઞ્જનૈઃ ।
લેપયેદમ્લપિષ્ટૈર્વા ચૂર્ણિતૈર્વાવચૂર્ણયેત્ ॥

સુશ્લક્ષ્ણૈરસ્થવા યષ્ટીશઙ્ખસૌવીરકાઞ્જનૈઃ ।
સારિવાશઙ્ખનાભિભ્યામસનસ્ય ત્વચાથ વા ॥

રાગકણ્ડૂત્કટે કુર્યાદ્રક્તસ્રાવં જલૌકસા ।
સર્વં ચ પિત્તવ્રણજિચ્છસ્યતે ગુદકુટ્ટકે ॥

અનામસ્થૌલ્યપિત્તાસ્રકણ્ડૂગણ્ડગલામયે ।
ઉદરાત્યુન્નતૌ ચેષ્ટં તાર્ક્ષ્યમન્તરપાનકમ્ ॥

ગૃહ્ણાતિ સૂતિકાગારે ન સ્તનં ચેત્ સ્પૃશેત્તતઃ ।
પથ્યાધાત્રીફલકણૈર્જિહ્વાં સઘૃતમાક્ષિકૈઃ ॥

પિપ્પલીત્રિફલાચૂર્ણં ઘૃતક્ષૌદ્રપરિપ્લુતમ્ ।
રુદતે ત્રસ્યતે વાપિ લેહં દદ્યાત્ સુખાવહમ્ ॥

પ્રદીપ્તાઙ્ગારરજસા પ્રશાન્તેનાવચૂર્ણયેત્ ।
પઞ્ચમે ઽહ્ન્યપાતન્નાલં લેપયેદ્વા ગુડામ્ભસા ॥

સાન્દ્રેણ ભૂમૌ ઘૃષ્ટેન નાલપાતે ઽપિ ચોન્નતામ્ ।
નાભિં છાગેન શકૃતા દગ્ધેનાન્તર્વિચૂર્ણયેત્ ॥

અશ્વગન્ધાજ્જનાજાવિવિડ્યષ્ટીમધુકાદિભિઃ ।
રોપયેચ્ચૂર્ણિતૈર્નાભિં સ્નેહયુક્તૈરનુન્નતામ્ ॥

યષ્ટીલોધ્રનિશાશ્યામાકલ્કપક્વેન સેચયેત્ ।
નાભિં પાકે તુ તૈલેન તચ્ચૂર્ણેશ્ચાવચૂર્ણયેત્ ॥

વાતેનાધ્માપિતાં નાભિં સરુજાં તુણ્ડિસંજ્ઞિતામ્ ।
મારુતઘ્નૈઃ પ્રશમ્યેત્ સ્નેહસ્વેદોપનાહનૈઃ ॥

અસમ્યક્કલ્પનાન્નાભેઃ સ્યાદ્વિનામો વિજૃમ્ભિકા ।
વાતપિત્તહરં કર્મ તત્રાન્તર્બહિરાચરેત્ ॥

ગર્ભામ્ભસામવમનાચ્શ્લેષ્મણઃ કણ્ઠગસ્ય વા ।
સમ્પર્કાદ્ધૃદયે દુષ્ટો માર્ગાનાવૃણુતે રસઃ ॥

બદ્ધમુષ્ટિસ્તતો મુહ્યન્રોગૈર્બાલો ઽભિભૂયતે ।
હૃદ્રોગાક્ષેપકશ્વાસકાસચ્છર્દિજ્વરાદિભિઃ ।
ઉલ્બકં સહજં વ્યાધિમમ્બુપૂર્ણં ચ તં વદેત્ ॥

સ્રોતોવિશોધનં પ્રાતસ્તસ્મિન્નન્તરપાનકમ્ ।
વિદધ્યાચ્છાગલં મૂત્રં સ્નાનાભ્યઙ્ગૌ ચ વર્જયેત્ ॥

બિલ્વાદિમૂલબૃહતીપઞ્ચકોલં પલાંશકમ્ ।
ધન્વમાંસપલાન્યષ્ટૌ શશમૂર્ધ્નઃ પલાષ્ટકમ્ ॥

સાધયેત્ ષોડશગુણે સલિલે ઽષ્ટાંશશેષિતમ્ ।
તેન ક્વાથેન કર્ષાંશૈર્ઘૃતપ્રસ્થં વિપાચયેત્ ॥

છગલીમૂત્રમદિરાદધિક્ષીરસમાંશકમ્ ।
વિડઙ્ગસૈન્ધવાજાજીચવિકાદેવદારુભિઃ ॥

સહિંસ્રાહિઙ્ગુલશુનૈઃ સવ્યોષૈઃ શ્લક્ષ્ણકલ્કિતૈઃ ।
તત્ પાનાદ્ધન્તિ સહજગુલ્મહિધ્માનિલામયાન્ ।
પાણ્ડુરોગં ચ વાતોત્થં સ્વસ્થવૃત્તે ચ પુષ્ટિદમ્ ॥

પરિદગ્ધચ્છવિં બાલં દિહ્યાદ્દૂર્વાતિલોત્પલૈઃ ।
શમીપત્રશિરીષત્વક્સારિવામધુકાભયૈઃ ॥

મૂર્વાધાત્રીનિશાચૂર્ણં મૂત્રેણ મધુમત્ પિબેત્ ।
પાણ્ડુરોગી શૃતં સર્પિર્વરાભૃઙ્ગરસેન વા ॥

પાઠાવેલ્લદ્વિરજનીમુસ્તાભાર્ઙ્ગીપુનર્નવૈઃ ।
સબિલ્વત્ર્યૂષણૈઃ સર્પિર્વૃશ્ચિકાલીયુતૈઃ શૃતમ્ ।
લિહાનો માત્રયા રોગૈર્મુચ્યતે મૃત્તિકોદ્ભવૈઃ ॥

વ્યાધેર્યદ્યસ્ય ભૈષજ્યં સ્તસ્તેન પ્રલેપિતઃ ।
સ્થિતો મુહૂર્તં ધૌતો ઽનુ પીતસ્તં તં જયેત્ ગદમ્ ॥

ગ્રહૈરપિ હિ જાયન્તે પ્રચ્છન્નૈર્વ્યાધયઃ શિશોઃ ।
કર્મ શસ્તમતસ્તેષુ દૈવયુક્ત્યાશ્રયં સદા ॥