Ashtanga Sangraha · Chapter 6.19

athāto 'bhiṣyandapratiṣedhaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ /
iti ha smāhurātreyādayomaharṣayaḥ //

atha khalu sarvagākṣirogāṇāṃ pūrvarūpa eva śirovirekakavaladhūmopavāsānāsevetānyatra mārutodrekāt //

sarvatra tu candanamaricapatrailāsvarṇagairikatagararasāñjanalavaṇayaṣṭyāhvairbiḍālakaṃ kuryāt //

tathā dārvītutthaharītakībhirvātapitte /
kaphe tu harītakīnāgararasāñjanasvarṇagairikaiḥ //

api ca /
kuṣṭhāmisipippalīcandanotpalairbiḍālako vedanāghnaḥ /
mustāgarucandanaiḥ kṣaudrayutaiḥ śūladāharāgaghnaḥ /
sandhavāgarutrijātakatrikaṭukasvarṇagairikakuṣṭhatagaraśaileyakaiḥ śūlaśvayathudāharāganut //

śigruphalamanohvāśābaralodhraiḥ kramāccaturguṇapravṛddhaiḥ ślakṣṇarajobhiḥ sūkṣmatāntavasthairnayanamavacūrṇayet //

śvetalodhratvacaṃ bahirvilikhitāṃ nimbapatrakalkena pradigdhāṃ puṭapāke vipakvāmardhapalonmitāṃ maricacatuṣṭayayuktāṃ ślakṣṇarajīkṛtāṃ vastrabaddhāmakṣṇyavakiret /
etadavaguṇṭhanaṃ śūladāhāśruśvayathukaṇḍūṣāpākakledopadehaharam /
tayaiva ca poṭṭalikayāścyotanakāle 'vantisomāplutayāścyotayet //

pūrvavadvā lodhravalkalakalkamupaskṛtaṃ tanmātrameva maricadvayena manaśśilāpādenāṣṭāṃśakaiśca yaṣṭīmadhukaśatapuṣpāñjanairyuktaṃ prakalpayet /
api ca //

āraṇyāśchagaṇarase paṭāvabaddhāḥ susvinnā nakhavituṣīkṛtāḥ kulatthāḥ /
taccūrṇaṃ sakṛcūdavarṇanānniśīthe netrāṇāṃ vidhamati sadya eva kopam //

atha dāruharidrāpalamudakārdhaprasthenāṣṭāṃśaśeṣaṃ kvathitaṃ mākṣikayuktamāścyotanaṃ kurvīta //

evaṃ cānupaśame vātābhiṣyandinamādāveva jāṅgalarasairbhejayitvā daśamūlarāsnātriphalākvāthena jīvanīyakalkena ca payoyutaṃ siddhamitaradvā purāṇasarpiḥ pāyayet //

āścyotanaṃ cāsyairaṇḍamūlapallavaiḥ śṛtamajākṣīraṃ kuryāt /
sālaparṇīpṛśniparṇīdvibṛhatīmadhukorupūgairvā /
tadvattagaradrīberaśārṅgeṣṭhodumbaramadhukapippalībṛhatīdvayairaṇḍamūlairvā //

aṃśumatīdvayabṛhatīkaṇṭakārikābhirvā tāntavāvabaddhābhiḥ surāmadyadhānyāmlānyatamāplutābhirānūpamāṃsāmlakvāthena vā //

taireva ca māṃsairveśavārīkṛtasvinnairmahāsnehavadbhiryavacūrṇalavaṇapragāḍhāmutkārikāṃ kṛtvā lalāṭagaṇḍādīn svedayet //

athavā rāsnābhīrudaśamūlabalākolakulatthayavānāmajākṣīrasvinnānāṃ bāṣpeṇa /
rāsnādibhireva siddhaṃ tailaṃ sarpirvā nāvanam /
evaṃvidhaireva nāḍīsvedaṃ kuryāt //

saralasurabhighanadevadāruhiṃsrākarañjaphalabilvasarṣapaiśca sabhṛṣṭatilaiḥ payasā piṣṭaiḥ sukhoṣṇairmukhālepo 'kṣivedanāstambhapraśamanaḥ //

evamasyānupaśāntarujaḥ sirāṃ mokṣayet /
snehasvedaviṣyandaṃ hi vātaduṣṭamasṛṅnirdriyamāṇaṃ nānilaprakopāya /
punaśca snigdhāya tilvakena saṃyuktaṃ vā tilvakakaṣāyānupānaṃ sarpirvirecanaṃ dadyāt /
śuddhaṃ ca vātapratiśyāyavadāsthāpayedanuvāsayecca //

atha tilān nistuṣān bilvaphalakvāthena bhāvayenniśi divā śoṣayedevaṃ pañcāham /
tebhyastailaṃ gṛhītvā varāhamedoyuktaṃ bilvamūlamadhuyaṣṭikākalkena payasā ca pacet /
tena nasyaṃ śirobastiṃ ca kuryāt /
sarvagandhaniryūheṇa vā madhukagarbhaṃ sakṣīraṃ tailam /
snaihikaṃ ca dhūmaṃ pibet //

upaśāntarujo 'sya ca tarpaṇam /
kāśmaryamadhukaḥ kumudotpalorupūgakuṣṭhabṛhatītamālamāṃsīsārivāprapauṇḍarīkadarbhamūlakaśerukābhiḥ payaḥ sādhayet tattarpaṇanasyābhyaṅgeṣu vidadhyāt //

kṛṣṇasarpaśiro vā kṣīre kvāthayet /
tataḥ snehamuddhṛtya candanośīraśarkarotpalakalkena kṣīravatā pakvaṃ tarpaṇam /
athavā pañcamūlajīvanīyakukkuṭamāṃsaiḥpayo vipacet
tato navanītaṃ ghanānantāsārivośīracandanaiḥ sapayaskaiḥ sādhayet //

puṭapākaṃ ca chāgorabhravarāhāṇāmanyatamasya yakṛt pippalīsaindhavamadhughṛtopetaṃ kuryāt /
añjanaṃ cāsya dṛkprasādanārtham //

kṛṣṇatilān nistuṣān kṛtvā stanyena saptāhaṃ bhāvayecchoṣayecca /
taccūrṇaṃ sitopalāsamaṃ kṛtvā madhukārdhabhāgena saindhavāṃśena kṛṣṇasarpaśirasaścāntardhūmadagdhasya bhāgena saṃsṛṣṭaṃ divyodakapiṣṭāṃ guṭikāṃ kārayet //

godhāsarpavasāyāmājamedasi ca saindhavapippalīcūrṇaṃ rasāñjanaṃ cāvapet /
eṣā māsaṃ sthitā rasakriyā dṛṣṭiprasādanī rujāharā ca //

uddhṛtasareṇa gavyena dadhnāmlena rājataṃ bhājanamālimpet /
nīlībhūtaṃ ca tadviśuṣkaṃ mastunā vartayaḥ kṛtāḥ chāyāviśoṣitā vātākṣirogaṃ jayanti /
māgadhikākaṇṭakārikādvayamūlatvaṅmadhukasitāsaindhavatāmrarajāṃsyajākṣīreṇa piṣṭvā tāmrapātramālepayet /
saptāhāt saptāhādapanīya punastathaiva piṣṭvā lepayet /
saptabhiḥ saptarātrairguṭikā kṛtāḥ paraṃ vātākṣirogavedanārāgaśophatimirakācanaktāndhyatāpādhimanthābhighātaharāḥ //

pratyañjanaṃ cātra sphaṭikaśaṅkhanābhimadhukagairikairikṣurasapiṣṭairvarttiḥ //

ayameva ca sarvo vidhiradhimandhādiṣvapi prayojyaḥ //

viśeṣatastvadhimanthe sahacarasphūrjātakakatakabījabilvavṛkṣādanīniryūheṇa sapayaskaṃ sarpiḥ siddhaṃ pibet //

sarpiṣānupaśame tailaṃ vasāṃ majjānaṃ pūrvoktavidhivadvyatyāsena kuryāt /
sarvathānupaśāntāvuparibhruvoryathokto dāhaḥ //

pittābhiṣyandādhimanthayoḥ śarkarāvacūrṇitaṃ sarpiḥ pānam /
tiktakānāmanyatamaṃ vā //

prapauṇḍarīkāmalakadvibṛhatīdarbhadaśamūlaśatāvarītālīsapatramañjiṣṭhānīlotpalakvāthaḥ sitāstanyenāścyotanam /
madhukakaṭaṅkaṭerīniryūho vā /
sakṣaudraścandanamadhukalodhramañjiṣṭhāsvarṇagairikakvāthastīvraśūladāhaharaḥ //

lodhradārvīmadhukaprapauṇḍarīkānyāpothya nantakena badhnīyāt /
tena kṣaudrasalilāplutena seko vedanāghnaḥ /
tenaiva ca saśarkarastrīstanye cchāgadugdhe vā dāharāgaghnaḥ //

śvetalodhraṃ madhukaṃ ca samaṃ ghṛtena bharjayitvā cūrṇayet /
tataḥ poṭṭalikāvabaddhaṃ stanyena toyena vā mṛditamāśu śūladāharāgaśophānapohati /
candananalinakumudanaladādibhirvā kṣīrasaṃskṛtaiḥ /
taiśca śirovaktrapralepapariṣekāḥ //

evamasiddhau sirāvyadhaḥ punaḥ snigdhasya ca triphalākāśmaryakvāthaśarkarātrivṛccūrṇaurvirekaḥ //

śaṅkhamadhukasaindhavabṛhatīmūlatvacaḥ payasājena piṣṭvā tāmrapātraṃ paralepayet /
punaḥ saptāhādevaṃ saptabhiḥ saptarātrairguṭikāḥ kuryāt /
tāḥ stanyaghṛṣṭāḥ pittāmayeṣvañjanādrujamapaharanti //

suvarṇagairikaṃ niśāṃ devyembhāsi sthitamahaḥ śoṣayet saptāha mevameva ca suśītena madhuravargakaṣāyeṇa bhāvayedetaccūrṇāñjanaṃ dāharāgaghnam //

pañcāśaddārvīpalāni palikāni ca sārivāmadhukakākolīdviniśāmṛdvīkākāśmaryasuniṣaṇṇakamañjiṣṭhālodhrośīracandāni jaladroṇeṣṭabhāgāvaśeṣaṃ pacet /
parisrutaṃ ca punarādarvīlepādavatārya ca sitopalāsamāṃśaṃ madhughṛtadvipalaṃ prakṣipet /
rasakriyeyaṃ madhurā sarvākṣirogeṣu hitā //

kāśmaryasvarasapiṣṭaḥ sārivāśarkarākalko nasyamikṣurasapiṣṭaṃ vā yaṣṭyāhvam /
kṣataśukroktaṃ cātra tarpaṇaṃ puṭapākaśca //

śleṣmābhiṣyandedhimanthe ca tryahamupavāsastīkṣṇāni dhūmakavalanāvanāni /
śārṅgeṣṭhākuṣṭhatagaramuruṅgīvyoṣailādārubhirbiḍālakaḥ //

tilvakabṛhatīnidigdhikālodhrāragvadhamūlatvagbhirgomūtrakvathitairāścyotanaṃ śophopadehakaṇḍūghnam //

nimbapatrakalkadigdhaṃ vā lodhramaṅgārasveditaṃ cūrṇitaṃ tāntavāvabaddhamuṣṇāmbumṛditam /
tadvadevābhayāmalakopakulyāpāṭalīcūrṇāni /
śigrupallavaraso vā madhumiśraḥ /
madhuśigrupāṭalībilvamūlaśuṇṭhīkvātho vā //

nimbapaṭolajātipatralodhradvayamahauṣadhaiḥ khaṇḍaśaḥ kalpitairvastrabaddhaiḥ sakṣaudrairgauḍe sīdhau vā pariplutaiḥ sekaḥ paraṃ śleṣmaśūladhraḥ //

rohiṣapūtīkakarañjakapitthāsphotapīlubilvapatraśigrusurasārkanimbapatrairgomūtrakvathitaiḥ svedaḥ //

tathāpi śophagharṣānubandhe yavamadanabhūrjaśamīpatraiḥ saghṛtairghṛtenaiva vā nāḍyākṣi dhūpayet /
laghvaśitaṃ ca dvitīyehni prātarvyoṣavipakvaṃ yavakṣārāvacūrṇitaṃ sarpiḥ pāyayet /
tataḥ sirāvyadho virekaśca //

bṛhatītvakśuṇṭhītāmrakāṃsyarajāṃsi dadhimastunā piṣṭvā tāsrapātre pralepayet /
tathaiva ca saptāhe /
saptasaptāhe ca gate vartayaḥ kāryāḥ maricaharidrābhayāñjanairvā jalapiṣṭā vartiḥ /
trikaṭukatriphalāviḍaṅgasāraharidrābhirvā //

harītakī tutthaṃ ca samabhāgaṃ tutthādaṣṭāṃśena maricameṣā vartiḥ kumārī sarvaśleṣmākṣirogaghnī //

viḍaṅgacūrṇo vā vāruṇyā bhāvitaḥ śaṅkho bījapūrarasena madhukaṃ triphalārasena pṛthagaikadhyaṃ vā cūrṇāñjanaṃ vā piṇḍo vā pothakībahalakaphotkleśābhiṣyandānapaharati //

svarṇagairikasaindhavamanaśśilālākṣānatakarañjikāsurasaśaṅkhavyoṣatālīsakuṣṭhakaliṅgakadevadārunaladajātīmukularasāñjanaiḥ surāmaṇḍapiṣṭairvarttiḥ sarvaśleṣmākṣirogavikāraharā //

puṣpakāsīsacūrṇaṃ tāmrasamudge surasapatrasvarasena saptāhaṃ bhāvayet /
taccūrṇāñjanaṃ vartmopacayapakṣmaśātaghnam //

saindhavavyoṣavarāviḍaṅgalodhraprapauṇḍarīkamadhukatutthakatārkṣyaśailatāmracūrṇaiḥ chāgapayaḥpiṣṭairmārkavasvarasaparipītairvarttiḥ kāṇḍacitrākhyā sarvākṣirogān jayati //

kaṇḍvāṃ manaśśilāsaindhavaśvetamaricairmātuluṅgarasapiṣṭairvarttiḥ /
saśophāyāṃ nāgaradevadārusaindhavajātikṣārakaiḥ surāmaṇḍapiṣṭaiḥ //

naktamālalaśunaśigruśigrukabījairvā rasakriyā /
tarpaṇaṃ ca //

yakṛdājamagarupriyaṅgunaladadevadāruyutaṃ payasi kvāthayettasmin śīte khajamathite yannavanītaṃ tadebhirevauṣadhairvipakvam /
puṭapākaśca kuṣṭhatagaradārvīsarvagandhairājena yakṛtā saha piṣṭairmadhughṛtayutaiḥ //

raktajaṃ punarabhiṣyandamadhimanthaṃ ca pittavadupatramet /
stanyekṣurasaśarkarodakānyatamena vāścyotayet /
punaḥpunaścāsya rudhiramavasecayet sirāvyadhena jalaukobhiśca /
tīvravedanāyāṃ mahatīṃ ghṛtamātrāṃ pāyayet //

āḍhakīkuryaṭapāṭalīśrīparṇīvidulārjunabṛhatīcampakamālatīmūlāni kharjūrarasapiṣṭāni guṭikāñjanam //

keśairjalārdraiḥ kāṃsyamudgharṣayet tān kāṃsyamaladigdhānantardhūmaṃ dagdhvā tat bhasma triphalākvāthe surasāsvarase kṣīre ca chāge pañcāhaṃ bhāvayet /
etaccūrṇaṃ srotojatulyaṃ pratyañjanam //

kṛṣṇasarpaṃ payasi kvāthayettataḥ pūtaśītamathitāt snehamupoṣitāya kṛkavākave dadyāt /
tasya yat purīṣaṃ tat snehāñjanam //

kṛṣṇasarpamukhamañjanasarpiṣoḥ pūrṇaṃ darbhaveṣṭitaṃ mṛdavaliptamadhomukhaṃ gomayenāgninādagdhvā tatoñjanamādāya patranaladanīlotpalatulyaṃ cūrṇīkṛtaṃ paraṃ dṛkprasādajananamañjanam //

ghṛtamaṇḍaśca śarkarāmadhukanīlotpalairmānuṣīdugdhayuktaiḥ siddho nasyamiti /
bhavati cātra //

sarvekṣirogā yat prāyo jāyante syandapūrvakāḥ /
yataśca raktaṃ sandūṣya tānatastvarayā jayet //

sarvordhvajatrugasrotasyandanāt syanda ucyate /
tatsthānāṃ tadvadaṅgānāmadhimantho 'timanthanāt //

vāte 'kṣisekassairaṇḍabṛhatīmadhuśigruṇā /
siddhena pañcamūlena sasitaiḥ pittaraktayoḥ //

dārvīlākṣotpaladrākṣāmañjiṣṭhāmadhukadvayaiḥ /
śleṣmaṇi triphalāśuṇṭhīnimbalodhrāṭarūṣakaiḥ /
samastaissannipātotthe kuryāt syande 'kṣisecanam //

tutthavyoṣābhayālodhrayaṣṭyāhvaistāmrasaṃsthitaiḥ /
dhānyāmlapiṣṭaiḥ sekoyaṃ sarvābhiṣyandarukpraṇut //

tadvatutthābhayālodhrayaṣṭīmadhurasāñjanaiḥ /
śatāhvārddhāṃśasaṃyuktaiḥ sekaḥ sarvākṣiśūlajit //

puṣpāñjanasitākṣaudraistāmrasaṃsthaistilāmbhasā /
secanaṃ hanti rugrāgadāhaśvayathugharṣaṇam //

dviniśātriphalāmustaiḥ pramadādugdhakalkitaiḥ /
sekaḥ saśarkarākṣaudrairabhighātarujāpahaḥ //

niṣiktaṃ tutthakaṃ vārān gorjale pañcaviṃśatim /
stanye vā chāgadugdhe vā sadyaḥkope tadañjanam //

badarīdalayaṣṭyāhvatutthadhātrīphalaiḥ samaiḥ /
puṭAantarbādarāgnīddhairdṛgutkopaghnamañjanam //

bṛhatyairaṇḍamūlatvakśigrumūlaiḥ sasaindhavaiḥ /
varttirājapayaḥpiṣṭaissarvavātākṣirogajit //

sumanaḥkṣārakāḥ śaṅkhastriphalā madhukaṃ balā /
pittaraktāpahā varttiḥ piṣṭā divyena vāriṇā //

saindhavaṃ triphalā vyoṣaṃ śaṅkhanābhissamudrajaḥ /
phenaḥ śaileyakaṃ sarjo varttiḥ śleṣmākṣirogajit //

śaṅkhavidrumavaiḍūryalohitākṣaplavāsthibhiḥ /
srotojaśvetamaricairvarttiḥ sarvākṣirogajit //

pippalyaḥ kiṃśukaraso vasā sarpasya saidhavam /
ghṛtaṃ ca jīrṇaṃ sarvākṣivikāraghnī rasakriyā //

kṛṣṇasarpavasā kṣaudraṃ raso dhātryā rasakriyā /
śastā sarvākṣirogeṣu kācārmapaṭaleṣu ca //

rasāñjanaṃ śṛṅgaveramabhayā tutthakaṃ śubham /
yathottaraṃ dviguṇitaistairvarttiraparājitā //

ṛte vātādabhiṣyandāttimirāṇi kukūṇakam /
pothakīpiṭakāḥ pillānarmāṇi ca niyacchati //

tāmre mastusamudghṛṣṭaṃ tutthakaṃ śyāvatāṃ gatam /
sarvābhiṣyandaśuklārmasirājālajidañjanam //

maricavaralavaṇabhāgo bhāgau dvau kaṇasamudraphenābhyām /
sauvīrabhāganavakaṃ citrāyāṃ cūrṇitaṃ kaphāmayajit //

maricāmalakajalodbhavatutthāñjanatāpyadhātubhiḥ kramavṛddhaiḥ /
ṣaṇmākṣika iti yogastimirārmakledakācakaṇḍūghraḥ //

pippalīṃ satagarotpalapatrā varttayet samadhukāṃ saharidrāṃ /
etayā satatamañjayitavyaṃ yaḥ suparṇasamamicchati cakṣuḥ //