અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 6.19

અથાતો ઽભિષ્યન્દપ્રતિષેધં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયોમહર્ષયઃ ॥

અથ ખલુ સર્વગાક્ષિરોગાણાં પૂર્વરૂપ એવ શિરોવિરેકકવલધૂમોપવાસાનાસેવેતાન્યત્ર મારુતોદ્રેકાત્ ॥

સર્વત્ર તુ ચન્દનમરિચપત્રૈલાસ્વર્ણગૈરિકતગરરસાઞ્જનલવણયષ્ટ્યાહ્વૈર્બિડાલકં કુર્યાત્ ॥

તથા દાર્વીતુત્થહરીતકીભિર્વાતપિત્તે ।
કફે તુ હરીતકીનાગરરસાઞ્જનસ્વર્ણગૈરિકૈઃ ॥

અપિ ચ ।
કુષ્ઠામિસિપિપ્પલીચન્દનોત્પલૈર્બિડાલકો વેદનાઘ્નઃ ।
મુસ્તાગરુચન્દનૈઃ ક્ષૌદ્રયુતૈઃ શૂલદાહરાગઘ્નઃ ।
સન્ધવાગરુત્રિજાતકત્રિકટુકસ્વર્ણગૈરિકકુષ્ઠતગરશૈલેયકૈઃ શૂલશ્વયથુદાહરાગનુત્ ॥

શિગ્રુફલમનોહ્વાશાબરલોધ્રૈઃ ક્રમાચ્ચતુર્ગુણપ્રવૃદ્ધૈઃ શ્લક્ષ્ણરજોભિઃ સૂક્ષ્મતાન્તવસ્થૈર્નયનમવચૂર્ણયેત્ ॥

શ્વેતલોધ્રત્વચં બહિર્વિલિખિતાં નિમ્બપત્રકલ્કેન પ્રદિગ્ધાં પુટપાકે વિપક્વામર્ધપલોન્મિતાં મરિચચતુષ્ટયયુક્તાં શ્લક્ષ્ણરજીકૃતાં વસ્ત્રબદ્ધામક્ષ્ણ્યવકિરેત્ ।
એતદવગુણ્ઠનં શૂલદાહાશ્રુશ્વયથુકણ્ડૂષાપાકક્લેદોપદેહહરમ્ ।
તયૈવ ચ પોટ્ટલિકયાશ્ચ્યોતનકાલે ઽવન્તિસોમાપ્લુતયાશ્ચ્યોતયેત્ ॥

પૂર્વવદ્વા લોધ્રવલ્કલકલ્કમુપસ્કૃતં તન્માત્રમેવ મરિચદ્વયેન મનશ્શિલાપાદેનાષ્ટાંશકૈશ્ચ યષ્ટીમધુકશતપુષ્પાઞ્જનૈર્યુક્તં પ્રકલ્પયેત્ ।
અપિ ચ ॥

આરણ્યાશ્છગણરસે પટાવબદ્ધાઃ સુસ્વિન્ના નખવિતુષીકૃતાઃ કુલત્થાઃ ।
તચ્ચૂર્ણં સકૃચૂદવર્ણનાન્નિશીથે નેત્રાણાં વિધમતિ સદ્ય એવ કોપમ્ ॥

અથ દારુહરિદ્રાપલમુદકાર્ધપ્રસ્થેનાષ્ટાંશશેષં ક્વથિતં માક્ષિકયુક્તમાશ્ચ્યોતનં કુર્વીત ॥

એવં ચાનુપશમે વાતાભિષ્યન્દિનમાદાવેવ જાઙ્ગલરસૈર્ભેજયિત્વા દશમૂલરાસ્નાત્રિફલાક્વાથેન જીવનીયકલ્કેન ચ પયોયુતં સિદ્ધમિતરદ્વા પુરાણસર્પિઃ પાયયેત્ ॥

આશ્ચ્યોતનં ચાસ્યૈરણ્ડમૂલપલ્લવૈઃ શૃતમજાક્ષીરં કુર્યાત્ ।
સાલપર્ણીપૃશ્નિપર્ણીદ્વિબૃહતીમધુકોરુપૂગૈર્વા ।
તદ્વત્તગરદ્રીબેરશાર્ઙ્ગેષ્ઠોદુમ્બરમધુકપિપ્પલીબૃહતીદ્વયૈરણ્ડમૂલૈર્વા ॥

અંશુમતીદ્વયબૃહતીકણ્ટકારિકાભિર્વા તાન્તવાવબદ્ધાભિઃ સુરામદ્યધાન્યામ્લાન્યતમાપ્લુતાભિરાનૂપમાંસામ્લક્વાથેન વા ॥

તૈરેવ ચ માંસૈર્વેશવારીકૃતસ્વિન્નૈર્મહાસ્નેહવદ્ભિર્યવચૂર્ણલવણપ્રગાઢામુત્કારિકાં કૃત્વા લલાટગણ્ડાદીન્ સ્વેદયેત્ ॥

અથવા રાસ્નાભીરુદશમૂલબલાકોલકુલત્થયવાનામજાક્ષીરસ્વિન્નાનાં બાષ્પેણ ।
રાસ્નાદિભિરેવ સિદ્ધં તૈલં સર્પિર્વા નાવનમ્ ।
એવંવિધૈરેવ નાડીસ્વેદં કુર્યાત્ ॥

સરલસુરભિઘનદેવદારુહિંસ્રાકરઞ્જફલબિલ્વસર્ષપૈશ્ચ સભૃષ્ટતિલૈઃ પયસા પિષ્ટૈઃ સુખોષ્ણૈર્મુખાલેપો ઽક્ષિવેદનાસ્તમ્ભપ્રશમનઃ ॥

એવમસ્યાનુપશાન્તરુજઃ સિરાં મોક્ષયેત્ ।
સ્નેહસ્વેદવિષ્યન્દં હિ વાતદુષ્ટમસૃઙ્નિર્દ્રિયમાણં નાનિલપ્રકોપાય ।
પુનશ્ચ સ્નિગ્ધાય તિલ્વકેન સંયુક્તં વા તિલ્વકકષાયાનુપાનં સર્પિર્વિરેચનં દદ્યાત્ ।
શુદ્ધં ચ વાતપ્રતિશ્યાયવદાસ્થાપયેદનુવાસયેચ્ચ ॥

અથ તિલાન્ નિસ્તુષાન્ બિલ્વફલક્વાથેન ભાવયેન્નિશિ દિવા શોષયેદેવં પઞ્ચાહમ્ ।
તેભ્યસ્તૈલં ગૃહીત્વા વરાહમેદોયુક્તં બિલ્વમૂલમધુયષ્ટિકાકલ્કેન પયસા ચ પચેત્ ।
તેન નસ્યં શિરોબસ્તિં ચ કુર્યાત્ ।
સર્વગન્ધનિર્યૂહેણ વા મધુકગર્ભં સક્ષીરં તૈલમ્ ।
સ્નૈહિકં ચ ધૂમં પિબેત્ ॥

ઉપશાન્તરુજો ઽસ્ય ચ તર્પણમ્ ।
કાશ્મર્યમધુકઃ કુમુદોત્પલોરુપૂગકુષ્ઠબૃહતીતમાલમાંસીસારિવાપ્રપૌણ્ડરીકદર્ભમૂલકશેરુકાભિઃ પયઃ સાધયેત્ તત્તર્પણનસ્યાભ્યઙ્ગેષુ વિદધ્યાત્ ॥

કૃષ્ણસર્પશિરો વા ક્ષીરે ક્વાથયેત્ ।
તતઃ સ્નેહમુદ્ધૃત્ય ચન્દનોશીરશર્કરોત્પલકલ્કેન ક્ષીરવતા પક્વં તર્પણમ્ ।
અથવા પઞ્ચમૂલજીવનીયકુક્કુટમાંસૈઃપયો વિપચેત્
તતો નવનીતં ઘનાનન્તાસારિવોશીરચન્દનૈઃ સપયસ્કૈઃ સાધયેત્ ॥

પુટપાકં ચ છાગોરભ્રવરાહાણામન્યતમસ્ય યકૃત્ પિપ્પલીસૈન્ધવમધુઘૃતોપેતં કુર્યાત્ ।
અઞ્જનં ચાસ્ય દૃક્પ્રસાદનાર્થમ્ ॥

કૃષ્ણતિલાન્ નિસ્તુષાન્ કૃત્વા સ્તન્યેન સપ્તાહં ભાવયેચ્છોષયેચ્ચ ।
તચ્ચૂર્ણં સિતોપલાસમં કૃત્વા મધુકાર્ધભાગેન સૈન્ધવાંશેન કૃષ્ણસર્પશિરસશ્ચાન્તર્ધૂમદગ્ધસ્ય ભાગેન સંસૃષ્ટં દિવ્યોદકપિષ્ટાં ગુટિકાં કારયેત્ ॥

ગોધાસર્પવસાયામાજમેદસિ ચ સૈન્ધવપિપ્પલીચૂર્ણં રસાઞ્જનં ચાવપેત્ ।
એષા માસં સ્થિતા રસક્રિયા દૃષ્ટિપ્રસાદની રુજાહરા ચ ॥

ઉદ્ધૃતસરેણ ગવ્યેન દધ્નામ્લેન રાજતં ભાજનમાલિમ્પેત્ ।
નીલીભૂતં ચ તદ્વિશુષ્કં મસ્તુના વર્તયઃ કૃતાઃ છાયાવિશોષિતા વાતાક્ષિરોગં જયન્તિ ।
માગધિકાકણ્ટકારિકાદ્વયમૂલત્વઙ્મધુકસિતાસૈન્ધવતામ્રરજાંસ્યજાક્ષીરેણ પિષ્ટ્વા તામ્રપાત્રમાલેપયેત્ ।
સપ્તાહાત્ સપ્તાહાદપનીય પુનસ્તથૈવ પિષ્ટ્વા લેપયેત્ ।
સપ્તભિઃ સપ્તરાત્રૈર્ગુટિકા કૃતાઃ પરં વાતાક્ષિરોગવેદનારાગશોફતિમિરકાચનક્તાન્ધ્યતાપાધિમન્થાભિઘાતહરાઃ ॥

પ્રત્યઞ્જનં ચાત્ર સ્ફટિકશઙ્ખનાભિમધુકગૈરિકૈરિક્ષુરસપિષ્ટૈર્વર્ત્તિઃ ॥

અયમેવ ચ સર્વો વિધિરધિમન્ધાદિષ્વપિ પ્રયોજ્યઃ ॥

વિશેષતસ્ત્વધિમન્થે સહચરસ્ફૂર્જાતકકતકબીજબિલ્વવૃક્ષાદનીનિર્યૂહેણ સપયસ્કં સર્પિઃ સિદ્ધં પિબેત્ ॥

સર્પિષાનુપશમે તૈલં વસાં મજ્જાનં પૂર્વોક્તવિધિવદ્વ્યત્યાસેન કુર્યાત્ ।
સર્વથાનુપશાન્તાવુપરિભ્રુવોર્યથોક્તો દાહઃ ॥

પિત્તાભિષ્યન્દાધિમન્થયોઃ શર્કરાવચૂર્ણિતં સર્પિઃ પાનમ્ ।
તિક્તકાનામન્યતમં વા ॥

પ્રપૌણ્ડરીકામલકદ્વિબૃહતીદર્ભદશમૂલશતાવરીતાલીસપત્રમઞ્જિષ્ઠાનીલોત્પલક્વાથઃ સિતાસ્તન્યેનાશ્ચ્યોતનમ્ ।
મધુકકટઙ્કટેરીનિર્યૂહો વા ।
સક્ષૌદ્રશ્ચન્દનમધુકલોધ્રમઞ્જિષ્ઠાસ્વર્ણગૈરિકક્વાથસ્તીવ્રશૂલદાહહરઃ ॥

લોધ્રદાર્વીમધુકપ્રપૌણ્ડરીકાન્યાપોથ્ય નન્તકેન બધ્નીયાત્ ।
તેન ક્ષૌદ્રસલિલાપ્લુતેન સેકો વેદનાઘ્નઃ ।
તેનૈવ ચ સશર્કરસ્ત્રીસ્તન્યે ચ્છાગદુગ્ધે વા દાહરાગઘ્નઃ ॥

શ્વેતલોધ્રં મધુકં ચ સમં ઘૃતેન ભર્જયિત્વા ચૂર્ણયેત્ ।
તતઃ પોટ્ટલિકાવબદ્ધં સ્તન્યેન તોયેન વા મૃદિતમાશુ શૂલદાહરાગશોફાનપોહતિ ।
ચન્દનનલિનકુમુદનલદાદિભિર્વા ક્ષીરસંસ્કૃતૈઃ ।
તૈશ્ચ શિરોવક્ત્રપ્રલેપપરિષેકાઃ ॥

એવમસિદ્ધૌ સિરાવ્યધઃ પુનઃ સ્નિગ્ધસ્ય ચ ત્રિફલાકાશ્મર્યક્વાથશર્કરાત્રિવૃચ્ચૂર્ણૌર્વિરેકઃ ॥

શઙ્ખમધુકસૈન્ધવબૃહતીમૂલત્વચઃ પયસાજેન પિષ્ટ્વા તામ્રપાત્રં પરલેપયેત્ ।
પુનઃ સપ્તાહાદેવં સપ્તભિઃ સપ્તરાત્રૈર્ગુટિકાઃ કુર્યાત્ ।
તાઃ સ્તન્યઘૃષ્ટાઃ પિત્તામયેષ્વઞ્જનાદ્રુજમપહરન્તિ ॥

સુવર્ણગૈરિકં નિશાં દેવ્યેમ્ભાસિ સ્થિતમહઃ શોષયેત્ સપ્તાહ મેવમેવ ચ સુશીતેન મધુરવર્ગકષાયેણ ભાવયેદેતચ્ચૂર્ણાઞ્જનં દાહરાગઘ્નમ્ ॥

પઞ્ચાશદ્દાર્વીપલાનિ પલિકાનિ ચ સારિવામધુકકાકોલીદ્વિનિશામૃદ્વીકાકાશ્મર્યસુનિષણ્ણકમઞ્જિષ્ઠાલોધ્રોશીરચન્દાનિ જલદ્રોણેષ્ટભાગાવશેષં પચેત્ ।
પરિસ્રુતં ચ પુનરાદર્વીલેપાદવતાર્ય ચ સિતોપલાસમાંશં મધુઘૃતદ્વિપલં પ્રક્ષિપેત્ ।
રસક્રિયેયં મધુરા સર્વાક્ષિરોગેષુ હિતા ॥

કાશ્મર્યસ્વરસપિષ્ટઃ સારિવાશર્કરાકલ્કો નસ્યમિક્ષુરસપિષ્ટં વા યષ્ટ્યાહ્વમ્ ।
ક્ષતશુક્રોક્તં ચાત્ર તર્પણં પુટપાકશ્ચ ॥

શ્લેષ્માભિષ્યન્દેધિમન્થે ચ ત્ર્યહમુપવાસસ્તીક્ષ્ણાનિ ધૂમકવલનાવનાનિ ।
શાર્ઙ્ગેષ્ઠાકુષ્ઠતગરમુરુઙ્ગીવ્યોષૈલાદારુભિર્બિડાલકઃ ॥

તિલ્વકબૃહતીનિદિગ્ધિકાલોધ્રારગ્વધમૂલત્વગ્ભિર્ગોમૂત્રક્વથિતૈરાશ્ચ્યોતનં શોફોપદેહકણ્ડૂઘ્નમ્ ॥

નિમ્બપત્રકલ્કદિગ્ધં વા લોધ્રમઙ્ગારસ્વેદિતં ચૂર્ણિતં તાન્તવાવબદ્ધમુષ્ણામ્બુમૃદિતમ્ ।
તદ્વદેવાભયામલકોપકુલ્યાપાટલીચૂર્ણાનિ ।
શિગ્રુપલ્લવરસો વા મધુમિશ્રઃ ।
મધુશિગ્રુપાટલીબિલ્વમૂલશુણ્ઠીક્વાથો વા ॥

નિમ્બપટોલજાતિપત્રલોધ્રદ્વયમહૌષધૈઃ ખણ્ડશઃ કલ્પિતૈર્વસ્ત્રબદ્ધૈઃ સક્ષૌદ્રૈર્ગૌડે સીધૌ વા પરિપ્લુતૈઃ સેકઃ પરં શ્લેષ્મશૂલધ્રઃ ॥

રોહિષપૂતીકકરઞ્જકપિત્થાસ્ફોતપીલુબિલ્વપત્રશિગ્રુસુરસાર્કનિમ્બપત્રૈર્ગોમૂત્રક્વથિતૈઃ સ્વેદઃ ॥

તથાપિ શોફઘર્ષાનુબન્ધે યવમદનભૂર્જશમીપત્રૈઃ સઘૃતૈર્ઘૃતેનૈવ વા નાડ્યાક્ષિ ધૂપયેત્ ।
લઘ્વશિતં ચ દ્વિતીયેહ્નિ પ્રાતર્વ્યોષવિપક્વં યવક્ષારાવચૂર્ણિતં સર્પિઃ પાયયેત્ ।
તતઃ સિરાવ્યધો વિરેકશ્ચ ॥

બૃહતીત્વક્શુણ્ઠીતામ્રકાંસ્યરજાંસિ દધિમસ્તુના પિષ્ટ્વા તાસ્રપાત્રે પ્રલેપયેત્ ।
તથૈવ ચ સપ્તાહે ।
સપ્તસપ્તાહે ચ ગતે વર્તયઃ કાર્યાઃ મરિચહરિદ્રાભયાઞ્જનૈર્વા જલપિષ્ટા વર્તિઃ ।
ત્રિકટુકત્રિફલાવિડઙ્ગસારહરિદ્રાભિર્વા ॥

હરીતકી તુત્થં ચ સમભાગં તુત્થાદષ્ટાંશેન મરિચમેષા વર્તિઃ કુમારી સર્વશ્લેષ્માક્ષિરોગઘ્ની ॥

વિડઙ્ગચૂર્ણો વા વારુણ્યા ભાવિતઃ શઙ્ખો બીજપૂરરસેન મધુકં ત્રિફલારસેન પૃથગૈકધ્યં વા ચૂર્ણાઞ્જનં વા પિણ્ડો વા પોથકીબહલકફોત્ક્લેશાભિષ્યન્દાનપહરતિ ॥

સ્વર્ણગૈરિકસૈન્ધવમનશ્શિલાલાક્ષાનતકરઞ્જિકાસુરસશઙ્ખવ્યોષતાલીસકુષ્ઠકલિઙ્ગકદેવદારુનલદજાતીમુકુલરસાઞ્જનૈઃ સુરામણ્ડપિષ્ટૈર્વર્ત્તિઃ સર્વશ્લેષ્માક્ષિરોગવિકારહરા ॥

પુષ્પકાસીસચૂર્ણં તામ્રસમુદ્ગે સુરસપત્રસ્વરસેન સપ્તાહં ભાવયેત્ ।
તચ્ચૂર્ણાઞ્જનં વર્ત્મોપચયપક્ષ્મશાતઘ્નમ્ ॥

સૈન્ધવવ્યોષવરાવિડઙ્ગલોધ્રપ્રપૌણ્ડરીકમધુકતુત્થકતાર્ક્ષ્યશૈલતામ્રચૂર્ણૈઃ છાગપયઃપિષ્ટૈર્માર્કવસ્વરસપરિપીતૈર્વર્ત્તિઃ કાણ્ડચિત્રાખ્યા સર્વાક્ષિરોગાન્ જયતિ ॥

કણ્ડ્વાં મનશ્શિલાસૈન્ધવશ્વેતમરિચૈર્માતુલુઙ્ગરસપિષ્ટૈર્વર્ત્તિઃ ।
સશોફાયાં નાગરદેવદારુસૈન્ધવજાતિક્ષારકૈઃ સુરામણ્ડપિષ્ટૈઃ ॥

નક્તમાલલશુનશિગ્રુશિગ્રુકબીજૈર્વા રસક્રિયા ।
તર્પણં ચ ॥

યકૃદાજમગરુપ્રિયઙ્ગુનલદદેવદારુયુતં પયસિ ક્વાથયેત્તસ્મિન્ શીતે ખજમથિતે યન્નવનીતં તદેભિરેવૌષધૈર્વિપક્વમ્ ।
પુટપાકશ્ચ કુષ્ઠતગરદાર્વીસર્વગન્ધૈરાજેન યકૃતા સહ પિષ્ટૈર્મધુઘૃતયુતૈઃ ॥

રક્તજં પુનરભિષ્યન્દમધિમન્થં ચ પિત્તવદુપત્રમેત્ ।
સ્તન્યેક્ષુરસશર્કરોદકાન્યતમેન વાશ્ચ્યોતયેત્ ।
પુનઃપુનશ્ચાસ્ય રુધિરમવસેચયેત્ સિરાવ્યધેન જલૌકોભિશ્ચ ।
તીવ્રવેદનાયાં મહતીં ઘૃતમાત્રાં પાયયેત્ ॥

આઢકીકુર્યટપાટલીશ્રીપર્ણીવિદુલાર્જુનબૃહતીચમ્પકમાલતીમૂલાનિ ખર્જૂરરસપિષ્ટાનિ ગુટિકાઞ્જનમ્ ॥

કેશૈર્જલાર્દ્રૈઃ કાંસ્યમુદ્ઘર્ષયેત્ તાન્ કાંસ્યમલદિગ્ધાનન્તર્ધૂમં દગ્ધ્વા તત્ ભસ્મ ત્રિફલાક્વાથે સુરસાસ્વરસે ક્ષીરે ચ છાગે પઞ્ચાહં ભાવયેત્ ।
એતચ્ચૂર્ણં સ્રોતોજતુલ્યં પ્રત્યઞ્જનમ્ ॥

કૃષ્ણસર્પં પયસિ ક્વાથયેત્તતઃ પૂતશીતમથિતાત્ સ્નેહમુપોષિતાય કૃકવાકવે દદ્યાત્ ।
તસ્ય યત્ પુરીષં તત્ સ્નેહાઞ્જનમ્ ॥

કૃષ્ણસર્પમુખમઞ્જનસર્પિષોઃ પૂર્ણં દર્ભવેષ્ટિતં મૃદવલિપ્તમધોમુખં ગોમયેનાગ્નિનાદગ્ધ્વા તતોઞ્જનમાદાય પત્રનલદનીલોત્પલતુલ્યં ચૂર્ણીકૃતં પરં દૃક્પ્રસાદજનનમઞ્જનમ્ ॥

ઘૃતમણ્ડશ્ચ શર્કરામધુકનીલોત્પલૈર્માનુષીદુગ્ધયુક્તૈઃ સિદ્ધો નસ્યમિતિ ।
ભવતિ ચાત્ર ॥

સર્વેક્ષિરોગા યત્ પ્રાયો જાયન્તે સ્યન્દપૂર્વકાઃ ।
યતશ્ચ રક્તં સન્દૂષ્ય તાનતસ્ત્વરયા જયેત્ ॥

સર્વોર્ધ્વજત્રુગસ્રોતસ્યન્દનાત્ સ્યન્દ ઉચ્યતે ।
તત્સ્થાનાં તદ્વદઙ્ગાનામધિમન્થો ઽતિમન્થનાત્ ॥

વાતે ઽક્ષિસેકસ્સૈરણ્ડબૃહતીમધુશિગ્રુણા ।
સિદ્ધેન પઞ્ચમૂલેન સસિતૈઃ પિત્તરક્તયોઃ ॥

દાર્વીલાક્ષોત્પલદ્રાક્ષામઞ્જિષ્ઠામધુકદ્વયૈઃ ।
શ્લેષ્મણિ ત્રિફલાશુણ્ઠીનિમ્બલોધ્રાટરૂષકૈઃ ।
સમસ્તૈસ્સન્નિપાતોત્થે કુર્યાત્ સ્યન્દે ઽક્ષિસેચનમ્ ॥

તુત્થવ્યોષાભયાલોધ્રયષ્ટ્યાહ્વૈસ્તામ્રસંસ્થિતૈઃ ।
ધાન્યામ્લપિષ્ટૈઃ સેકોયં સર્વાભિષ્યન્દરુક્પ્રણુત્ ॥

તદ્વતુત્થાભયાલોધ્રયષ્ટીમધુરસાઞ્જનૈઃ ।
શતાહ્વાર્દ્ધાંશસંયુક્તૈઃ સેકઃ સર્વાક્ષિશૂલજિત્ ॥

પુષ્પાઞ્જનસિતાક્ષૌદ્રૈસ્તામ્રસંસ્થૈસ્તિલામ્ભસા ।
સેચનં હન્તિ રુગ્રાગદાહશ્વયથુઘર્ષણમ્ ॥

દ્વિનિશાત્રિફલામુસ્તૈઃ પ્રમદાદુગ્ધકલ્કિતૈઃ ।
સેકઃ સશર્કરાક્ષૌદ્રૈરભિઘાતરુજાપહઃ ॥

નિષિક્તં તુત્થકં વારાન્ ગોર્જલે પઞ્ચવિંશતિમ્ ।
સ્તન્યે વા છાગદુગ્ધે વા સદ્યઃકોપે તદઞ્જનમ્ ॥

બદરીદલયષ્ટ્યાહ્વતુત્થધાત્રીફલૈઃ સમૈઃ ।
પુટઅન્તર્બાદરાગ્નીદ્ધૈર્દૃગુત્કોપઘ્નમઞ્જનમ્ ॥

બૃહત્યૈરણ્ડમૂલત્વક્શિગ્રુમૂલૈઃ સસૈન્ધવૈઃ ।
વર્ત્તિરાજપયઃપિષ્ટૈસ્સર્વવાતાક્ષિરોગજિત્ ॥

સુમનઃક્ષારકાઃ શઙ્ખસ્ત્રિફલા મધુકં બલા ।
પિત્તરક્તાપહા વર્ત્તિઃ પિષ્ટા દિવ્યેન વારિણા ॥

સૈન્ધવં ત્રિફલા વ્યોષં શઙ્ખનાભિસ્સમુદ્રજઃ ।
ફેનઃ શૈલેયકં સર્જો વર્ત્તિઃ શ્લેષ્માક્ષિરોગજિત્ ॥

શઙ્ખવિદ્રુમવૈડૂર્યલોહિતાક્ષપ્લવાસ્થિભિઃ ।
સ્રોતોજશ્વેતમરિચૈર્વર્ત્તિઃ સર્વાક્ષિરોગજિત્ ॥

પિપ્પલ્યઃ કિંશુકરસો વસા સર્પસ્ય સૈધવમ્ ।
ઘૃતં ચ જીર્ણં સર્વાક્ષિવિકારઘ્ની રસક્રિયા ॥

કૃષ્ણસર્પવસા ક્ષૌદ્રં રસો ધાત્ર્યા રસક્રિયા ।
શસ્તા સર્વાક્ષિરોગેષુ કાચાર્મપટલેષુ ચ ॥

રસાઞ્જનં શૃઙ્ગવેરમભયા તુત્થકં શુભમ્ ।
યથોત્તરં દ્વિગુણિતૈસ્તૈર્વર્ત્તિરપરાજિતા ॥

ઋતે વાતાદભિષ્યન્દાત્તિમિરાણિ કુકૂણકમ્ ।
પોથકીપિટકાઃ પિલ્લાનર્માણિ ચ નિયચ્છતિ ॥

તામ્રે મસ્તુસમુદ્ઘૃષ્ટં તુત્થકં શ્યાવતાં ગતમ્ ।
સર્વાભિષ્યન્દશુક્લાર્મસિરાજાલજિદઞ્જનમ્ ॥

મરિચવરલવણભાગો ભાગૌ દ્વૌ કણસમુદ્રફેનાભ્યામ્ ।
સૌવીરભાગનવકં ચિત્રાયાં ચૂર્ણિતં કફામયજિત્ ॥

મરિચામલકજલોદ્ભવતુત્થાઞ્જનતાપ્યધાતુભિઃ ક્રમવૃદ્ધૈઃ ।
ષણ્માક્ષિક ઇતિ યોગસ્તિમિરાર્મક્લેદકાચકણ્ડૂઘ્રઃ ॥

પિપ્પલીં સતગરોત્પલપત્રા વર્ત્તયેત્ સમધુકાં સહરિદ્રાં ।
એતયા સતતમઞ્જયિતવ્યં યઃ સુપર્ણસમમિચ્છતિ ચક્ષુઃ ॥