Ashtanga Sangraha · Chapter 6.14

athātaḥ sandhisitāsitarogapratiṣedhaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ /
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ //

upanāhaṃ bhiṣak svinnaṃ vrīhimukhena bhitvā maṇḍalāgreṇa samantāllekhayet /
tataḥ saidhavapippalīcūrṇena sakṣaudreṇa pratisārayet /
pūrvavacca badhnīyāt /
paṭolapatrāmalakakvāthenāścyotayet //

parvaṇāmuttarasandhitribhāge baḍiśenāvalambya vṛddhipatreṇārdhamātre chindyāt /
anyathāśrunāḍī syāt /
madhusaindhavapratisāritāṃ cārmavaccikitset //

pūyālase sirāṃ vidhyettatastamupanāhayedakṣipākoktaṃ cakṣeta /
saindhavārdrakakāsīsāyastāmraiḥ susūkṣmaiḥ sakṣaudrairañjanam //

kṛmigranthiṃ karīṣeṇa svinnaṃ bhitvā vilikhya ca kāsīsasaindhavatriphalāmākṣikaiḥ pratisārayet //

śuktikāṃ pittābhiṣyandavat sādhayet //

balāsagrathitaṃ piṣṭakaṃ ca sirāvyadhavarjaṃ kaphābhiṣyandavat //

viśeṣatastilanālān yavanālān vā haritaśalākānardhamāsamajākṣīreṇa bhāvayitvā śoṣayitvā ca dāhayet /
tatastadbhasma kṣārakalpena parisrāvyādarvīpralepādvipacet /
rasakriyeyaṃ balāsagrathitaśophopadehaharā /
ayameva ca kalpaḥ phaṇijjāarjakāsphotabilvakapitthanirguṇḍyeraṇḍakumudotpalajātīkusumeṣu pṛthak kāryaḥ //

saindhavālamaricakaṭphalaśaṅkhasamudraphenairvartiḥ piṣṭake 'ñjanam /
śuṇṭhīśigruphalapippalīsaindhavacūrṇo bījapūrakarasāpluto 'ñjanaṃ piṣṭakamapaharati /
tadvattrikaṭukakaṭphalacūrṇo balāsagrathitaṃ ca //

bṛhatīphalaṃ pippalītaṇḍulapūritaṃ puṭapākena pacet /
taistaṇḍulaiścūrṇāñjanaṃ balāsagrathitapiṣṭakaghnam /
atyarthaśophe haritālasaindhavaśuṇṭhīdevadārupunarnavairbiḍālakaḥ //

sirotpātaharṣajālārjuneṣu raktābhiṣyandavat pratikuryāt /
viśeṣeṇa sirāharṣe svarṇagairiko madhuyukto 'ñjanam /
stanyānvitaṃ vā kāsīsaṃ kṣaudradrutaṃ vā kāsīsasaindhavamarjune mātuluṅgarasena saśarkareṇāścyotanaṃ mastunā vā //

śaṅkhanābhirmākṣikeṇa yuktā sitayā vā samudraphenakoñjanam /
sphaṭikakuṅkumaśaṅkhanābhimadhuyaṣṭikā vā kṣaudrārdrāstadvadvā rasāñjanaṃ kāsīsaṃ vā //

arma tu pañcavidhamapi yattanuraktaṃ dhūmāvilaṃ dadhinibhaṃ vā tacchukravat kāyaśirovirekalekhanāñjanairupācaret //

athetarasmin snigdhasyāturasya peyāvilepijāṅgalarasānyatamāśitasya kṛtasvastyayanasya sukhaśayanagatasyottānadehasya kiñcidavākśirasaḥ sukhoṣṇāmbuplutatāntavasvinnanayanasya saindhavena sabījapūrakarasenāñjayitvāṅguṣṭhakena nimīlitamakṣi vimṛdgīyādābalāsagrathitarūpotpatteḥ /
itthaṃ ca saṃroṣitākṣasya pracalite 'rmādhimāṃsake niścalaṃ paricārakaḥ śirodhārayet //

anyaśca vāmadakṣiṇānyatarapārśve 'nukūlaṃ sthito dṛḍhavastragarbhābhyāmaṅguṣṭhābhyāṃ vartmanī nikṣipet /
atha vaidyaḥ kanīnakāt pravṛddhe 'rmaṇyapāṅgamakṣimāṇasya yatra yatra valī jāyate tatra tatrārma baḍiśena mucuṭyā vā nātyāyataṃ gṛhītvā kiñcidunnamya kṛṣṇaśuklamaṇḍalābhyāṃ sarvataḥ sūcyagreṇa mokṣayitvā kiñcidāñchet /
atha tīkṣṇena maṇḍalāgreṇa vṛddhipatreṇa vā vilikhya kanīnakaṃ copānīya kanīnakasamameva caturbhāgaśeṣaṃ chindyāt /
varjayecca kanīnakaṃ sirāścāśruvahāḥ /
tathā hi nākṣi vyāpadyate //

yattu jālavadarma vyāpi tadeṣiṇyā yāvatkanīnakamanusarannunmocyonnamayya pūrvavat chindyāt /
tadvadapāṅgāt pravṛddhe kanīnakamīkṣamāṇasya yāvadapāṅgaṃ copanīyāpāṅgasamameva tathā yāvadvarjayedapāṅgaṃ sirāścetyādi /
tataḥ plotena raktaṃ viśodhya samyak chinnamavekṣya saindhavacūrṇena punaḥ punaḥ pratisārayedyavanālabhasmanā vā plotaśuddhaṃ ca punarmadhunā /
tataḥ śītāmbu pariṣiktaṃ sarpiṣā sukhoṣṇena pariṣicya madhughṛtāktaṃ pūrvavat badhnīyāt /
mūrdhni pādayoścāsmai śatadhautaghṛtaṃ śītāṃśca pradehān dadyāt //

snehoktaṃ cācāramādiśet /
dvitīye cāhni sāyaṃ prātarmadhukasarpiṣā koṣṇena śirastathāvabaddhameva cākṣi siñcet /
pañcāhaṃ coṣṇodakānupānaṃ sarpiḥ pītvā jīrṇe pathyamaśnīyāt //

tṛtīye divase vimucya karañjabījasiddhena kṣīreṇākṣi svedayet /
lodhramadhukakiṃśukapaṭoladviharidrākoraṇḍamukulakvāthena madhumiśreṇāścyotayet saptame 'hani sarvathā muñcet ātapākāśadarśanaṃ ca pariharet //

saśophe tu netre dhūmaḥ śirovirecanaṃ ca /
anupaśāntarāge sirāvisrāvaṇam /
sāsrāve nasyam //

tilān sulikhitān madhukakākolīsuniṣaṇṇakapañcamūlaśarkarāśrutaśīte payasi saptāhaṃ bhāvitāṃstenaiva payasā pīḍayet /
madhukaśatāhvāsārivānantāgarukākolīhareṇukailāvālukacūrṇaṃ ca pīḍyamāneṣu ṣoḍaśabhāgena prakṣipet /
tattailamebhirevauṣadhaiḥ payasā cāṣṭaguṇena siddhaṃ nāvanādaśrurāgaghnaṃ dṛṣṭiprasādanaṃ ca kṛṣṇagate tu vraṇe vraṇaśukravat kriyā /
armaśeṣe ca lekhanāñjanāni //

tatra samyakchinne varṇaviśuddhiḥ /
svasthatā ca /
hīnacchedāt punarvṛddhī rāgāśrupātaprakāśadarśanākṣamatvādi ca /
aticchedādakṣipākastambhasphuraṇāsrasrutitimirasaṃrambhavibaddhavartmāni /
teṣu yathāsvaṃ doṣodrekāt pratikuryāt /
nāgaramanaśśilālailāsaindhavaśarkarābhirardhakarṣāṃśābhiryuktaṃ rasāñjanārdhapalaṃ kṣaudradrutamañjanādarmaśeṣaśleṣmatimirapillāmayaghram //

sirājāle sirā yāstu sthūlāḥ kaṭhināścatā baḍiśena gṛhītvā maṇḍalāgreṇollikhet //

sirāpiṭakāḥ sūcyagreṇāvalambitāḥ kṛṣṇamanupaghnan chindyāt /
sūkṣmāstvavalikhet /
armavaccaitayoḥ śeṣamācaret //

śukrakeṣu yathāsvadoṣānusāreṇa triphalāghṛtapānaraktamokṣavirecanāścyotanamukhālepanasyatarpaṇapuṭa /
pākān prayuñjīta //

tatra vraṇaśukre trivṛnniryūheṇa trirvipakvaṃ sarpiḥ pāyayet /
sirāṃ ca vidhyet /
duṣṭaśeṣaṃ ca piṇḍitamakṣigamasṛk jalaukobhirapaharet /
madhukakākolīmṛdvīkotpalavidārīkvāthena mañjiṣṭhākṣīrakākolīmadhukakvathitājakṣīreṇa vā saśarkareṇāścyotayet śītaiścāsya śirovaktraṃ dihyāt siñcecca /
evamapyanubaddhavedanaṃ śatāhvāyaṣṭyāhvavatā ghṛtamaṇḍenānuvāsayet //

aśrurāgarujāśāntiṃ yadā yasyopalakṣayet /
tadātadāñjanaiḥ śukraṃ lekhanīyairupācaret //

vaiḍūryasphaṭikaśaṅkhamuktāvidrumarūpyāyastraputtāmrasīsālamanaśśilākukkuṭāṇḍatvaksamudraphenarasāñjanasaindhavairajāpayaḥpiṣṭairvartayaśchyāyāśuṣkāḥ kṣaudraghṛṣṭāḥ prātaḥ sāyaṃ ca prayuktā vraṇaśukranudaḥ /
karivarāhagogardabhāśvājoṣṭradaśanāḥśaṅkhamuktāsamudraphenāśca marica caturthāṃśayutā jalapiṣṭā vartayaḥ kṣataśukraharāḥ /
lākṣāsuvarṇagairikacandanajātīmukulairvartirasṛkūpittaprasādanī vraṇaśukraharā ca //

nimnaṃ ca śukraṃ sarujamunnamayet snehapānanasyajāṅgalarasaiḥ /
nīrujaṃ tarpaṇapuṭapākābhyām //

tatra tarpaṇaṃ mṛgaviṣkirapiśitaṃ kāśmaryasuniṣaṇṇotpalamṛṇālaśṛṅgāṭakaśerudrākṣākṣīravidārījīvanīyāṃśca kṣīreṇa pācayet tasmānnavanītamuddhṛtya candanamadhuśarkarānantānīlotpalakalkairaṣṭaguṇena ca payasā vipakvaṃ pūrvavadyojayet //

puṭapākaṃ ca kukkuṭamuddhṛtāntraṃ veśavārīkṛtya candanasārivāmadhukaśarkarānantānīlotpalaprapauṇḍarīka jīvanīyakalkaiḥ samadhughṛtaiḥ saṃsṛjya prāgiva kalpayet /
dvitvakchinnamevaṃ yāpayet //

śuddhaśukre haridrāmadhukasārivālodhraniryūheṇāścyotanam /
lodhracūrṇeṇa vā tāntavabaddhenoṣṇāmbumṛditena /
śuddhakoṣṭhasya ca dantījyotiṣmatīkalko 'vapīḍakaḥ /
śirovirecanadravyavipakvaṃ vā tailaṃ marśaḥ pratimarśo vā //

śuṇṭhīsaindhavamadhuyaṣṭikābṛhatīmūlatāmrarajobhirāmalakarasapiṣṭaistāmrapātraṃ pralepayet /
tacca saghṛtairyavairāmalakapatraiśca bahuśo dhūpayet /
vartireṣā mahānīlā madhutoyaghṛṣṭā śuddhaśukraṃ nāśayati /
pūrvoktā ca dantavartiḥ /
aśāmyati tu śukre sarvatra punaḥ punaryathoktameva paryāyeṇa yojayet /
antarāntarā ca raktaṃ visrāvayet /
abhiṣyandapratiṣedhaṃ cekṣeta //

athotsādanārthaṃ śuddhaśukre sampraharṣaṇāni dadyāt /
triphalārasena tryahaṃ bhāvitena saindhavenāñjayet /
tadvat pippalībhirvā /
maricapippalīśirīṣabījabalāsagrathitoktakṣārāñjanairvā //

sampraharṣaṇādrāgāśruvedanāsu sandhāvāñjanāni yuñjyāt /
śaṅkhaṃ tāmre stanyena ghṛṣṭaṃ saghṛtairyavaiḥ śamīpatraiśca dhūpayet anena sandhāvāñjanenāñjayet /
tadvat suvarṇaṃ rūpyamayo va ghṛṣṭaṃ saghṛtairbadarīpatrairdhūpitamañjanam /
śaṅkho nistuṣāśca haritamudgāḥ piṣṭā vartiśrūrṇo vā madhuyukto 'ñjanaṃ śukragharṣaṇam /
madhūkasāraśca madhunā bibhītakāsthimajjā vā //

masūrā nistuṣāḥ stanyapiṣṭāstaruṇadarbhāṅkurā ghṛtamājaṃ gokṣīraṃ śaraścāyase tāmreṇa ghṛṣṭaṃ pratyañjanaṃ vedanāghnam /
yavagodhūmajīvanīyamāṃsīcūrṇena saghṛtaśarkarotkārikā svedopanāhe praṇītā vedanāmapanayati śukraṃ cotsādayati /
tadvadānūpamāṃsaveśavāro vasāpayaḥ sarpirvimiśraḥ siddhaḥ //

athaivamupanāhapracalitasyāñjanam /
gokharāśvoṣṭradantāḥ samudraphenaḥ śaṅkhaścārjunakaṣāyapiṣṭā vartirlekhanī /
samudraphenaśaṅkhakharparaśukāsthikharanāgāśvagobālāstindukakaṣāyapiṣṭā vā //

pratyañjanaṃ ca taruṇabadarakhadiratindukāsthnāmantardhūmadagdhānāṃ cūrṇam /
utsannaṃ vā saśalyaṃ vā śukraṃ bālādibhirlikhet puṭapākena vā /
balāsagrathitoktakṣārarasakriyayā vā //

sirāśukre tvadṛṣṭighne taruṇe vraṇaśukravat kuryāt //

añjanaṃ cāsya prapauṇḍarīkamadhukaharidrāloharajoñjanabṛhatīkṣīrakākolīrajāpayaḥpiṣṭā yavairghṛtayuktairāmalakīpatraiśca paryāyeṇa dhūpitā vartiḥ //

apraśāntameva marmavat sādhayet /
samākṣikaṃ tu rasāñjanaṃ pratisāraṇam /
saptame divase kukkuṭāṇḍakapālasphaṭikacandanamanaśśilālairaśvavarāhadaśanaiśca vartiṃ kṛtvāñjayet /
udadhikaphaśaṅkhacandanairajāpayaḥpiṣṭairvartirmadhughṛṣṭā pratyaṃjanaṃ sirāśukrajit /
anupaśame paśyati cāture kiñcididamevāsakṛt kurvīta //

ajakāmadṛṣṭyupaghātinīṃ kṛṣṇāntajāmasravisrāvaṇairmadhuravirecanaiḥ kṣīrabastibhiñca sādhayet /
sirāśukravacca śastrakarmādividhineti /
bhavati cātra //

ajakāyāmasādhyāyāṃ śukre 'nyatra ca tadvidhe /
vedanopaśamaṃ snehapānāsṛksrāvaṇādibhiḥ /
kuryāt bībhatsatāṃ jetuṃ śukratvotsedhasādhanam //

nārikelāsthibhallātatālavaṃśakarīrajam /
bhasmādbhiḥ srāvayettābhirbhāvayet karabhāsthijam //

cūrṇaṃ śukreṣvāsādhyeṣu tadvaivarṇyaghramañjanam /
sādhyeṣu sādhanāyālamidameva ca śīlitam //

ajakāṃ pārśvato vidhvā sūcyā visrāvya codakam /
samaṃ prapīḍyāṅguṣṭhena vasārdreṇānu pūrayet //

vraṇaṃ gomāṃsacūrṇena baddhaṃ baddhaṃ vimucya ca /
saptarātrādvraṇe rūḍhe kṛṣṇabhāṃge same sthite //

snehāñjanaṃ ca kartavyaṃ nasyaṃ ca kṣīrasarpiṣā /
tathāpi punarādhmāte bhedacchedādikāṃ kriyām /
yuktyā kuryādyathā nāticchedena syānnimajjanam //

nityaṃ ca śukreṣu śṛtaṃ yathāsvaṃ pāne ca marśe ca ghṛtaṃ vidadhyāt /
na hīyate labdhabalā tathāntastīkṣṇāñjanairdṛk pratataṃ prayuktaiḥ //