અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 6.14

અથાતઃ સન્ધિસિતાસિતરોગપ્રતિષેધં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

ઉપનાહં ભિષક્ સ્વિન્નં વ્રીહિમુખેન ભિત્વા મણ્ડલાગ્રેણ સમન્તાલ્લેખયેત્ ।
તતઃ સૈધવપિપ્પલીચૂર્ણેન સક્ષૌદ્રેણ પ્રતિસારયેત્ ।
પૂર્વવચ્ચ બધ્નીયાત્ ।
પટોલપત્રામલકક્વાથેનાશ્ચ્યોતયેત્ ॥

પર્વણામુત્તરસન્ધિત્રિભાગે બડિશેનાવલમ્બ્ય વૃદ્ધિપત્રેણાર્ધમાત્રે છિન્દ્યાત્ ।
અન્યથાશ્રુનાડી સ્યાત્ ।
મધુસૈન્ધવપ્રતિસારિતાં ચાર્મવચ્ચિકિત્સેત્ ॥

પૂયાલસે સિરાં વિધ્યેત્તતસ્તમુપનાહયેદક્ષિપાકોક્તં ચક્ષેત ।
સૈન્ધવાર્દ્રકકાસીસાયસ્તામ્રૈઃ સુસૂક્ષ્મૈઃ સક્ષૌદ્રૈરઞ્જનમ્ ॥

કૃમિગ્રન્થિં કરીષેણ સ્વિન્નં ભિત્વા વિલિખ્ય ચ કાસીસસૈન્ધવત્રિફલામાક્ષિકૈઃ પ્રતિસારયેત્ ॥

શુક્તિકાં પિત્તાભિષ્યન્દવત્ સાધયેત્ ॥

બલાસગ્રથિતં પિષ્ટકં ચ સિરાવ્યધવર્જં કફાભિષ્યન્દવત્ ॥

વિશેષતસ્તિલનાલાન્ યવનાલાન્ વા હરિતશલાકાનર્ધમાસમજાક્ષીરેણ ભાવયિત્વા શોષયિત્વા ચ દાહયેત્ ।
તતસ્તદ્ભસ્મ ક્ષારકલ્પેન પરિસ્રાવ્યાદર્વીપ્રલેપાદ્વિપચેત્ ।
રસક્રિયેયં બલાસગ્રથિતશોફોપદેહહરા ।
અયમેવ ચ કલ્પઃ ફણિજ્જાઅર્જકાસ્ફોતબિલ્વકપિત્થનિર્ગુણ્ડ્યેરણ્ડકુમુદોત્પલજાતીકુસુમેષુ પૃથક્ કાર્યઃ ॥

સૈન્ધવાલમરિચકટ્ફલશઙ્ખસમુદ્રફેનૈર્વર્તિઃ પિષ્ટકે ઽઞ્જનમ્ ।
શુણ્ઠીશિગ્રુફલપિપ્પલીસૈન્ધવચૂર્ણો બીજપૂરકરસાપ્લુતો ઽઞ્જનં પિષ્ટકમપહરતિ ।
તદ્વત્ત્રિકટુકકટ્ફલચૂર્ણો બલાસગ્રથિતં ચ ॥

બૃહતીફલં પિપ્પલીતણ્ડુલપૂરિતં પુટપાકેન પચેત્ ।
તૈસ્તણ્ડુલૈશ્ચૂર્ણાઞ્જનં બલાસગ્રથિતપિષ્ટકઘ્નમ્ ।
અત્યર્થશોફે હરિતાલસૈન્ધવશુણ્ઠીદેવદારુપુનર્નવૈર્બિડાલકઃ ॥

સિરોત્પાતહર્ષજાલાર્જુનેષુ રક્તાભિષ્યન્દવત્ પ્રતિકુર્યાત્ ।
વિશેષેણ સિરાહર્ષે સ્વર્ણગૈરિકો મધુયુક્તો ઽઞ્જનમ્ ।
સ્તન્યાન્વિતં વા કાસીસં ક્ષૌદ્રદ્રુતં વા કાસીસસૈન્ધવમર્જુને માતુલુઙ્ગરસેન સશર્કરેણાશ્ચ્યોતનં મસ્તુના વા ॥

શઙ્ખનાભિર્માક્ષિકેણ યુક્તા સિતયા વા સમુદ્રફેનકોઞ્જનમ્ ।
સ્ફટિકકુઙ્કુમશઙ્ખનાભિમધુયષ્ટિકા વા ક્ષૌદ્રાર્દ્રાસ્તદ્વદ્વા રસાઞ્જનં કાસીસં વા ॥

અર્મ તુ પઞ્ચવિધમપિ યત્તનુરક્તં ધૂમાવિલં દધિનિભં વા તચ્છુક્રવત્ કાયશિરોવિરેકલેખનાઞ્જનૈરુપાચરેત્ ॥

અથેતરસ્મિન્ સ્નિગ્ધસ્યાતુરસ્ય પેયાવિલેપિજાઙ્ગલરસાન્યતમાશિતસ્ય કૃતસ્વસ્ત્યયનસ્ય સુખશયનગતસ્યોત્તાનદેહસ્ય કિઞ્ચિદવાક્શિરસઃ સુખોષ્ણામ્બુપ્લુતતાન્તવસ્વિન્નનયનસ્ય સૈન્ધવેન સબીજપૂરકરસેનાઞ્જયિત્વાઙ્ગુષ્ઠકેન નિમીલિતમક્ષિ વિમૃદ્ગીયાદાબલાસગ્રથિતરૂપોત્પત્તેઃ ।
ઇત્થં ચ સંરોષિતાક્ષસ્ય પ્રચલિતે ઽર્માધિમાંસકે નિશ્ચલં પરિચારકઃ શિરોધારયેત્ ॥

અન્યશ્ચ વામદક્ષિણાન્યતરપાર્શ્વે ઽનુકૂલં સ્થિતો દૃઢવસ્ત્રગર્ભાભ્યામઙ્ગુષ્ઠાભ્યાં વર્ત્મની નિક્ષિપેત્ ।
અથ વૈદ્યઃ કનીનકાત્ પ્રવૃદ્ધે ઽર્મણ્યપાઙ્ગમક્ષિમાણસ્ય યત્ર યત્ર વલી જાયતે તત્ર તત્રાર્મ બડિશેન મુચુટ્યા વા નાત્યાયતં ગૃહીત્વા કિઞ્ચિદુન્નમ્ય કૃષ્ણશુક્લમણ્ડલાભ્યાં સર્વતઃ સૂચ્યગ્રેણ મોક્ષયિત્વા કિઞ્ચિદાઞ્છેત્ ।
અથ તીક્ષ્ણેન મણ્ડલાગ્રેણ વૃદ્ધિપત્રેણ વા વિલિખ્ય કનીનકં ચોપાનીય કનીનકસમમેવ ચતુર્ભાગશેષં છિન્દ્યાત્ ।
વર્જયેચ્ચ કનીનકં સિરાશ્ચાશ્રુવહાઃ ।
તથા હિ નાક્ષિ વ્યાપદ્યતે ॥

યત્તુ જાલવદર્મ વ્યાપિ તદેષિણ્યા યાવત્કનીનકમનુસરન્નુન્મોચ્યોન્નમય્ય પૂર્વવત્ છિન્દ્યાત્ ।
તદ્વદપાઙ્ગાત્ પ્રવૃદ્ધે કનીનકમીક્ષમાણસ્ય યાવદપાઙ્ગં ચોપનીયાપાઙ્ગસમમેવ તથા યાવદ્વર્જયેદપાઙ્ગં સિરાશ્ચેત્યાદિ ।
તતઃ પ્લોતેન રક્તં વિશોધ્ય સમ્યક્ છિન્નમવેક્ષ્ય સૈન્ધવચૂર્ણેન પુનઃ પુનઃ પ્રતિસારયેદ્યવનાલભસ્મના વા પ્લોતશુદ્ધં ચ પુનર્મધુના ।
તતઃ શીતામ્બુ પરિષિક્તં સર્પિષા સુખોષ્ણેન પરિષિચ્ય મધુઘૃતાક્તં પૂર્વવત્ બધ્નીયાત્ ।
મૂર્ધ્નિ પાદયોશ્ચાસ્મૈ શતધૌતઘૃતં શીતાંશ્ચ પ્રદેહાન્ દદ્યાત્ ॥

સ્નેહોક્તં ચાચારમાદિશેત્ ।
દ્વિતીયે ચાહ્નિ સાયં પ્રાતર્મધુકસર્પિષા કોષ્ણેન શિરસ્તથાવબદ્ધમેવ ચાક્ષિ સિઞ્ચેત્ ।
પઞ્ચાહં ચોષ્ણોદકાનુપાનં સર્પિઃ પીત્વા જીર્ણે પથ્યમશ્નીયાત્ ॥

તૃતીયે દિવસે વિમુચ્ય કરઞ્જબીજસિદ્ધેન ક્ષીરેણાક્ષિ સ્વેદયેત્ ।
લોધ્રમધુકકિંશુકપટોલદ્વિહરિદ્રાકોરણ્ડમુકુલક્વાથેન મધુમિશ્રેણાશ્ચ્યોતયેત્ સપ્તમે ઽહનિ સર્વથા મુઞ્ચેત્ આતપાકાશદર્શનં ચ પરિહરેત્ ॥

સશોફે તુ નેત્રે ધૂમઃ શિરોવિરેચનં ચ ।
અનુપશાન્તરાગે સિરાવિસ્રાવણમ્ ।
સાસ્રાવે નસ્યમ્ ॥

તિલાન્ સુલિખિતાન્ મધુકકાકોલીસુનિષણ્ણકપઞ્ચમૂલશર્કરાશ્રુતશીતે પયસિ સપ્તાહં ભાવિતાંસ્તેનૈવ પયસા પીડયેત્ ।
મધુકશતાહ્વાસારિવાનન્તાગરુકાકોલીહરેણુકૈલાવાલુકચૂર્ણં ચ પીડ્યમાનેષુ ષોડશભાગેન પ્રક્ષિપેત્ ।
તત્તૈલમેભિરેવૌષધૈઃ પયસા ચાષ્ટગુણેન સિદ્ધં નાવનાદશ્રુરાગઘ્નં દૃષ્ટિપ્રસાદનં ચ કૃષ્ણગતે તુ વ્રણે વ્રણશુક્રવત્ ક્રિયા ।
અર્મશેષે ચ લેખનાઞ્જનાનિ ॥

તત્ર સમ્યક્છિન્ને વર્ણવિશુદ્ધિઃ ।
સ્વસ્થતા ચ ।
હીનચ્છેદાત્ પુનર્વૃદ્ધી રાગાશ્રુપાતપ્રકાશદર્શનાક્ષમત્વાદિ ચ ।
અતિચ્છેદાદક્ષિપાકસ્તમ્ભસ્ફુરણાસ્રસ્રુતિતિમિરસંરમ્ભવિબદ્ધવર્ત્માનિ ।
તેષુ યથાસ્વં દોષોદ્રેકાત્ પ્રતિકુર્યાત્ ।
નાગરમનશ્શિલાલૈલાસૈન્ધવશર્કરાભિરર્ધકર્ષાંશાભિર્યુક્તં રસાઞ્જનાર્ધપલં ક્ષૌદ્રદ્રુતમઞ્જનાદર્મશેષશ્લેષ્મતિમિરપિલ્લામયઘ્રમ્ ॥

સિરાજાલે સિરા યાસ્તુ સ્થૂલાઃ કઠિનાશ્ચતા બડિશેન ગૃહીત્વા મણ્ડલાગ્રેણોલ્લિખેત્ ॥

સિરાપિટકાઃ સૂચ્યગ્રેણાવલમ્બિતાઃ કૃષ્ણમનુપઘ્નન્ છિન્દ્યાત્ ।
સૂક્ષ્માસ્ત્વવલિખેત્ ।
અર્મવચ્ચૈતયોઃ શેષમાચરેત્ ॥

શુક્રકેષુ યથાસ્વદોષાનુસારેણ ત્રિફલાઘૃતપાનરક્તમોક્ષવિરેચનાશ્ચ્યોતનમુખાલેપનસ્યતર્પણપુટ ।
પાકાન્ પ્રયુઞ્જીત ॥

તત્ર વ્રણશુક્રે ત્રિવૃન્નિર્યૂહેણ ત્રિર્વિપક્વં સર્પિઃ પાયયેત્ ।
સિરાં ચ વિધ્યેત્ ।
દુષ્ટશેષં ચ પિણ્ડિતમક્ષિગમસૃક્ જલૌકોભિરપહરેત્ ।
મધુકકાકોલીમૃદ્વીકોત્પલવિદારીક્વાથેન મઞ્જિષ્ઠાક્ષીરકાકોલીમધુકક્વથિતાજક્ષીરેણ વા સશર્કરેણાશ્ચ્યોતયેત્ શીતૈશ્ચાસ્ય શિરોવક્ત્રં દિહ્યાત્ સિઞ્ચેચ્ચ ।
એવમપ્યનુબદ્ધવેદનં શતાહ્વાયષ્ટ્યાહ્વવતા ઘૃતમણ્ડેનાનુવાસયેત્ ॥

અશ્રુરાગરુજાશાન્તિં યદા યસ્યોપલક્ષયેત્ ।
તદાતદાઞ્જનૈઃ શુક્રં લેખનીયૈરુપાચરેત્ ॥

વૈડૂર્યસ્ફટિકશઙ્ખમુક્તાવિદ્રુમરૂપ્યાયસ્ત્રપુત્તામ્રસીસાલમનશ્શિલાકુક્કુટાણ્ડત્વક્સમુદ્રફેનરસાઞ્જનસૈન્ધવૈરજાપયઃપિષ્ટૈર્વર્તયશ્છ્યાયાશુષ્કાઃ ક્ષૌદ્રઘૃષ્ટાઃ પ્રાતઃ સાયં ચ પ્રયુક્તા વ્રણશુક્રનુદઃ ।
કરિવરાહગોગર્દભાશ્વાજોષ્ટ્રદશનાઃશઙ્ખમુક્તાસમુદ્રફેનાશ્ચ મરિચ ચતુર્થાંશયુતા જલપિષ્ટા વર્તયઃ ક્ષતશુક્રહરાઃ ।
લાક્ષાસુવર્ણગૈરિકચન્દનજાતીમુકુલૈર્વર્તિરસૃકૂપિત્તપ્રસાદની વ્રણશુક્રહરા ચ ॥

નિમ્નં ચ શુક્રં સરુજમુન્નમયેત્ સ્નેહપાનનસ્યજાઙ્ગલરસૈઃ ।
નીરુજં તર્પણપુટપાકાભ્યામ્ ॥

તત્ર તર્પણં મૃગવિષ્કિરપિશિતં કાશ્મર્યસુનિષણ્ણોત્પલમૃણાલશૃઙ્ગાટકશેરુદ્રાક્ષાક્ષીરવિદારીજીવનીયાંશ્ચ ક્ષીરેણ પાચયેત્ તસ્માન્નવનીતમુદ્ધૃત્ય ચન્દનમધુશર્કરાનન્તાનીલોત્પલકલ્કૈરષ્ટગુણેન ચ પયસા વિપક્વં પૂર્વવદ્યોજયેત્ ॥

પુટપાકં ચ કુક્કુટમુદ્ધૃતાન્ત્રં વેશવારીકૃત્ય ચન્દનસારિવામધુકશર્કરાનન્તાનીલોત્પલપ્રપૌણ્ડરીક જીવનીયકલ્કૈઃ સમધુઘૃતૈઃ સંસૃજ્ય પ્રાગિવ કલ્પયેત્ ।
દ્વિત્વક્છિન્નમેવં યાપયેત્ ॥

શુદ્ધશુક્રે હરિદ્રામધુકસારિવાલોધ્રનિર્યૂહેણાશ્ચ્યોતનમ્ ।
લોધ્રચૂર્ણેણ વા તાન્તવબદ્ધેનોષ્ણામ્બુમૃદિતેન ।
શુદ્ધકોષ્ઠસ્ય ચ દન્તીજ્યોતિષ્મતીકલ્કો ઽવપીડકઃ ।
શિરોવિરેચનદ્રવ્યવિપક્વં વા તૈલં મર્શઃ પ્રતિમર્શો વા ॥

શુણ્ઠીસૈન્ધવમધુયષ્ટિકાબૃહતીમૂલતામ્રરજોભિરામલકરસપિષ્ટૈસ્તામ્રપાત્રં પ્રલેપયેત્ ।
તચ્ચ સઘૃતૈર્યવૈરામલકપત્રૈશ્ચ બહુશો ધૂપયેત્ ।
વર્તિરેષા મહાનીલા મધુતોયઘૃષ્ટા શુદ્ધશુક્રં નાશયતિ ।
પૂર્વોક્તા ચ દન્તવર્તિઃ ।
અશામ્યતિ તુ શુક્રે સર્વત્ર પુનઃ પુનર્યથોક્તમેવ પર્યાયેણ યોજયેત્ ।
અન્તરાન્તરા ચ રક્તં વિસ્રાવયેત્ ।
અભિષ્યન્દપ્રતિષેધં ચેક્ષેત ॥

અથોત્સાદનાર્થં શુદ્ધશુક્રે સમ્પ્રહર્ષણાનિ દદ્યાત્ ।
ત્રિફલારસેન ત્ર્યહં ભાવિતેન સૈન્ધવેનાઞ્જયેત્ ।
તદ્વત્ પિપ્પલીભિર્વા ।
મરિચપિપ્પલીશિરીષબીજબલાસગ્રથિતોક્તક્ષારાઞ્જનૈર્વા ॥

સમ્પ્રહર્ષણાદ્રાગાશ્રુવેદનાસુ સન્ધાવાઞ્જનાનિ યુઞ્જ્યાત્ ।
શઙ્ખં તામ્રે સ્તન્યેન ઘૃષ્ટં સઘૃતૈર્યવૈઃ શમીપત્રૈશ્ચ ધૂપયેત્ અનેન સન્ધાવાઞ્જનેનાઞ્જયેત્ ।
તદ્વત્ સુવર્ણં રૂપ્યમયો વ ઘૃષ્ટં સઘૃતૈર્બદરીપત્રૈર્ધૂપિતમઞ્જનમ્ ।
શઙ્ખો નિસ્તુષાશ્ચ હરિતમુદ્ગાઃ પિષ્ટા વર્તિશ્રૂર્ણો વા મધુયુક્તો ઽઞ્જનં શુક્રઘર્ષણમ્ ।
મધૂકસારશ્ચ મધુના બિભીતકાસ્થિમજ્જા વા ॥

મસૂરા નિસ્તુષાઃ સ્તન્યપિષ્ટાસ્તરુણદર્ભાઙ્કુરા ઘૃતમાજં ગોક્ષીરં શરશ્ચાયસે તામ્રેણ ઘૃષ્ટં પ્રત્યઞ્જનં વેદનાઘ્નમ્ ।
યવગોધૂમજીવનીયમાંસીચૂર્ણેન સઘૃતશર્કરોત્કારિકા સ્વેદોપનાહે પ્રણીતા વેદનામપનયતિ શુક્રં ચોત્સાદયતિ ।
તદ્વદાનૂપમાંસવેશવારો વસાપયઃ સર્પિર્વિમિશ્રઃ સિદ્ધઃ ॥

અથૈવમુપનાહપ્રચલિતસ્યાઞ્જનમ્ ।
ગોખરાશ્વોષ્ટ્રદન્તાઃ સમુદ્રફેનઃ શઙ્ખશ્ચાર્જુનકષાયપિષ્ટા વર્તિર્લેખની ।
સમુદ્રફેનશઙ્ખખર્પરશુકાસ્થિખરનાગાશ્વગોબાલાસ્તિન્દુકકષાયપિષ્ટા વા ॥

પ્રત્યઞ્જનં ચ તરુણબદરખદિરતિન્દુકાસ્થ્નામન્તર્ધૂમદગ્ધાનાં ચૂર્ણમ્ ।
ઉત્સન્નં વા સશલ્યં વા શુક્રં બાલાદિભિર્લિખેત્ પુટપાકેન વા ।
બલાસગ્રથિતોક્તક્ષારરસક્રિયયા વા ॥

સિરાશુક્રે ત્વદૃષ્ટિઘ્ને તરુણે વ્રણશુક્રવત્ કુર્યાત્ ॥

અઞ્જનં ચાસ્ય પ્રપૌણ્ડરીકમધુકહરિદ્રાલોહરજોઞ્જનબૃહતીક્ષીરકાકોલીરજાપયઃપિષ્ટા યવૈર્ઘૃતયુક્તૈરામલકીપત્રૈશ્ચ પર્યાયેણ ધૂપિતા વર્તિઃ ॥

અપ્રશાન્તમેવ મર્મવત્ સાધયેત્ ।
સમાક્ષિકં તુ રસાઞ્જનં પ્રતિસારણમ્ ।
સપ્તમે દિવસે કુક્કુટાણ્ડકપાલસ્ફટિકચન્દનમનશ્શિલાલૈરશ્વવરાહદશનૈશ્ચ વર્તિં કૃત્વાઞ્જયેત્ ।
ઉદધિકફશઙ્ખચન્દનૈરજાપયઃપિષ્ટૈર્વર્તિર્મધુઘૃષ્ટા પ્રત્યંજનં સિરાશુક્રજિત્ ।
અનુપશમે પશ્યતિ ચાતુરે કિઞ્ચિદિદમેવાસકૃત્ કુર્વીત ॥

અજકામદૃષ્ટ્યુપઘાતિનીં કૃષ્ણાન્તજામસ્રવિસ્રાવણૈર્મધુરવિરેચનૈઃ ક્ષીરબસ્તિભિઞ્ચ સાધયેત્ ।
સિરાશુક્રવચ્ચ શસ્ત્રકર્માદિવિધિનેતિ ।
ભવતિ ચાત્ર ॥

અજકાયામસાધ્યાયાં શુક્રે ઽન્યત્ર ચ તદ્વિધે ।
વેદનોપશમં સ્નેહપાનાસૃક્સ્રાવણાદિભિઃ ।
કુર્યાત્ બીભત્સતાં જેતું શુક્રત્વોત્સેધસાધનમ્ ॥

નારિકેલાસ્થિભલ્લાતતાલવંશકરીરજમ્ ।
ભસ્માદ્ભિઃ સ્રાવયેત્તાભિર્ભાવયેત્ કરભાસ્થિજમ્ ॥

ચૂર્ણં શુક્રેષ્વાસાધ્યેષુ તદ્વૈવર્ણ્યઘ્રમઞ્જનમ્ ।
સાધ્યેષુ સાધનાયાલમિદમેવ ચ શીલિતમ્ ॥

અજકાં પાર્શ્વતો વિધ્વા સૂચ્યા વિસ્રાવ્ય ચોદકમ્ ।
સમં પ્રપીડ્યાઙ્ગુષ્ઠેન વસાર્દ્રેણાનુ પૂરયેત્ ॥

વ્રણં ગોમાંસચૂર્ણેન બદ્ધં બદ્ધં વિમુચ્ય ચ ।
સપ્તરાત્રાદ્વ્રણે રૂઢે કૃષ્ણભાંગે સમે સ્થિતે ॥

સ્નેહાઞ્જનં ચ કર્તવ્યં નસ્યં ચ ક્ષીરસર્પિષા ।
તથાપિ પુનરાધ્માતે ભેદચ્છેદાદિકાં ક્રિયામ્ ।
યુક્ત્યા કુર્યાદ્યથા નાતિચ્છેદેન સ્યાન્નિમજ્જનમ્ ॥

નિત્યં ચ શુક્રેષુ શૃતં યથાસ્વં પાને ચ મર્શે ચ ઘૃતં વિદધ્યાત્ ।
ન હીયતે લબ્ધબલા તથાન્તસ્તીક્ષ્ણાઞ્જનૈર્દૃક્ પ્રતતં પ્રયુક્તૈઃ ॥