અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 6.1

અથાતો બાલોપચરણીયં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

અથ ખલુ જાતમાત્રમેવ બાલમુલ્બાત્ સૈન્ધવસર્પિષા માર્જયેત્ ॥

તતો ઽસ્યાતિપ્રબલમોહજ્વરપરીતસર્વગાત્રસ્ય ક્રોશિતુમપિ રુજાનુરૂપમસમર્થસ્યાનવસ્થિતાશેષદેહધાતોરસમ્ભાવ્યયૌવનાદ્યવસ્થસ્ય ક્રકચસ્પર્શમિવ કરવસનશયનસંસર્ગં મન્યમાનસ્યાવિકલ્પિતમઙ્ગાનિ વિક્ષિપતઃ પુનરિવ મરણમનુભવતો લીયમાનસંજ્ઞસ્યાતિસમ્બાધયોનિપુટાવપીડિતપ્રાણપ્રત્યાનયનાય બલાતૈલેન પરિષેકં કુર્યાત્ ।
કર્ણમૂલે ચાશ્મનોઃ સઙ્ઘટ્ટનમ્ ॥

યદિ વાચેષ્ટ એવ સ્યાત્તતઃ કૃષ્ણકપાલિકયા શૂર્પેણ ચૈનમભિનિષ્પુનીયાત્ ।
દક્ષિણકર્ણમૂલે ચ મન્ત્રસ્યોચ્ચારયેત્ ॥

અઙ્ગાદઙ્ગાત્ સમ્ભવસિ હૃદયાદભિજાયસે ।
આત્મા વૈ પુત્રનામાસિ સ જીવ શરદાં શતમ્ ॥

શતાયુઃ શતવર્ષો ઽસિ દીર્ઘમાયુરવાપ્નુહિ ।
નક્ષત્રાણિ દિશો રાત્રિરહશ્ચ ત્વાભિરક્ષતુ ॥

પ્રત્યાગતપ્રાણસ્ય ચ પ્રકૃતિભૂતસ્ય નાભિનાલં નાલાભિબન્ધનાચ્ચતુરઙ્ગુલસ્યોર્ધ્વં ક્ષૌમસૂત્રેણ બધ્વા તીક્ષ્ણેન શસ્ત્રેણ વર્ધયેત્ ।
ગ્રીવાયાં ચૈનમાસજ્જેત્ ।
નાભિં ચ કુષ્ઠતૈલેન સેચયેત્ ॥

તતઃ ક્ષીરવૃક્ષકષાયેણ સર્વગન્ધોદકેન વા તપ્તતપનીયરજતનિર્વાપણકવોષ્ણેન કપિત્થપત્રકષાયેણ વા તદ્વિધેન સ્નાપયેત્ ॥

તતો ઽસ્ય સુપરિલિખિતનખયા સુપ્રક્ષાલિતોપવાનયા કાર્પાસપિચ્વવગુણ્ઠિતયા દક્ષિણપ્રદેશિન્યા જિહ્વૌષ્ઠકણ્ઠમનુસુખં પ્રમૃજ્યાત્ ।
તાલુ ચોન્નામ્ય સ્નેહપિચુનોપરિષ્ટાદવગુણ્ઠયેત્ ॥

તતશ્ચૈન્દ્રીબ્રાહ્મીશઙ્ખપુષ્પીવચાકલ્કં મધુઘૃતોપેતં હરેણુમાત્રં કુશાગ્રાભિમન્ત્રિતં સૌવર્ણેનાશ્વત્થપત્રેણ મેધાયુર્બલજનનં પ્રાશયેત્ ।
તદ્વત્ બ્રાહ્મીબલાનન્તાશતાવર્યન્યતમચૂર્ણં વા ॥

તતઃ સૈન્ધવોપહિતેન સર્પિષા ગભાદકાનિ વામયેત્ ।
તથાસ્યોરઃકણ્ઠવિશુધ્યા લાઘવમભિલાષશ્ચ જાયતે ॥

અથાસ્ય જાતકર્મ પ્રાજાપત્યેન વિધિના કુર્યાત્ ।
અપિ ચ ॥

સિરાણાં હૃદયસ્થાનાં વિવૃતત્વાત્ પ્રસૂતિતઃ ।
તૃતીયે ઽહ્નિ ચતુર્થે વા સ્ત્રીણાં સ્તન્યં પ્રવર્તતે ॥

તસ્માત્ પ્રથમે ઽહન્યનન્તામિશ્રિતે મધુસર્પિષી મન્ત્રપૂતે ત્રિકાલં પ્રાશયેત્ ।
દ્વિતીયે લક્ષ્મણાસિદ્ધં સર્પિસ્તૃતીયે ચ ॥

તતઃ પ્રાઙ્નિવારિતસ્તન્યસ્ય સ્વપાણિતલસમ્મિતં સર્પિર્દ્વિકાલં દાપયેદનન્તરં ચ સ્તન્યમિષ્ટતઃ ॥

અહરહશ્ચાસ્ય શ્રોત્રશૃઙ્ગાટકં સ્નેહાપ્લુતેન પ્લોતેન પ્રચ્છાદયેત્ ॥

પ્રાક્શિરસં ચૈનં ક્ષૌમનિચયે સંવેશયેદુચ્છીર્ષકે ચાસ્યાભિમન્ત્રિતમુદકુમ્ભં સ્થાપયેત્ દ્વારપક્ષયોશ્ચ ॥

આદારીવિદારીબદરીખદિરનિમ્બપીલુપરૂષકશાખાભિરેનં વીજયેત્ ।
તાભિશ્ચ સમન્તતઃ સૂત્તિકાગારં પરિવારયેત્ ।
સર્ષપાતસીકણકણિકાશ્ચાન્તર્બહિઃ પ્રકિરેત્ ।
સાયં પ્રાતશ્ચ બલિમ્ ॥

વ્રણોક્તૈશ્ચ ગુગ્ગુલ્વાદિભિર્ધૂપં કુર્વીત ।
તથા બ્રાહ્મણોથર્વવેદવિદ્દશાહં શાન્તિકર્મ કુર્યાત્ ।
માયૂરીં મહામાયૂરીમાર્યારત્નકેતુધારિણીં ચોભયકાલં વાચયેત્ ॥

હિઙ્ગુવચાતુરુષ્કરક્ષોઘ્નૈઃ પોટલિકામુત્તરદેહલ્યામાસજ્જેત્ ।
કુમારસ્ય ચ સહ માત્રા કણ્ઠે ઉચ્છીર્ષકે ચ ।
તદ્વદાર્યાપર્ણશબરીમાર્યાપરાજિતાં ચ ગોરોચનાભિલિખિતામ્ ॥

દ્વારે ચ દેહલીમનુતિર્યઙ્મુસલં નિધાપયેત્ ।
કણકણ્ડકતિન્દુકેન્ધનાગ્નિં નક્તં દિવં ચ જાગૃયાત્ ।
તથાનુરક્તાઃ સ્ત્રિયઃ સુહૃદશ્ચ ।
પ્રહૃષ્ટજનસમ્પૂર્ણં ચ તદ્વેશ્મ કાર્યમ્ ॥

અથાસ્ય સમાનવર્ણા મધ્યમવયાઃ શુચિરલોલુપા નિભૃતાનાતુરા જીવદ્વત્સા વત્સલા દક્ષિણા બ્રહ્મચારિણ્યવ્યઙ્ગા બહુક્ષીરા શુક્લામ્બરાચરા દીર્ઘદ્રસ્વાદિદેહદોષાષ્ટકરહિતા અલમ્બોર્ધ્વચુચૂકાતિપીનહનિસ્તનદોષમુક્તા યુક્તચૂચુકા ધાત્રી સ્યાત્તસ્યા એવ સ્તન્યં પિબેત્ ॥

તચ્ચોદકપાત્રે દુહ્યમાનમેકતાં યદુદકેન સહ ગચ્છતિ વક્ષ્યમાણદોષરહિતં ચ તચ્છુદ્ધમારોગ્યબલજનનમ્ ॥

અથ ધાત્રી સ્નાતાનુલિપ્તા નિત્યમહતવાસાઃ સુમનાઃ પ્રજાસ્થાપનૌષધીઃ શિરસા બિભ્રાણા પ્રાઙ્મુખી સ્તનં પ્રાગ્દક્ષિણં ધૌતમીષત્પરિસ્રુતં પાયયેત્ ॥

નાનાસ્તન્યસ્ય હ્યસાત્મ્યત્વાન્નાનાવિધા વ્યાપદો ભવન્તિ ।
અપરિસ્રુતે ચાતિસ્તન્યપૂર્ણસ્તનપાનેનોત્સ્નેહનાત્ કાસશ્વાસજ્વરચ્છર્દિષાં સમ્ભવઃ ॥

રુક્ષાન્નપાનકર્શનક્રોધશોકકામાદિભિઃ સ્તન્યનાશઃ ।
સ્તન્યજનનાનિ તુ મદ્યાનિ શીધુવર્જ્યાન્યાનૂપમાંસાનિ દ્રવાઃ સ્વાદ્વમ્લલવણપ્રાયાશ્ચાહારાઃ ક્ષીરિણ્યશ્ચૌષધયઃ ક્ષીરપાનમનાયાસઃ સૌમનસ્યં ચ ॥

ન તુ ક્ષુધિતશોકાર્તશ્રાન્તક્રુદ્ધપ્રદુષ્ટધાતુંગર્ભિણીવિરુદ્ધાહારભુક્તાનાં સ્તન્યં પાયયેન્નાજીર્ણૌષધં ચ બાલમિતિ ।
ભવતિ ચાત્ર ॥

ષષ્ટીં નિશાં વિશેષેણ કૃતરક્ષાબલિક્રિયાઃ ।
જાગૃયુર્બાન્ધવાસ્તસ્ય દધતઃ પરમાં મુદમ્ ॥

દશમે દ્વાદશે વાહ્નિ ગોત્રાચારૈઃ શુભૈઃ શુભે ।
સૂતા સ્નાનોત્સવં કુર્યાત્ પિતાપત્યસ્ય નામ ચ ॥

દિને શતતમે વાખ્યાં પૂર્ણે સંવત્સરે ઽથવા ।
બિભ્રતો ઽઙ્ગૈર્મનોહ્વાલરોચનાગરુચન્દનમ્ ॥

પૂજ્યં ત્રિપુરુષાનૂકમાદૌ ઘોષવદક્ષરમ્ ।
અવૃદ્ધં કૃતમૂષ્માન્તમનરાતિપ્રતિષ્ઠિતમ્ ॥

નક્ષત્રદેવતાયુક્તં તદેવ તુ ન કેવલમ્ ।
મઙ્ગલ્યમન્તરન્તસ્થં ન દુષ્ટં ન ચ તદ્ધિતમ્ ॥

પુંસો વિસર્જનીયાન્તં સમવર્ણં સ્ત્રિયાઃ પુનઃ ।
વિષમાક્ષરમક્રૂરં વિસ્પષ્ટાર્થં મનોરમમ્ ।
સુખોદ્યં દીર્ઘવર્ણાન્તમાશીર્વાદાભિધાનવત્ ॥

તતઃ પ્રકૃતિભેદોક્તરૂપૈરાયુઃપરીક્ષણમ્ ।
પ્રાગુદક્શિરસઃકુર્યાત્ બાલસ્યજ્ઞાનવાન્ભિષક્ ॥

પ્રશસ્તવાસ્તુશરણં સજ્જોપકરણં શુચિ ।
નિર્વાતં ચ પ્રવાતં ચ વૃદ્ધસ્ત્રીવૈદ્યસેવિતમ્ ॥

નિર્મત્કુણાખુમશકમતમસ્કં ચ શસ્યતે ।
શુચિધૌતોપવાનાનિ નિર્વલીનિ મૃદૂનિ ચ ॥

શય્યાસ્તરણવાસાંસિ રક્ષોઘ્નૈર્ધૂપિતાનિ ચ ।
કાકો ઽવિશસ્તઃ શસ્તશ્ચ ધૂપને ત્રિવૃતાન્વિતઃ ।
વચાજ્યકુષ્ઠશ્રીવેષ્ટસર્ષપૈર્ધૂપયેત્ સદા ॥

બોધયેત્ સહસા સુપ્તં નો ન ચૈનં સમુત્ક્ષિપેત્ ।
તથાહ્યસ્ય સમુત્રાસો વેગરોધશ્ચ જાયતે ॥

માક્ષિકામલકવ્યોષબૃહતીમૂલસૈન્ધવૈઃ ।
લાલાપનોદરુચ્યર્થં મુખમન્તઃ પરામૃશેત્ ॥

જીવત્ખડ્ગાદિશૃઙ્ગેષુ સમાસક્તાઞ્છુભાન્ મણીન્ ।
ધારયેદ્દશ ચૈન્દ્ર્યાદીઞ્જીવકર્ષભકાવપિ ॥

હસ્તાભ્યાં ગ્રીવયા મૂર્ધ્ના વિશેષાત્ સતતં વચામ્ ।
આયુર્મેધાસ્મૃતિસ્વાસ્થ્યકરીં રક્ષોભિરક્ષણીમ્ ॥

સ્તન્યદોષાત્ ગદાસ્તસ્ય યથોક્તં તત્ પિબેદ્યતઃ ।
પીનો ઽતિકન્ધરાસ્તમ્ભં કુર્યાદૂર્ધ્વાક્ષમૂર્ધ્વગઃ ॥

ઉચ્છ્વાસરોધાત્ લંબો ઽતિસ્તનો જીવિતસંશયમ્ ।
ન ગર્ભિણ્યાઃ પિબેત્ સ્તન્યં પારિગર્ભિકકૃદ્ધિ તત્ ॥

સ્તન્યાભાવે પયશ્છાગં ગવ્યં વા તદ્ગુણં પિબેત્ ।
મૂલૈઃસિદ્ધં બૃહત્યાદ્યૈઃ સ્થિરાભ્યાં વા સિતાયુતમ્ ॥

ચતુર્થે સૂતિકાગારાદગ્નિસ્કન્દપુરોગમાન્ ।
માસે નિષ્ક્રામયેદ્દેવાન્ નમસ્કર્તું સ્વલઙ્કૃતમ્ ॥

પઞ્ચમે માસિ પુણ્યે ઽહ્નિ ધરણ્યામુપવેશયેત્ ।
દ્વિકિષ્કુમાત્રં લિપ્તાયાં બલિં દત્વા ચતુર્દિશમ્ ॥

ધરણ્યશેષભૂતાનાં માતા ત્વમસિ કામધુક્ ।
અજરા ચાપ્રમેયા ચ સર્વભૂતનમસ્કૃતા ॥

ચરાચરાણાં લોકાનાં પ્રતિષ્ઠાસ્યવ્યયાસિ ચ ।
કુમારં પાહિ માતેવ બ્રહ્મા તદનુમન્યતામ્ ॥

સ્વાહેતિ મન્ત્રેણાનેન પ્રત્યહં ચ તતઃ પરમ્ ।
સાશ્રયં સાવલમ્બં ચ કટ્યાદીન્ મર્દયેદનુ ॥

ષષ્ઠે ઽન્નપ્રાશનં માસિ ક્રમાત્તચ્ચ પ્રયોજયેત્ ।
ચિરાન્નિષેવમાણો ઽન્નં બાલો નાતુર્યમશ્નુતે ॥

ભજેદ્યથા યથાચાન્નં સ્તન્યં ત્યાજ્યં તથા તથા ।
ષટ્સપ્તાષ્ટમમાસેષુ નીરુજસ્ય શુભે ઽહનિ ।
કર્ણૌ હિમાગમે વિઘ્યેદ્ધાત્ર્યઙ્કસ્થસ્ય સાન્ત્વયન્ ॥

પ્રાગ્દક્ષિણં કુમારસ્ય ભિષગ્વામં તુ યોષિતઃ ।
દક્ષિણેન દધત્ સૂચીં પાલીમન્યેન પાણિના ॥

મધ્યતઃ કર્ણપીઠસ્ય કિઞ્ચિત્ ગણ્ડાશયં પ્રતિ ।
જરાયુમાત્રપ્રચ્છન્ને રવિરશ્મ્યવભાસિતે ॥

ધૃતસ્ય નિશ્ચલં સમ્યગલક્તકરસાઙ્કિતે ।
વિધ્યેદ્દૈવકૃતે છિદ્રે સકૃદેવર્જુ લાઘવાત્ ॥

નોર્ધ્વં ન પાર્શ્વતો નાધઃ સિરાસ્તત્ર હિ સંશ્રિતાઃ ॥

કાલિકામર્મરીરક્તાસ્તદ્વ્યધાદ્રાગરુગ્જ્વરાઃ ।
સશોફદાહસંરમ્ભમન્યાસ્તમ્ભાપતાનકાઃ ।
તેષાં યથામયં કુર્યાદ્વિભજ્યાશુ ચિકિત્સિતમ્ ॥

સ્થાનવ્યધાન્ન રુધિરં ન રુગ્રાગાદિસમ્ભવઃ ।
સ્નેહાક્તં સૂચ્યનુસ્યૂતં સૂત્ર ચાનુ નિધાપયેત્ ।
આમતૈલેન સિઞ્ચેચ્ચ બહલાં તદ્વદારયા ॥

વિધ્યેત્ પાલીં હિતભુજઃ સઞ્ચાર્યાથ સ્થવીયસી ।
વર્તિ સ્ત્ર્યહાત્તતો રૂઢં વર્ધયેત શનૈઃ શનૈઃ ।
સ્વેદિતોદ્વર્તિંતં કર્ણમભ્યક્તં બૃંહણૈઃ પુનઃ ॥

નાજીણ ન મલોદ્રેકે ન ચાત્યુષ્ણે ઽપિ વર્ધયેત્ ।
સદા ચ યુઞ્જ્યાદભ્યઙ્ગાન્કર્ણપાલીગદોદિતાન્ ॥

પુષ્ટિનીરુક્ત્વજનનાનિતિ સંવર્ધિતે દૃઢે ।
કલધૌતાવબદ્ધાનિ કર્ણે રત્નાનિ નિક્ષિપેત્ ॥

ભિન્દ્યાદવૃદ્ધૌ સ્ત્રીણાન્તુ પાલીમન્તરપાઙ્ગતઃ ।
નૈવ ચાપાઙ્ગયોર્બાહ્યાં વ્યાપદઃ સ્યુસ્તતો ધ્રુવાઃ ॥

જિહ્મસૂચીવ્યધાદ્વર્તિગાઢત્વાદથવા મલૈઃ ।
જાતે મહતિ સંરમ્ભે વર્તિમાશ્વપનીય તત્ ॥

યવૈરણ્ડજટાયષ્ટીમઞ્જિષ્ઠજ્યૈઃ પ્રલેપયેત્ ।
સુરૂઢં ચ પુનર્વિધ્યત્ ત્વરયા તુ વિવર્ધનાત્ ॥

છિદ્યેત પાલી શુદ્ધસ્ય શુદ્ધાસ્રાં સન્દધીત તામ્ ।
કર્ણામયનિષેધોક્તસન્ધાનવિધિના ભિષક્ ॥

વર્ષં સ્વવસતેર્બાહ્યં કુમારસ્ય ન દર્શયેત્ ।
દીપમાતપમગ્નિં ચ રૂપમન્યચ્ચ ભાસુરમ્ ॥

અથૈનં જાતદશનં ક્રમશો ઽપનયેત્ સ્તનાત્ ।
પૂર્વોક્તં યોજયેત્ ક્ષીરમન્નં ચ લઘુ બૃંહણમ્ ॥

કુર્યાદપસ્તનં સ્નેહસઙ્ક્રાન્ત્યા સ્તનલેપનૈઃ ।
બીભત્સૈર્યાવકાસેકકૃત્રિમક્ષતદર્શનૈઃ ॥

પ્રિયાલમજ્જમધુકમધુલાજસિતોપલૈઃ ।
અપસ્તન્યસ્ય સંયોજ્યઃ પ્રીણનો મોદકઃ શિશોઃ ॥

દીપનો બાલબિલ્વૈલાશર્કરાલાજસક્તુભિઃ ।
સઙ્ગ્રાહી ધાતકીપુષ્પશર્કરાલાજતર્પણૈઃ ॥

બુભુક્ષા ચેત્ પ્રબલતામપસ્તન્યસ્ય ગચ્છતિ ।
અત્યગ્નિજિદ્ધિતં તસ્ય વિધાનં પારિગર્ભિકમ્ ॥

અભિયુક્તઃ સદાચારો નાતિસ્થૂલો ન લોલુપઃ ।
કુમારધારઃ કતવ્યસ્તત્રાદ્યો બાલચિત્તવિત્ ॥

અઘાર્મિકં દુરાચારઃ સ્થૂલો વિકટગામિનમ્ ।
કરોતિ લોલુપો બાલં ઘસ્મરત્વેન રોગિણમ્ ॥

રોગાંશ્ચાસ્ય જયેત્ સૌમ્યૈર્ભેષજૈરવિષાદકૈઃ ।
અન્યત્રાત્યયિકાદ્વ્યાધેર્વિરેકં સુતરાં ત્યજેત્ ॥

ત્રાસયેન્નાવિધેયં ચ ત્રસ્તં ગૃહ્વન્તિ હિ ગ્રહાઃ ।
વસ્ત્રપાતાત્ પરસ્પર્શાત્ પાલયેલ્લઙ્ઘનાચ્ચ તમ્ ॥

ક્રીડાભૂમિઃ સમા કાર્યા નિશ્શસ્ત્રોપલશર્કરા ।
વેલ્લોષણકણામ્ભોભિઃ સિક્તા નિમ્બોદકેન વા ॥

જાતુષં ઘોષવચ્ચિત્રમત્રાસં રમણં બૃહત્ ।
અતીક્ષ્ણાગ્રં ગવાશ્વાદિમઙ્ગલ્યમથ વા ફલમ્ ॥

શક્તિમન્તં યથાવર્ણં વિદ્યામધ્યાપયેત્તતઃ ।
અનુશિષ્યાત્ સદા ચૈનં ધર્માય વિનયાય ચ ॥

યથા નેન્દ્રિયદુષ્ટાશ્વૈર્દ્રિયતે યૌવનાગમે ।
અભ્યઙ્ગોદ્વર્તનં સ્નાનં પ્રત્યહં ચ સમાચરેત્ ।
સહદેવાસ્થિરાકૌન્તીકુમુદોત્પલચન્દનૈઃ ॥

બૃહતીફલતર્કારીસર્ષપાકુષ્ઠસૈન્ધવૈઃ ।
અશ્વગન્ધાબલૈરણ્ડતિલાપામાર્ગતણ્ડુલૈઃ ॥

સાત્મગુપ્તાફલૈસ્તૈલં સાજક્ષીરં વિપાચિતમ્ ।
રક્ષોઘ્નઃ પુષ્ટિદો ઽભ્યઙ્ગસ્તદ્વદુદ્વર્તનં ચ તૈઃ ॥

દધિમાક્ષિકસંયુક્તૈસ્ત્રિગુણીકૃતચિક્કસૈઃ ।
મૂર્વામૂલદ્વિરજનીયવૈશ્ચોદ્વર્તનં હિતમ્ ॥

કુલત્થચૂર્ણમેકં વા વાજિગન્ધારજો ઽપિ વા ।
સ્નાને સર્વૌષધીકલ્કો જીવનીયામ્બુ ચેષ્યતે ॥

આરગ્વધાદિનિર્યૂહે શૃતં શીતવસન્તયોઃ ।
વત્સકાદિપ્રતીવાપં કુમારં પ્રાશયેત્ ઘૃતમ્ ॥

ગ્રીષ્મે વાતાતપસ્વેદૈર્બાલઃ ક્લામ્યત્યતો હિમમ્ ।
પ્રાતરેવ પિબેદ્દુગ્ધં જીવનીયગણૈઃ શૃતમ્ ॥

સિતાઘૃતાઢ્યાન્ સક્તૂંશ્ચ લિહ્યાન્નત્વેવ પીતકમ્ ।
નાત્યમ્બુપાયી લિહ્યાદ્વા ઘૃતસાત્મ્યો ઘૃતં શૃતમ્ ॥

કાકોલીશર્કરામેદાતુગાયષ્ટ્યાહ્વજીવકૈઃ ।
કટુન્નટેન મૂર્ધાનં લિમ્પેદન્યૈશ્ચ શીતલૈઃ ॥

રાસ્નાસરલવર્ષાભૂહિઙ્ગુસૈન્ધવદારુભિઃ ।
સર્પિર્વિદાર્યાદિજલે સાધિતં લેહયેચ્છિશુમ્ ॥

પ્રપૌણ્ડરીકં મધુકં સૂપ્યપર્ણ્યૌ દુરાલભા ।
પ્રિયાલમજ્જાકાકોલીવિદારીકટ્ફલામૃતાઃ ॥

દ્રાક્ષાજશૃઙ્ગી દુગ્ધીકા ક્ષીરશુક્લા હયાહ્વયા ।
શૃઙ્ગીમધૂકકુસુમમેદર્ષભકજીવકમ્ ॥

એભિઃ ક્ષીરઘૃતં સિદ્ધં લિહ્યાત્ બાલો ઘનાત્યયે ।
બ્રાહ્મીસિદ્ધાર્થકવચાસારિવાકુષ્ઠસૈન્ધવૈઃ ॥

સકણૈઃ સાધિતં પીતં વાઙ્મેધાસ્મૃતિકૃત્ ઘૃતમ્ ।
આયુષ્યં પાપ્મરક્ષોઘ્નં ભૂતોન્માદનિબર્હણમ્ ॥

ત્રિફલા લક્ષ્મણાનન્તા સમઙ્ગા સારિવા વચા ।
બ્રાહ્મી પાઠા દ્વિબૃહતી દ્વિસ્થિરા દ્વિપુનર્નવમ્ ॥

સહદેવા રવેર્વલ્લી પયસ્યા ગિરિકર્ણિકા ।
તોયકુમ્ભે પચેદેતત્ પલાંશં પાદશેષિતમ્ ॥

તેન કૌન્તીવચાકુષ્ઠકૃષ્ણાસર્ષપસૈન્ધવૈઃ ।
નીરુક્સરૂપવત્સાયાઃ સંયુક્તં પયસા ચ ગોઃ ॥

પુષ્યયોગે ઘૃતપ્રસ્થં સહેમશકલં શૃતમ્ ।
પાનાભ્યઞ્જનતો મેધાસ્મૃત્યાયુઃપુષ્ટિબુદ્ધિદમ્ ॥

રક્ષોઘ્નં ચ વિષઘ્નં ચ સારસ્વતમિદં ઘૃતમ્ ।
લીઢં વા સઘૃતક્ષૌદ્રં વચાહેમરજો ઽલ્પશઃ ।
સંવત્સરં પરં મેધ્યં રક્ષોઘ્નં વાગ્વિવર્ધનમ્ ॥

વયસ્થા પિપ્પલી કુષ્ઠં હરિદ્રા સારિવા વચા ।
માંસી કૈડર્યમિત્યેતચ્ચૂર્ણં બ્રાહ્મીરજઃસમમ્ ॥

લીઢ્વાજ્યેન શિશુર્વર્ષં ભવત્યપલિતો ઽવ્યથઃ ।
બલવાન્ શ્રુતસમ્પન્નઃ શતાયુઃ સ્થિરયૌવનઃ ।
પ્રાતઃ પ્રાતરિમં લેહં ધાત્રીં ચાસ્યાવલેહયેત્ ॥

બ્રાહ્મીવદ્યોજયેદ્દૂર્વાં મૂર્વાં બ્રહ્મસુવર્ચલામ્ ।
લક્ષ્મણાં શ્વેતતર્કારીમવ્યણ્ડાં ગૌરસર્ષપામ્ ॥

સહસ્રવીર્યાં ફલિનીં પક્વં ચ બૃંહતીફલમ્ ।
રોહિષં ચેત્યમીપ્રાશાઃ પૃથગ્દ્વાદશ કીર્તિતાઃ ॥

મહતાપ્યુપયોક્તવ્યા નરેણ નિયતાત્મના ।
નિત્યં મૃદ્ભક્ષણાદ્રક્ષેત્તયા સ્યુર્નિયતં ગદાઃ ॥

પાણ્ડુત્વશ્વયથુશ્વાસકાસાતીસારજન્તવઃ ।
છર્દિંમૂર્છાગ્નિસદનસ્તન્યદ્વેષાઙ્ગરુગ્ભ્રમાઃ ॥

ભક્ષયેદ્દન્તપવનં નાસ્થિરદ્વિજબ્બન્ધનઃ ।
તસ્ય તત્ઘટ્ટનાત્ ક્રુદ્ધઃ કુર્યાદ્દન્તામયાન્મરુત્ ॥

શૂરૈરાયુધિભિર્ગુપ્તમધૃષ્યં નગરં પરૈઃ ।
યથા શિશોર્વપુસ્તદ્વદ્યથોક્તૈર્વિધિભિર્ગ્રહૈઃ ॥