Language

ENहिગુ
Scripture Library

Ashtanga Sangraha · Chapter 5.8.1

5.8.1.1

paribhāṣāḥ pravakṣyante cikitsāyāṃ susaṃśritāḥ /
dravyāṇi ṣoḍaśaguṇe salile kvāthayet bhiṣak //

5.8.1.2

caturthaśeṣaḥ pūtastu kaṣāyo grāhya iṣyate /
atha kvāthyeṣu teṣūktaṃ toyādanyat drava bhavet //

5.8.1.3

taccāmbuvat prayoktavyaṃ tat ṣoḍaśaguṇaṃ tataḥ /
dravaṃ yattatra paṭhitaṃ kṣīraṃ vā dadhimastu vā //

5.8.1.4

mūtraṃ takraṃ surāmaṇḍaṃ yadi vāpyamlakāñjikam /
jalavat ṣoḍaśaguṇaṃ tat syāt pādāvaśeṣitam //

5.8.1.5

anirdiṣṭe pramāṇe tu kvāthyānāṃ ca dravasya ca /
kaṣāyapākakalpo 'yaṃ kṛṣṇātreyeṇa varṇitaḥ //

5.8.1.6

kartavyaṃ sati nirdeśe yathānirdiṣṭameva hi /
asyāstu paribhāṣāyāḥ ṣaḍaṅgādāvasambhavāt //

5.8.1.7

tatra prasiddhimāśritya bheṣajeṣu jaleṣu ca /
tathā vidheyā bhāgāḥ syurvyādhyādisadṛśā yathā //

5.8.1.8

tasmādardhapalaṃ vāpi karṣannayamathāpi vā /
dravyāṇāṃ syāt palaṃ vāpi dviprasthamudakasya tu //

5.8.1.9

tatodhikaṃ vā kartavyamūhāpohaviśāradaiḥ /
hīnaṃ vāpi tataḥ kāryamevaṃ yūṣe ca pānake //

5.8.1.10

māṃsaudanāsavāriṣṭapeyāsu ca vitarkayet /
snehādisādhanāyokto niryūho yatra tatra hi //

5.8.1.11

tatrāpi ṣoḍaśaguṇaḥ pakṣoyaṃ parigṛhyate /
dravyaṃ snehasamaṃ kvāthyamatra pakṣe prayujyate //

5.8.1.12

kaṣāya eva cettatra dravārthaṃ kevalo bhavet /
tathānyadapi tatroktaṃ dravaṃ kṣīrādikaṃ bhavet //

5.8.1.13

tatonurūpaṃ saṅkhyāya dravyaṃ toyena sādhayet /
dravyaṃ snehasamaṃ kvāthyamanyatrāpi drave sati //

5.8.1.14

na tatra yujyate tasmādanurūpeṇa kalpayet /
anyetu bhiṣajaḥprāhuḥ kvāthyānyaṣṭaguṇe 'mbhasi //

5.8.1.15

kvāthyaṃ tu bhavati snehādatra dviguṇamauṣadham /
kaṣāyeṇaiva cet sādhyaḥ satyanyasmin drave tathā //

5.8.1.16

sādhayedanurūpeṇa kecidevaṃ pracakṣate /
caturguṇena toyena kvāthayedauṣadhāni tu //

5.8.1.17

ṛṣīṇāṃ suśrutādīnāṃ sarveṣāṃ matamīdṛśam /
etāvāṃstu viśeṣo 'tra śeṣamātrāpi pūrvavat //

5.8.1.18

kvāthyaṃ tu bheṣajaṃ snehādatra pakṣe caturguṇam /
palavyapekṣayā dravyādatha toyaṃ caturguṇam //

5.8.1.19

prasthavyapekṣayā dravyādyadā toyaṃ caturguṇam /
kriyate dviguṇaṃ kvāthyaṃ tataḥ snehāt prayujyate //

5.8.1.20

dravāṇāṃ dviguṇaṃ prasthaṃ śuṣkāt prasthādyato mataḥ /
prasiddhistu cikitsāyāṃ dvidhā hi bhiṣajāmiha //

5.8.1.21

palavyapeksayāpyasti tathā prasthavyapekṣayā /
suśrutasya tu yaḥ pūrvamupanyastaścirantanaḥ /
pāṭhaḥ palavyapekṣāyāṃ jñāpakaṃ tadudāhṛtam //

5.8.1.22

ityevaṃ trividhaḥ proktaḥ kaṣāyagrahaṇaṃ prati /
evamanyatra sarveṣāṃ kalkāt snehaścaturguṇaḥ //

5.8.1.23

caturguṇaṃ dravaṃ snehādyatra yat paṭhyate dravam /
anukte tu drave deyaṃ jalameva caturguṇam //

5.8.1.24

kalkakalpastu carake kaṣāyāṇāṃ na kīrtitaḥ //

5.8.1.25

snehapākavidhistūkta evaṃ dṛḍhabalena tu /
carako 'rdhakṛte śāstre brahmabhūyaṃ gato yataḥ //

5.8.1.26

kaṣāyasya tu peyasya yadi vā kalkacūrṇayoḥ /
mātrā dṛḍhabalenāpi tatreti paribhāṣitā //

5.8.1.27

carakoktairmayā vākyairanumānāt prasādhitā /
anuktāpi yathā mātrā pañcādvakṣyāmyahaṃ tathā //

5.8.1.28

eṣāṃ kaṣāyakalpānāṃ pravibhāgo vidhīyate /
kaṣāyakalpe trividhe yaścaturguṇitodakaḥ //

5.8.1.29

kaṣāyakalpaḥ sneheṣu sādhyeṣveva samāśritaḥ /
vaidyaiḥ prāyeṇa na tathā yaḥ ṣoḍaśaguṇodakaḥ //

5.8.1.30

caturguṇodake pakṣe snehāddravyaṃ caturguṇam /
aṣṭāviṃśaṃ palaśataṃ kvāthyadravyasya jāyate //

5.8.1.31

snehaprasthe vipaktavye śuṣkaṃ tacca bhavedyadi /
ārdraṃ ceduddhṛtaṃ sadyastataḥ palaśatadvayam //

5.8.1.32

snehaprasthe bhavetsādhye ṣaṭpañcāśat palādhikam /
evaṃ bahutvāt dravyasya yaścaturguṇitodakaḥ //

5.8.1.33

sakalpo 'bhimatastatra snehaḥ syādvīryavattaraḥ /
sahasrapākāḥ snehāstu śatapākāśca kīrtitāḥ //

5.8.1.34

subhāvitaṃ svalpamapi dravyaṃ tadbahukarmakṛt /
tasmādbahutaraṃ dravyaṃ yatra pakṣe prayujyate //

5.8.1.35

snehapākeṣu saḥ śreyānityeṣa tu mayāśritaḥ /
snehapākavidhāveva prayogastasya yujyate //

5.8.1.36

pācanāḥ śamanīyāśca ye kaṣāyā jvarādiṣu /
udīritāḥ punasteṣu kaṣāyeṣūpakalpyate //

5.8.1.37

caturguṇādaka peyaṃ kaṣāyasya palaṃ bhavet /
tasmāddravyapalaṃ vaidyāḥ pācaneṣu prayuñjate //

5.8.1.38

mātrāṃ tu vaidyāḥ kvāthasya pāyayanti catuṣpalām /
kriyamāṇaḥ prasiddho 'yaṃ pāramparyāgato vidhiḥ //

5.8.1.39

vādhituṃ śakyate naiva jñāpakaṃ cātra vidyate /
palaṃ vatsakabījasya śrapayitvā rasaṃ pibet //

5.8.1.40

ācāryacarakeṇaivamatisāre tu bhāṣitam /
paṭolādye kaṣāye ca kvāthyadravyapalaṃ kṛtam //

5.8.1.41

caturguṇena toyena paceddravyapale sati /
caturbhāgāvaśeṣaṃ tu peyaṃ kvāthapalaṃ bhavet //

5.8.1.42

śāstre kuṣṭhe ca mātrā sā mahatī samprakāśitā /
catuṣpalā kaṣāyasya mātrā yā bhiṣajāṃ matā //

5.8.1.43

pale caturguṇajale sā mātrā na prasidhyati /
evaṃ sati ca sādhyaṃ syādbheṣajānāṃ catuṣpalam //

5.8.1.44

catuṣpalasya dravyasya kvathitasya caturguṇe /
toye caturthaśeṣasya peyaḥ kvāthaścatuṣpalaḥ //

5.8.1.45

bhaṭṭāraharicandreṇa kharaṇāde prakīrtitā /
pātavyā ṣaṭpalā mātrā tasya dravyapalāni ṣaṭ //

5.8.1.46

kvāthāni saṃprayujyante jalaṃ dravyāccaturguṇam /
paṭolādye ca tenāpi kvāthyadravyapalaṃ kṛtam //

5.8.1.47

kharaṇādakṛtā mātrā peyā tenaiva ṣaṭpalā /
parasparaviruddhaṃ tattasyāpyetat prayujyate //

5.8.1.48

aprasiddho vidhiścāyaṃ kaṣāyasya jvarādiṣu /
na ṣaṭpalāni kvāthyante na ca toyaṃ caturguṇam //

5.8.1.49

caturguṇodakā tasmāt paribhāṣā na yujyate /
jvarādīnāṃ kaṣāyeṣu sneheṣveva hi sā matā //

5.8.1.50

kṛṣṇātreyamuniproktā yā ṣoḍaśaguṇodakā /
jvarādiṣu kaṣāyāṇāṃ grahaṇaṃ kriyate tayā //

5.8.1.51

caturguṇodakā yāpi paribhāṣopadiśyate /
tatrāpi hi viśeṣo 'yamanyaḥ kaiścidupāśritaḥ //

5.8.1.52

sneheṣu palanirdeśo yeṣu na vidyate /
prasthavyapekṣayā cātra saṅkhyeyamudakauṣadham //

5.8.1.53

palavyapekṣayā cāpi samācāro dvidhā api /
pūrvaṃ prasthavyapekṣā yā proktā vijñāpake sati //

5.8.1.54

dravyāṇāṃ palanirdeśo yatrokto miśrake tathā /
palavyapekṣayaivātra toyamevaṃ caturguṇam //

5.8.1.55

pradeśāntaranirdeśāccarake 'pyanumīyate /
kaṣāyamātrā pātavyā yadyapyaparibhāṣitā //

5.8.1.56

svarṇakṣīryādike yoge pāṇḍurogacikitsite /
pātavyā kathitā mātrā gomūtreṇa catuṣpalā //

5.8.1.57

rohiṇīkaṭukādīnāṃ pittagulmacikitsite /
ghṛtaṃ muktvā kaṣāyasya proktā mātrā catuṣpalā //

5.8.1.58

ato 'numānāccarake siddhā mātrā catuṣpalā /
dravyāṇāṃ ca palaṃ kvāthyaṃ paṭolādye prakīrtitam //

5.8.1.59

palaṃ vatsakabījasya nirdiṣṭaṃ cātisārike /
tat ṣoḍaśaguṇe toye yadi na kvāthyate tataḥ //

5.8.1.60

caturguṇodake toye peyaṃ kvāthapalaṃ bhavet /
ityetat ṣoḍaśaguṇaṃ toyaṃ yatra prayujyate //

5.8.1.61

eṣaiva carakasyāpi paribhāṣānumīyate /
pātavyeṣu kaṣāyeṣu mustaparpaṭakādiṣu //

5.8.1.62

viśeṣaḥ kathyate 'nyo 'pi māne śuṣkadravāśraye /
śuṣkadravyāśrayaṃ mānaṃ nirdiśya yadudāhṛtam //

5.8.1.63

draveṣu dviguṇaṃ mānaṃ sadyaścaivoddhṛteṣu ca /
dviguṇaṃ mānamityetadārabhya kuḍavāditi //

5.8.1.64

śuṣkāṇāṃ ca dravāṇāṃ ca samaṃ tu kuḍavādadhaḥ /
tulāyāmapi naiveṣṭā dviguṇā mānakalpanā //

5.8.1.65

tulāpalaśataṃ caiva tacchruṣkadravayormatam /
palaṃ caturguṇaṃ ceṣṭaṃ prasiddhajñāpakādikam //

5.8.1.66

sahācaratulāyāstu rase tailāḍhakaṃ pacet /
yaduktaṃ śatamevātra palānāṃ parigṛhyate //

5.8.1.67

catuḥsuvarṇametacca palaṃ nāṣṭasuvarṇakam /
dravyasya dviguṇatve syāt palamaṣṭasuvarṇakam //

5.8.1.68

naivāñjalau na prasṛte na pale na palādadhaḥ /
dravāṇāmauṣadhānāṃ hi dviguṇaṃ mānamiṣyate //

5.8.1.69

dviguṇatve draveṣu syāt palamaṣṭasuvaṇakam /
tenaiṣāṃ dviguṇatvena kriyāmārgo virudhyate //

5.8.1.70

kuḍavādyāsu saṃjñāsu dravāṇāṃ dviguṇo vidhiḥ /
vidyate jñāpakaṃ cātra carakācāryadarśitam //

5.8.1.71

spaṣṭārthameva paṭhitamidaṃ kuṣṭhacikitsite /
salilāḍhake 'ṣṭabhāge śeṣe pūto raso grāhyaḥ //

5.8.1.72

te ca kaṣāyāṣṭapale catuṣpalaṃ sarpiṣaśca paktavyam /
yāvatsyādaṣṭapalaṃ śeṣaṃ peyaṃ tataḥ koṣṇamiti //

5.8.1.73

aṣṭabhāgāvaśeṣe tu palānāmaṣṭakadvayam /
palasya dviguṇe māne kriyamāṇe na yujyate //

5.8.1.74

dviguṇe hi pale tat syādekameva palāṣṭakam /
catuṣpalaṃ ca dātavyaṃ yat proktaṃ saha sarpisā //

5.8.1.75

palasya dviguṇe māne tadapyaṣṭapalaṃ bhavet /
catuḥsuvarṇaṃ hi palaṃ śuṣkāṇāmiṣyate yataḥ //

5.8.1.76

dviguṇatvāt dravāṇāṃ hi tat syādaṣṭasuvarṇakam /
nirūhamātrānirdeśa evaṃ sati ca bādhyate //

5.8.1.77

prasṛtārdhaṃ samārabhya dvādaśa prasṛtāḥ param /
eṣā mātrā dviguṇitā dviguṇe prasṛte bhavet //

5.8.1.78

nirūhamātrā śāstroktā dvādaśaprasṛtāstathā /
catvāriṃśat palāni syuraṣṭābhiradhikāni ca //

5.8.1.79

vyādhyādiṣu tu madhyeṣu kvāthasyāñjaliriṣyate /
atra suśrutanidaśe kvātho 'yaṃ dviguṇo bhavet //

5.8.1.80

svarasāt kvathitācchītāt kaṣāyāt ṣaṭpalaṃ pibet /
yaduktaṃ kharaṇādena taddvādaśapalaṃ bhavet //

5.8.1.81

paittike paṭhyate gulme sarpiṣaśca catuṣpalam /
pibet saṃmūrchitaṃ tena gulmaḥ śāmyati paittikaḥ //

5.8.1.82

catuṣpalaṃ ghṛtasyedaṃ mātrāpyaṣṭapalaṃ bhavet /
svarṇakṣīryādike yoge gomūtrāñjaliriṣyate //

5.8.1.83

añjalerdviguṇatvāddhi mātrā sāṣṭapalā bhavet /
gaulmike trāyamāṇādye ghṛte ca paripaṭhyate //

5.8.1.84

rasasyāmalakekṣūṇāṃ kṣīrasya ca ghṛtasya ca /
palāni pṛthagaṣṭāṣṭau kṛtvā samyagvipācayet //

5.8.1.85

aṣṭau pratyekametāni syuḥ ṣoḍaśa palāni tu /
tasmādevaṃprakāreṣu nirdeśeṣu virudhyate //

5.8.1.86

dravāṇāṃ dviguṇaṃ mānaṃ tatkāryaṃ kuḍavādiṣu /
ārdreṣvapi na sarveṣu sadyasteṣūdghṛteṣu ca //

5.8.1.87

dviguṇaṃ mānamicchanti viśeṣo 'tra ca kalpyate /
śuṣkāṇi viniyujyante daśamūlādikāni hi //

5.8.1.88

teṣveva dviguṇaṃ mānaṃ na sarveṣūdghṛteṣu hi /
ārdrāṇāmeva yeṣāṃ tu prasiddhimupakalpayet //

5.8.1.89

vāsāghṛte vṛṣaghṛte taile sāhacare tathā /
ārdrāṇāṃ dviguṇaṃ mānamevamādiṣu neṣyate //

5.8.1.90

ārdrāṇāmeva teṣāṃ hi prayogaḥ śasyate yataḥ /
śatāvarīmūlatulāścatasro yāḥ prakīrtitāḥ //

5.8.1.91

nai tatra dviguṇaṃ mānaṃ bhiṣagbhiḥ kaiścidāśritam /
vadyabuddhivikāsārthamidamanyat prakāśyate //

5.8.1.92

kvāthyānāmauṣadhānāṃ hi pramāṇaṃ yatra noditam /
caturguṇaṃ ca nirdiṣṭamanyat kṣīrādikaṃ dravam //

5.8.1.93

kaṣāyo 'pyauṣadhānāṃ hi tatra kāryaścaturguṇaḥ /
udāharaṇamatreṣṭaṃ mahākalyāṇakaṃ ghṛtam //

5.8.1.94

evamevauṣadhānāṃ hi pramāṇaṃ yatra noditam /
dviguṇaṃ cāpi nirdiṣṭamanyat kṣīrādikaṃ dravam //

5.8.1.95

kaṣāyo 'pyauṣadhānāṃ hi dviguṇastatra yujyate /
vāsādikaṃ jvare proktamatrodāharaṇaṃ smṛtam //

5.8.1.96

nirdiṣṭaṃ kṣīramanyadvā dravaṃ yatra caturguṇam /
kvāthauṣadhānāṃ mānaṃ ca proktaṃ noktaṃ jalasya tu //

5.8.1.97

tatroṣadhivaśādeva saṅkhyā kvāthasya gamyate /
caturguṇodakā tatra paribhāṣā yadīṣyate //

5.8.1.98

tato dravyasamastatra kaṣāyaḥ parikalpyate /
yadā tu paribhāṣeṣṭā yā ṣoḍaśaguṇodakā //

5.8.1.99

caturthaśeṣaḥ kvāthaḥ syāttato dravyāccaturguṇaḥ /
atra sāhacaraṃ tailamudāharaṇāmiṣyate //

5.8.1.100

yatrauṣadhaṃ kaṣāyo 'pi dravaṃ kṣīrādikaṃ trayam /
pramāṇaṃ tu tathā noktaṃ snehasyoktaṃ na vā bhavet //

5.8.1.101

tulyaṃ kvāthena dātavyaṃ tatra kṣīrādikaṃ dravam /
kartavyaṃ ca tathā tat syādyathā snehāccaturguṇam //

5.8.1.102

gaulmiko miśrakasneha udāharaṇamatra hi /
evaṃ vai dviguṇe snehāt triguṇe ca prakīrtite //

5.8.1.103

kṣīrādike drave kāryaṃ kaṣāyagrahaṇaṃ tathā /
yathā kaṣāyasahitaṃ dravaṃ syāttaccaturguṇam //

5.8.1.104

atrodāharaṇaṃ tat syādyathāsnehāccaturguṇaḥ /
kaṣāyaḥ paṭhyate yatra pramāṇaṃ cāsya noditam //

5.8.1.105

caturguṇaṃ vāpyadhikaṃ proktaṃ kṣīrādikaṃ dravam /
tatrāpi ca prayoktavyaṃ snehāt kvāthaṃ caturguṇam //

5.8.1.106

pañcamūlakaṣāyeṇa piṇyākaṃ bahuvārṣikam /
paṭhyate vātaroge tadudāharaṇamatra hi //

5.8.1.107

bahūni yatra paṭhyante kvacit snehe dravāṇi hi /
bahūnāmapi teṣāṃ ca parimāṇaṃ na paṭhyate //

5.8.1.108

sarveṣāṃ samudāyaḥ syāttatra snehāccaturguṇaḥ /
snehapākavidhiṃ kecidevaṃ samanucakṣate //

5.8.1.109

bahuṣvekaikamicchanti kecittatra samaṃ dravam /
ityevaṃ matabhedāttu yathā kvāthavidhau tathā //

5.8.1.110

caturguṇodakaḥ pakṣo yadā tatra samāśritaḥ /
bahudravyaṃ kila sneho vīryavāñchatapākavat //

5.8.1.111

anayaivopapatyā tu samudāyaṃ caturguṇam /
necchanti kecit pratyekamāhuḥ snehasamaṃ dravam //

5.8.1.112

grahaṇīraugike snehe pañcamūlābhayādike /
śuktena mātuluṅgasya svarasenaivamāditaḥ //

5.8.1.113

udāharaṇamatrāsti yo vāpyanyo bahudravaḥ /
ślokaireṣoṇutailasya kathyate pākasaṃvidhiḥ //

5.8.1.114

yasya sādhayituṃ tailaṃ yāvanmātramabhīpsitam /
tatrauṣadhāni tāvanti datvā toyaṃ caturguṇam //

5.8.1.115

kaṣāyārthaṃ vipacyante yaḥ kaṣāyaścaturguṇaḥ /
yāvanmātrasya tailasya dadyāt pādāvaśeṣitam //

5.8.1.116

yāvanmātramasau tailāt kaṣāyo nāvatāryate /
caturguṇo 'tra kiṃ tarhi pākyāddaśaguṇaḥ kṛtaḥ //

5.8.1.117

caturguṇena toyena prāptāni paribhāṣayā /
kvāthyāni yāni tānyatra pākyāḥ śataguṇe jale //

5.8.1.118

kvāthyante paribhāṣā tu śāstravākyena bādhitā /
ityevamaṇutailasya kartavyaṃ samprasādhanam //

5.8.1.119

gadyokto yaḥ punaḥ ślokairarthaḥ samanugīyate /
tadvyaktivyavasāyārthaṃ dviruktiḥ sā na garhyate /
prāgukto 'pi mayārtho yaḥ ślokaistasmāt prakāśitaḥ //
]

Original text: Aṣṭāṅgasaṃgraha · Edition: e-text by SARIT · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0

Esc