Ashtanga Sangraha · Chapter 5.8.1
paribhāṣāḥ pravakṣyante cikitsāyāṃ susaṃśritāḥ /
dravyāṇi ṣoḍaśaguṇe salile kvāthayet bhiṣak //
caturthaśeṣaḥ pūtastu kaṣāyo grāhya iṣyate /
atha kvāthyeṣu teṣūktaṃ toyādanyat drava bhavet //
taccāmbuvat prayoktavyaṃ tat ṣoḍaśaguṇaṃ tataḥ /
dravaṃ yattatra paṭhitaṃ kṣīraṃ vā dadhimastu vā //
mūtraṃ takraṃ surāmaṇḍaṃ yadi vāpyamlakāñjikam /
jalavat ṣoḍaśaguṇaṃ tat syāt pādāvaśeṣitam //
anirdiṣṭe pramāṇe tu kvāthyānāṃ ca dravasya ca /
kaṣāyapākakalpo 'yaṃ kṛṣṇātreyeṇa varṇitaḥ //
kartavyaṃ sati nirdeśe yathānirdiṣṭameva hi /
asyāstu paribhāṣāyāḥ ṣaḍaṅgādāvasambhavāt //
tatra prasiddhimāśritya bheṣajeṣu jaleṣu ca /
tathā vidheyā bhāgāḥ syurvyādhyādisadṛśā yathā //
tasmādardhapalaṃ vāpi karṣannayamathāpi vā /
dravyāṇāṃ syāt palaṃ vāpi dviprasthamudakasya tu //
tatodhikaṃ vā kartavyamūhāpohaviśāradaiḥ /
hīnaṃ vāpi tataḥ kāryamevaṃ yūṣe ca pānake //
māṃsaudanāsavāriṣṭapeyāsu ca vitarkayet /
snehādisādhanāyokto niryūho yatra tatra hi //
tatrāpi ṣoḍaśaguṇaḥ pakṣoyaṃ parigṛhyate /
dravyaṃ snehasamaṃ kvāthyamatra pakṣe prayujyate //
kaṣāya eva cettatra dravārthaṃ kevalo bhavet /
tathānyadapi tatroktaṃ dravaṃ kṣīrādikaṃ bhavet //
tatonurūpaṃ saṅkhyāya dravyaṃ toyena sādhayet /
dravyaṃ snehasamaṃ kvāthyamanyatrāpi drave sati //
na tatra yujyate tasmādanurūpeṇa kalpayet /
anyetu bhiṣajaḥprāhuḥ kvāthyānyaṣṭaguṇe 'mbhasi //
kvāthyaṃ tu bhavati snehādatra dviguṇamauṣadham /
kaṣāyeṇaiva cet sādhyaḥ satyanyasmin drave tathā //
sādhayedanurūpeṇa kecidevaṃ pracakṣate /
caturguṇena toyena kvāthayedauṣadhāni tu //
ṛṣīṇāṃ suśrutādīnāṃ sarveṣāṃ matamīdṛśam /
etāvāṃstu viśeṣo 'tra śeṣamātrāpi pūrvavat //
kvāthyaṃ tu bheṣajaṃ snehādatra pakṣe caturguṇam /
palavyapekṣayā dravyādatha toyaṃ caturguṇam //
prasthavyapekṣayā dravyādyadā toyaṃ caturguṇam /
kriyate dviguṇaṃ kvāthyaṃ tataḥ snehāt prayujyate //
dravāṇāṃ dviguṇaṃ prasthaṃ śuṣkāt prasthādyato mataḥ /
prasiddhistu cikitsāyāṃ dvidhā hi bhiṣajāmiha //
palavyapeksayāpyasti tathā prasthavyapekṣayā /
suśrutasya tu yaḥ pūrvamupanyastaścirantanaḥ /
pāṭhaḥ palavyapekṣāyāṃ jñāpakaṃ tadudāhṛtam //
ityevaṃ trividhaḥ proktaḥ kaṣāyagrahaṇaṃ prati /
evamanyatra sarveṣāṃ kalkāt snehaścaturguṇaḥ //
caturguṇaṃ dravaṃ snehādyatra yat paṭhyate dravam /
anukte tu drave deyaṃ jalameva caturguṇam //
kalkakalpastu carake kaṣāyāṇāṃ na kīrtitaḥ //
snehapākavidhistūkta evaṃ dṛḍhabalena tu /
carako 'rdhakṛte śāstre brahmabhūyaṃ gato yataḥ //
kaṣāyasya tu peyasya yadi vā kalkacūrṇayoḥ /
mātrā dṛḍhabalenāpi tatreti paribhāṣitā //
carakoktairmayā vākyairanumānāt prasādhitā /
anuktāpi yathā mātrā pañcādvakṣyāmyahaṃ tathā //
eṣāṃ kaṣāyakalpānāṃ pravibhāgo vidhīyate /
kaṣāyakalpe trividhe yaścaturguṇitodakaḥ //
kaṣāyakalpaḥ sneheṣu sādhyeṣveva samāśritaḥ /
vaidyaiḥ prāyeṇa na tathā yaḥ ṣoḍaśaguṇodakaḥ //
caturguṇodake pakṣe snehāddravyaṃ caturguṇam /
aṣṭāviṃśaṃ palaśataṃ kvāthyadravyasya jāyate //
snehaprasthe vipaktavye śuṣkaṃ tacca bhavedyadi /
ārdraṃ ceduddhṛtaṃ sadyastataḥ palaśatadvayam //
snehaprasthe bhavetsādhye ṣaṭpañcāśat palādhikam /
evaṃ bahutvāt dravyasya yaścaturguṇitodakaḥ //
sakalpo 'bhimatastatra snehaḥ syādvīryavattaraḥ /
sahasrapākāḥ snehāstu śatapākāśca kīrtitāḥ //
subhāvitaṃ svalpamapi dravyaṃ tadbahukarmakṛt /
tasmādbahutaraṃ dravyaṃ yatra pakṣe prayujyate //
snehapākeṣu saḥ śreyānityeṣa tu mayāśritaḥ /
snehapākavidhāveva prayogastasya yujyate //
pācanāḥ śamanīyāśca ye kaṣāyā jvarādiṣu /
udīritāḥ punasteṣu kaṣāyeṣūpakalpyate //
caturguṇādaka peyaṃ kaṣāyasya palaṃ bhavet /
tasmāddravyapalaṃ vaidyāḥ pācaneṣu prayuñjate //
mātrāṃ tu vaidyāḥ kvāthasya pāyayanti catuṣpalām /
kriyamāṇaḥ prasiddho 'yaṃ pāramparyāgato vidhiḥ //
vādhituṃ śakyate naiva jñāpakaṃ cātra vidyate /
palaṃ vatsakabījasya śrapayitvā rasaṃ pibet //
ācāryacarakeṇaivamatisāre tu bhāṣitam /
paṭolādye kaṣāye ca kvāthyadravyapalaṃ kṛtam //
caturguṇena toyena paceddravyapale sati /
caturbhāgāvaśeṣaṃ tu peyaṃ kvāthapalaṃ bhavet //
śāstre kuṣṭhe ca mātrā sā mahatī samprakāśitā /
catuṣpalā kaṣāyasya mātrā yā bhiṣajāṃ matā //
pale caturguṇajale sā mātrā na prasidhyati /
evaṃ sati ca sādhyaṃ syādbheṣajānāṃ catuṣpalam //
catuṣpalasya dravyasya kvathitasya caturguṇe /
toye caturthaśeṣasya peyaḥ kvāthaścatuṣpalaḥ //
bhaṭṭāraharicandreṇa kharaṇāde prakīrtitā /
pātavyā ṣaṭpalā mātrā tasya dravyapalāni ṣaṭ //
kvāthāni saṃprayujyante jalaṃ dravyāccaturguṇam /
paṭolādye ca tenāpi kvāthyadravyapalaṃ kṛtam //
kharaṇādakṛtā mātrā peyā tenaiva ṣaṭpalā /
parasparaviruddhaṃ tattasyāpyetat prayujyate //
aprasiddho vidhiścāyaṃ kaṣāyasya jvarādiṣu /
na ṣaṭpalāni kvāthyante na ca toyaṃ caturguṇam //
caturguṇodakā tasmāt paribhāṣā na yujyate /
jvarādīnāṃ kaṣāyeṣu sneheṣveva hi sā matā //
kṛṣṇātreyamuniproktā yā ṣoḍaśaguṇodakā /
jvarādiṣu kaṣāyāṇāṃ grahaṇaṃ kriyate tayā //
caturguṇodakā yāpi paribhāṣopadiśyate /
tatrāpi hi viśeṣo 'yamanyaḥ kaiścidupāśritaḥ //
sneheṣu palanirdeśo yeṣu na vidyate /
prasthavyapekṣayā cātra saṅkhyeyamudakauṣadham //
palavyapekṣayā cāpi samācāro dvidhā api /
pūrvaṃ prasthavyapekṣā yā proktā vijñāpake sati //
dravyāṇāṃ palanirdeśo yatrokto miśrake tathā /
palavyapekṣayaivātra toyamevaṃ caturguṇam //
pradeśāntaranirdeśāccarake 'pyanumīyate /
kaṣāyamātrā pātavyā yadyapyaparibhāṣitā //
svarṇakṣīryādike yoge pāṇḍurogacikitsite /
pātavyā kathitā mātrā gomūtreṇa catuṣpalā //
rohiṇīkaṭukādīnāṃ pittagulmacikitsite /
ghṛtaṃ muktvā kaṣāyasya proktā mātrā catuṣpalā //
ato 'numānāccarake siddhā mātrā catuṣpalā /
dravyāṇāṃ ca palaṃ kvāthyaṃ paṭolādye prakīrtitam //
palaṃ vatsakabījasya nirdiṣṭaṃ cātisārike /
tat ṣoḍaśaguṇe toye yadi na kvāthyate tataḥ //
caturguṇodake toye peyaṃ kvāthapalaṃ bhavet /
ityetat ṣoḍaśaguṇaṃ toyaṃ yatra prayujyate //
eṣaiva carakasyāpi paribhāṣānumīyate /
pātavyeṣu kaṣāyeṣu mustaparpaṭakādiṣu //
viśeṣaḥ kathyate 'nyo 'pi māne śuṣkadravāśraye /
śuṣkadravyāśrayaṃ mānaṃ nirdiśya yadudāhṛtam //
draveṣu dviguṇaṃ mānaṃ sadyaścaivoddhṛteṣu ca /
dviguṇaṃ mānamityetadārabhya kuḍavāditi //
śuṣkāṇāṃ ca dravāṇāṃ ca samaṃ tu kuḍavādadhaḥ /
tulāyāmapi naiveṣṭā dviguṇā mānakalpanā //
tulāpalaśataṃ caiva tacchruṣkadravayormatam /
palaṃ caturguṇaṃ ceṣṭaṃ prasiddhajñāpakādikam //
sahācaratulāyāstu rase tailāḍhakaṃ pacet /
yaduktaṃ śatamevātra palānāṃ parigṛhyate //
catuḥsuvarṇametacca palaṃ nāṣṭasuvarṇakam /
dravyasya dviguṇatve syāt palamaṣṭasuvarṇakam //
naivāñjalau na prasṛte na pale na palādadhaḥ /
dravāṇāmauṣadhānāṃ hi dviguṇaṃ mānamiṣyate //
dviguṇatve draveṣu syāt palamaṣṭasuvaṇakam /
tenaiṣāṃ dviguṇatvena kriyāmārgo virudhyate //
kuḍavādyāsu saṃjñāsu dravāṇāṃ dviguṇo vidhiḥ /
vidyate jñāpakaṃ cātra carakācāryadarśitam //
spaṣṭārthameva paṭhitamidaṃ kuṣṭhacikitsite /
salilāḍhake 'ṣṭabhāge śeṣe pūto raso grāhyaḥ //
te ca kaṣāyāṣṭapale catuṣpalaṃ sarpiṣaśca paktavyam /
yāvatsyādaṣṭapalaṃ śeṣaṃ peyaṃ tataḥ koṣṇamiti //
aṣṭabhāgāvaśeṣe tu palānāmaṣṭakadvayam /
palasya dviguṇe māne kriyamāṇe na yujyate //
dviguṇe hi pale tat syādekameva palāṣṭakam /
catuṣpalaṃ ca dātavyaṃ yat proktaṃ saha sarpisā //
palasya dviguṇe māne tadapyaṣṭapalaṃ bhavet /
catuḥsuvarṇaṃ hi palaṃ śuṣkāṇāmiṣyate yataḥ //
dviguṇatvāt dravāṇāṃ hi tat syādaṣṭasuvarṇakam /
nirūhamātrānirdeśa evaṃ sati ca bādhyate //
prasṛtārdhaṃ samārabhya dvādaśa prasṛtāḥ param /
eṣā mātrā dviguṇitā dviguṇe prasṛte bhavet //
nirūhamātrā śāstroktā dvādaśaprasṛtāstathā /
catvāriṃśat palāni syuraṣṭābhiradhikāni ca //
vyādhyādiṣu tu madhyeṣu kvāthasyāñjaliriṣyate /
atra suśrutanidaśe kvātho 'yaṃ dviguṇo bhavet //
svarasāt kvathitācchītāt kaṣāyāt ṣaṭpalaṃ pibet /
yaduktaṃ kharaṇādena taddvādaśapalaṃ bhavet //
paittike paṭhyate gulme sarpiṣaśca catuṣpalam /
pibet saṃmūrchitaṃ tena gulmaḥ śāmyati paittikaḥ //
catuṣpalaṃ ghṛtasyedaṃ mātrāpyaṣṭapalaṃ bhavet /
svarṇakṣīryādike yoge gomūtrāñjaliriṣyate //
añjalerdviguṇatvāddhi mātrā sāṣṭapalā bhavet /
gaulmike trāyamāṇādye ghṛte ca paripaṭhyate //
rasasyāmalakekṣūṇāṃ kṣīrasya ca ghṛtasya ca /
palāni pṛthagaṣṭāṣṭau kṛtvā samyagvipācayet //
aṣṭau pratyekametāni syuḥ ṣoḍaśa palāni tu /
tasmādevaṃprakāreṣu nirdeśeṣu virudhyate //
dravāṇāṃ dviguṇaṃ mānaṃ tatkāryaṃ kuḍavādiṣu /
ārdreṣvapi na sarveṣu sadyasteṣūdghṛteṣu ca //
dviguṇaṃ mānamicchanti viśeṣo 'tra ca kalpyate /
śuṣkāṇi viniyujyante daśamūlādikāni hi //
teṣveva dviguṇaṃ mānaṃ na sarveṣūdghṛteṣu hi /
ārdrāṇāmeva yeṣāṃ tu prasiddhimupakalpayet //
vāsāghṛte vṛṣaghṛte taile sāhacare tathā /
ārdrāṇāṃ dviguṇaṃ mānamevamādiṣu neṣyate //
ārdrāṇāmeva teṣāṃ hi prayogaḥ śasyate yataḥ /
śatāvarīmūlatulāścatasro yāḥ prakīrtitāḥ //
nai tatra dviguṇaṃ mānaṃ bhiṣagbhiḥ kaiścidāśritam /
vadyabuddhivikāsārthamidamanyat prakāśyate //
kvāthyānāmauṣadhānāṃ hi pramāṇaṃ yatra noditam /
caturguṇaṃ ca nirdiṣṭamanyat kṣīrādikaṃ dravam //
kaṣāyo 'pyauṣadhānāṃ hi tatra kāryaścaturguṇaḥ /
udāharaṇamatreṣṭaṃ mahākalyāṇakaṃ ghṛtam //
evamevauṣadhānāṃ hi pramāṇaṃ yatra noditam /
dviguṇaṃ cāpi nirdiṣṭamanyat kṣīrādikaṃ dravam //
kaṣāyo 'pyauṣadhānāṃ hi dviguṇastatra yujyate /
vāsādikaṃ jvare proktamatrodāharaṇaṃ smṛtam //
nirdiṣṭaṃ kṣīramanyadvā dravaṃ yatra caturguṇam /
kvāthauṣadhānāṃ mānaṃ ca proktaṃ noktaṃ jalasya tu //
tatroṣadhivaśādeva saṅkhyā kvāthasya gamyate /
caturguṇodakā tatra paribhāṣā yadīṣyate //
tato dravyasamastatra kaṣāyaḥ parikalpyate /
yadā tu paribhāṣeṣṭā yā ṣoḍaśaguṇodakā //
caturthaśeṣaḥ kvāthaḥ syāttato dravyāccaturguṇaḥ /
atra sāhacaraṃ tailamudāharaṇāmiṣyate //
yatrauṣadhaṃ kaṣāyo 'pi dravaṃ kṣīrādikaṃ trayam /
pramāṇaṃ tu tathā noktaṃ snehasyoktaṃ na vā bhavet //
tulyaṃ kvāthena dātavyaṃ tatra kṣīrādikaṃ dravam /
kartavyaṃ ca tathā tat syādyathā snehāccaturguṇam //
gaulmiko miśrakasneha udāharaṇamatra hi /
evaṃ vai dviguṇe snehāt triguṇe ca prakīrtite //
kṣīrādike drave kāryaṃ kaṣāyagrahaṇaṃ tathā /
yathā kaṣāyasahitaṃ dravaṃ syāttaccaturguṇam //
atrodāharaṇaṃ tat syādyathāsnehāccaturguṇaḥ /
kaṣāyaḥ paṭhyate yatra pramāṇaṃ cāsya noditam //
caturguṇaṃ vāpyadhikaṃ proktaṃ kṣīrādikaṃ dravam /
tatrāpi ca prayoktavyaṃ snehāt kvāthaṃ caturguṇam //
pañcamūlakaṣāyeṇa piṇyākaṃ bahuvārṣikam /
paṭhyate vātaroge tadudāharaṇamatra hi //
bahūni yatra paṭhyante kvacit snehe dravāṇi hi /
bahūnāmapi teṣāṃ ca parimāṇaṃ na paṭhyate //
sarveṣāṃ samudāyaḥ syāttatra snehāccaturguṇaḥ /
snehapākavidhiṃ kecidevaṃ samanucakṣate //
bahuṣvekaikamicchanti kecittatra samaṃ dravam /
ityevaṃ matabhedāttu yathā kvāthavidhau tathā //
caturguṇodakaḥ pakṣo yadā tatra samāśritaḥ /
bahudravyaṃ kila sneho vīryavāñchatapākavat //
anayaivopapatyā tu samudāyaṃ caturguṇam /
necchanti kecit pratyekamāhuḥ snehasamaṃ dravam //
grahaṇīraugike snehe pañcamūlābhayādike /
śuktena mātuluṅgasya svarasenaivamāditaḥ //
udāharaṇamatrāsti yo vāpyanyo bahudravaḥ /
ślokaireṣoṇutailasya kathyate pākasaṃvidhiḥ //
yasya sādhayituṃ tailaṃ yāvanmātramabhīpsitam /
tatrauṣadhāni tāvanti datvā toyaṃ caturguṇam //
kaṣāyārthaṃ vipacyante yaḥ kaṣāyaścaturguṇaḥ /
yāvanmātrasya tailasya dadyāt pādāvaśeṣitam //
yāvanmātramasau tailāt kaṣāyo nāvatāryate /
caturguṇo 'tra kiṃ tarhi pākyāddaśaguṇaḥ kṛtaḥ //
caturguṇena toyena prāptāni paribhāṣayā /
kvāthyāni yāni tānyatra pākyāḥ śataguṇe jale //
kvāthyante paribhāṣā tu śāstravākyena bādhitā /
ityevamaṇutailasya kartavyaṃ samprasādhanam //
gadyokto yaḥ punaḥ ślokairarthaḥ samanugīyate /
tadvyaktivyavasāyārthaṃ dviruktiḥ sā na garhyate /
prāgukto 'pi mayārtho yaḥ ślokaistasmāt prakāśitaḥ //
]
Original text: Aṣṭāṅgasaṃgraha · Edition: e-text by SARIT · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0