અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 5.8.1

પરિભાષાઃ પ્રવક્ષ્યન્તે ચિકિત્સાયાં સુસંશ્રિતાઃ ।
દ્રવ્યાણિ ષોડશગુણે સલિલે ક્વાથયેત્ ભિષક્ ॥

ચતુર્થશેષઃ પૂતસ્તુ કષાયો ગ્રાહ્ય ઇષ્યતે ।
અથ ક્વાથ્યેષુ તેષૂક્તં તોયાદન્યત્ દ્રવ ભવેત્ ॥

તચ્ચામ્બુવત્ પ્રયોક્તવ્યં તત્ ષોડશગુણં તતઃ ।
દ્રવં યત્તત્ર પઠિતં ક્ષીરં વા દધિમસ્તુ વા ॥

મૂત્રં તક્રં સુરામણ્ડં યદિ વાપ્યમ્લકાઞ્જિકમ્ ।
જલવત્ ષોડશગુણં તત્ સ્યાત્ પાદાવશેષિતમ્ ॥

અનિર્દિષ્ટે પ્રમાણે તુ ક્વાથ્યાનાં ચ દ્રવસ્ય ચ ।
કષાયપાકકલ્પો ઽયં કૃષ્ણાત્રેયેણ વર્ણિતઃ ॥

કર્તવ્યં સતિ નિર્દેશે યથાનિર્દિષ્ટમેવ હિ ।
અસ્યાસ્તુ પરિભાષાયાઃ ષડઙ્ગાદાવસમ્ભવાત્ ॥

તત્ર પ્રસિદ્ધિમાશ્રિત્ય ભેષજેષુ જલેષુ ચ ।
તથા વિધેયા ભાગાઃ સ્યુર્વ્યાધ્યાદિસદૃશા યથા ॥

તસ્માદર્ધપલં વાપિ કર્ષન્નયમથાપિ વા ।
દ્રવ્યાણાં સ્યાત્ પલં વાપિ દ્વિપ્રસ્થમુદકસ્ય તુ ॥

તતોધિકં વા કર્તવ્યમૂહાપોહવિશારદૈઃ ।
હીનં વાપિ તતઃ કાર્યમેવં યૂષે ચ પાનકે ॥

માંસૌદનાસવારિષ્ટપેયાસુ ચ વિતર્કયેત્ ।
સ્નેહાદિસાધનાયોક્તો નિર્યૂહો યત્ર તત્ર હિ ॥

તત્રાપિ ષોડશગુણઃ પક્ષોયં પરિગૃહ્યતે ।
દ્રવ્યં સ્નેહસમં ક્વાથ્યમત્ર પક્ષે પ્રયુજ્યતે ॥

કષાય એવ ચેત્તત્ર દ્રવાર્થં કેવલો ભવેત્ ।
તથાન્યદપિ તત્રોક્તં દ્રવં ક્ષીરાદિકં ભવેત્ ॥

તતોનુરૂપં સઙ્ખ્યાય દ્રવ્યં તોયેન સાધયેત્ ।
દ્રવ્યં સ્નેહસમં ક્વાથ્યમન્યત્રાપિ દ્રવે સતિ ॥

ન તત્ર યુજ્યતે તસ્માદનુરૂપેણ કલ્પયેત્ ।
અન્યેતુ ભિષજઃપ્રાહુઃ ક્વાથ્યાન્યષ્ટગુણે ઽમ્ભસિ ॥

ક્વાથ્યં તુ ભવતિ સ્નેહાદત્ર દ્વિગુણમૌષધમ્ ।
કષાયેણૈવ ચેત્ સાધ્યઃ સત્યન્યસ્મિન્ દ્રવે તથા ॥

સાધયેદનુરૂપેણ કેચિદેવં પ્રચક્ષતે ।
ચતુર્ગુણેન તોયેન ક્વાથયેદૌષધાનિ તુ ॥

ઋષીણાં સુશ્રુતાદીનાં સર્વેષાં મતમીદૃશમ્ ।
એતાવાંસ્તુ વિશેષો ઽત્ર શેષમાત્રાપિ પૂર્વવત્ ॥

ક્વાથ્યં તુ ભેષજં સ્નેહાદત્ર પક્ષે ચતુર્ગુણમ્ ।
પલવ્યપેક્ષયા દ્રવ્યાદથ તોયં ચતુર્ગુણમ્ ॥

પ્રસ્થવ્યપેક્ષયા દ્રવ્યાદ્યદા તોયં ચતુર્ગુણમ્ ।
ક્રિયતે દ્વિગુણં ક્વાથ્યં તતઃ સ્નેહાત્ પ્રયુજ્યતે ॥

દ્રવાણાં દ્વિગુણં પ્રસ્થં શુષ્કાત્ પ્રસ્થાદ્યતો મતઃ ।
પ્રસિદ્ધિસ્તુ ચિકિત્સાયાં દ્વિધા હિ ભિષજામિહ ॥

પલવ્યપેક્સયાપ્યસ્તિ તથા પ્રસ્થવ્યપેક્ષયા ।
સુશ્રુતસ્ય તુ યઃ પૂર્વમુપન્યસ્તશ્ચિરન્તનઃ ।
પાઠઃ પલવ્યપેક્ષાયાં જ્ઞાપકં તદુદાહૃતમ્ ॥

ઇત્યેવં ત્રિવિધઃ પ્રોક્તઃ કષાયગ્રહણં પ્રતિ ।
એવમન્યત્ર સર્વેષાં કલ્કાત્ સ્નેહશ્ચતુર્ગુણઃ ॥

ચતુર્ગુણં દ્રવં સ્નેહાદ્યત્ર યત્ પઠ્યતે દ્રવમ્ ।
અનુક્તે તુ દ્રવે દેયં જલમેવ ચતુર્ગુણમ્ ॥

કલ્કકલ્પસ્તુ ચરકે કષાયાણાં ન કીર્તિતઃ ॥

સ્નેહપાકવિધિસ્તૂક્ત એવં દૃઢબલેન તુ ।
ચરકો ઽર્ધકૃતે શાસ્ત્રે બ્રહ્મભૂયં ગતો યતઃ ॥

કષાયસ્ય તુ પેયસ્ય યદિ વા કલ્કચૂર્ણયોઃ ।
માત્રા દૃઢબલેનાપિ તત્રેતિ પરિભાષિતા ॥

ચરકોક્તૈર્મયા વાક્યૈરનુમાનાત્ પ્રસાધિતા ।
અનુક્તાપિ યથા માત્રા પઞ્ચાદ્વક્ષ્યામ્યહં તથા ॥

એષાં કષાયકલ્પાનાં પ્રવિભાગો વિધીયતે ।
કષાયકલ્પે ત્રિવિધે યશ્ચતુર્ગુણિતોદકઃ ॥

કષાયકલ્પઃ સ્નેહેષુ સાધ્યેષ્વેવ સમાશ્રિતઃ ।
વૈદ્યૈઃ પ્રાયેણ ન તથા યઃ ષોડશગુણોદકઃ ॥

ચતુર્ગુણોદકે પક્ષે સ્નેહાદ્દ્રવ્યં ચતુર્ગુણમ્ ।
અષ્ટાવિંશં પલશતં ક્વાથ્યદ્રવ્યસ્ય જાયતે ॥

સ્નેહપ્રસ્થે વિપક્તવ્યે શુષ્કં તચ્ચ ભવેદ્યદિ ।
આર્દ્રં ચેદુદ્ધૃતં સદ્યસ્તતઃ પલશતદ્વયમ્ ॥

સ્નેહપ્રસ્થે ભવેત્સાધ્યે ષટ્પઞ્ચાશત્ પલાધિકમ્ ।
એવં બહુત્વાત્ દ્રવ્યસ્ય યશ્ચતુર્ગુણિતોદકઃ ॥

સકલ્પો ઽભિમતસ્તત્ર સ્નેહઃ સ્યાદ્વીર્યવત્તરઃ ।
સહસ્રપાકાઃ સ્નેહાસ્તુ શતપાકાશ્ચ કીર્તિતાઃ ॥

સુભાવિતં સ્વલ્પમપિ દ્રવ્યં તદ્બહુકર્મકૃત્ ।
તસ્માદ્બહુતરં દ્રવ્યં યત્ર પક્ષે પ્રયુજ્યતે ॥

સ્નેહપાકેષુ સઃ શ્રેયાનિત્યેષ તુ મયાશ્રિતઃ ।
સ્નેહપાકવિધાવેવ પ્રયોગસ્તસ્ય યુજ્યતે ॥

પાચનાઃ શમનીયાશ્ચ યે કષાયા જ્વરાદિષુ ।
ઉદીરિતાઃ પુનસ્તેષુ કષાયેષૂપકલ્પ્યતે ॥

ચતુર્ગુણાદક પેયં કષાયસ્ય પલં ભવેત્ ।
તસ્માદ્દ્રવ્યપલં વૈદ્યાઃ પાચનેષુ પ્રયુઞ્જતે ॥

માત્રાં તુ વૈદ્યાઃ ક્વાથસ્ય પાયયન્તિ ચતુષ્પલામ્ ।
ક્રિયમાણઃ પ્રસિદ્ધો ઽયં પારમ્પર્યાગતો વિધિઃ ॥

વાધિતું શક્યતે નૈવ જ્ઞાપકં ચાત્ર વિદ્યતે ।
પલં વત્સકબીજસ્ય શ્રપયિત્વા રસં પિબેત્ ॥

આચાર્યચરકેણૈવમતિસારે તુ ભાષિતમ્ ।
પટોલાદ્યે કષાયે ચ ક્વાથ્યદ્રવ્યપલં કૃતમ્ ॥

ચતુર્ગુણેન તોયેન પચેદ્દ્રવ્યપલે સતિ ।
ચતુર્ભાગાવશેષં તુ પેયં ક્વાથપલં ભવેત્ ॥

શાસ્ત્રે કુષ્ઠે ચ માત્રા સા મહતી સમ્પ્રકાશિતા ।
ચતુષ્પલા કષાયસ્ય માત્રા યા ભિષજાં મતા ॥

પલે ચતુર્ગુણજલે સા માત્રા ન પ્રસિધ્યતિ ।
એવં સતિ ચ સાધ્યં સ્યાદ્ભેષજાનાં ચતુષ્પલમ્ ॥

ચતુષ્પલસ્ય દ્રવ્યસ્ય ક્વથિતસ્ય ચતુર્ગુણે ।
તોયે ચતુર્થશેષસ્ય પેયઃ ક્વાથશ્ચતુષ્પલઃ ॥

ભટ્ટારહરિચન્દ્રેણ ખરણાદે પ્રકીર્તિતા ।
પાતવ્યા ષટ્પલા માત્રા તસ્ય દ્રવ્યપલાનિ ષટ્ ॥

ક્વાથાનિ સંપ્રયુજ્યન્તે જલં દ્રવ્યાચ્ચતુર્ગુણમ્ ।
પટોલાદ્યે ચ તેનાપિ ક્વાથ્યદ્રવ્યપલં કૃતમ્ ॥

ખરણાદકૃતા માત્રા પેયા તેનૈવ ષટ્પલા ।
પરસ્પરવિરુદ્ધં તત્તસ્યાપ્યેતત્ પ્રયુજ્યતે ॥

અપ્રસિદ્ધો વિધિશ્ચાયં કષાયસ્ય જ્વરાદિષુ ।
ન ષટ્પલાનિ ક્વાથ્યન્તે ન ચ તોયં ચતુર્ગુણમ્ ॥

ચતુર્ગુણોદકા તસ્માત્ પરિભાષા ન યુજ્યતે ।
જ્વરાદીનાં કષાયેષુ સ્નેહેષ્વેવ હિ સા મતા ॥

કૃષ્ણાત્રેયમુનિપ્રોક્તા યા ષોડશગુણોદકા ।
જ્વરાદિષુ કષાયાણાં ગ્રહણં ક્રિયતે તયા ॥

ચતુર્ગુણોદકા યાપિ પરિભાષોપદિશ્યતે ।
તત્રાપિ હિ વિશેષો ઽયમન્યઃ કૈશ્ચિદુપાશ્રિતઃ ॥

સ્નેહેષુ પલનિર્દેશો યેષુ ન વિદ્યતે ।
પ્રસ્થવ્યપેક્ષયા ચાત્ર સઙ્ખ્યેયમુદકૌષધમ્ ॥

પલવ્યપેક્ષયા ચાપિ સમાચારો દ્વિધા અપિ ।
પૂર્વં પ્રસ્થવ્યપેક્ષા યા પ્રોક્તા વિજ્ઞાપકે સતિ ॥

દ્રવ્યાણાં પલનિર્દેશો યત્રોક્તો મિશ્રકે તથા ।
પલવ્યપેક્ષયૈવાત્ર તોયમેવં ચતુર્ગુણમ્ ॥

પ્રદેશાન્તરનિર્દેશાચ્ચરકે ઽપ્યનુમીયતે ।
કષાયમાત્રા પાતવ્યા યદ્યપ્યપરિભાષિતા ॥

સ્વર્ણક્ષીર્યાદિકે યોગે પાણ્ડુરોગચિકિત્સિતે ।
પાતવ્યા કથિતા માત્રા ગોમૂત્રેણ ચતુષ્પલા ॥

રોહિણીકટુકાદીનાં પિત્તગુલ્મચિકિત્સિતે ।
ઘૃતં મુક્ત્વા કષાયસ્ય પ્રોક્તા માત્રા ચતુષ્પલા ॥

અતો ઽનુમાનાચ્ચરકે સિદ્ધા માત્રા ચતુષ્પલા ।
દ્રવ્યાણાં ચ પલં ક્વાથ્યં પટોલાદ્યે પ્રકીર્તિતમ્ ॥

પલં વત્સકબીજસ્ય નિર્દિષ્ટં ચાતિસારિકે ।
તત્ ષોડશગુણે તોયે યદિ ન ક્વાથ્યતે તતઃ ॥

ચતુર્ગુણોદકે તોયે પેયં ક્વાથપલં ભવેત્ ।
ઇત્યેતત્ ષોડશગુણં તોયં યત્ર પ્રયુજ્યતે ॥

એષૈવ ચરકસ્યાપિ પરિભાષાનુમીયતે ।
પાતવ્યેષુ કષાયેષુ મુસ્તપર્પટકાદિષુ ॥

વિશેષઃ કથ્યતે ઽન્યો ઽપિ માને શુષ્કદ્રવાશ્રયે ।
શુષ્કદ્રવ્યાશ્રયં માનં નિર્દિશ્ય યદુદાહૃતમ્ ॥

દ્રવેષુ દ્વિગુણં માનં સદ્યશ્ચૈવોદ્ધૃતેષુ ચ ।
દ્વિગુણં માનમિત્યેતદારભ્ય કુડવાદિતિ ॥

શુષ્કાણાં ચ દ્રવાણાં ચ સમં તુ કુડવાદધઃ ।
તુલાયામપિ નૈવેષ્ટા દ્વિગુણા માનકલ્પના ॥

તુલાપલશતં ચૈવ તચ્છ્રુષ્કદ્રવયોર્મતમ્ ।
પલં ચતુર્ગુણં ચેષ્ટં પ્રસિદ્ધજ્ઞાપકાદિકમ્ ॥

સહાચરતુલાયાસ્તુ રસે તૈલાઢકં પચેત્ ।
યદુક્તં શતમેવાત્ર પલાનાં પરિગૃહ્યતે ॥

ચતુઃસુવર્ણમેતચ્ચ પલં નાષ્ટસુવર્ણકમ્ ।
દ્રવ્યસ્ય દ્વિગુણત્વે સ્યાત્ પલમષ્ટસુવર્ણકમ્ ॥

નૈવાઞ્જલૌ ન પ્રસૃતે ન પલે ન પલાદધઃ ।
દ્રવાણામૌષધાનાં હિ દ્વિગુણં માનમિષ્યતે ॥

દ્વિગુણત્વે દ્રવેષુ સ્યાત્ પલમષ્ટસુવણકમ્ ।
તેનૈષાં દ્વિગુણત્વેન ક્રિયામાર્ગો વિરુધ્યતે ॥

કુડવાદ્યાસુ સંજ્ઞાસુ દ્રવાણાં દ્વિગુણો વિધિઃ ।
વિદ્યતે જ્ઞાપકં ચાત્ર ચરકાચાર્યદર્શિતમ્ ॥

સ્પષ્ટાર્થમેવ પઠિતમિદં કુષ્ઠચિકિત્સિતે ।
સલિલાઢકે ઽષ્ટભાગે શેષે પૂતો રસો ગ્રાહ્યઃ ॥

તે ચ કષાયાષ્ટપલે ચતુષ્પલં સર્પિષશ્ચ પક્તવ્યમ્ ।
યાવત્સ્યાદષ્ટપલં શેષં પેયં તતઃ કોષ્ણમિતિ ॥

અષ્ટભાગાવશેષે તુ પલાનામષ્ટકદ્વયમ્ ।
પલસ્ય દ્વિગુણે માને ક્રિયમાણે ન યુજ્યતે ॥

દ્વિગુણે હિ પલે તત્ સ્યાદેકમેવ પલાષ્ટકમ્ ।
ચતુષ્પલં ચ દાતવ્યં યત્ પ્રોક્તં સહ સર્પિસા ॥

પલસ્ય દ્વિગુણે માને તદપ્યષ્ટપલં ભવેત્ ।
ચતુઃસુવર્ણં હિ પલં શુષ્કાણામિષ્યતે યતઃ ॥

દ્વિગુણત્વાત્ દ્રવાણાં હિ તત્ સ્યાદષ્ટસુવર્ણકમ્ ।
નિરૂહમાત્રાનિર્દેશ એવં સતિ ચ બાધ્યતે ॥

પ્રસૃતાર્ધં સમારભ્ય દ્વાદશ પ્રસૃતાઃ પરમ્ ।
એષા માત્રા દ્વિગુણિતા દ્વિગુણે પ્રસૃતે ભવેત્ ॥

નિરૂહમાત્રા શાસ્ત્રોક્તા દ્વાદશપ્રસૃતાસ્તથા ।
ચત્વારિંશત્ પલાનિ સ્યુરષ્ટાભિરધિકાનિ ચ ॥

વ્યાધ્યાદિષુ તુ મધ્યેષુ ક્વાથસ્યાઞ્જલિરિષ્યતે ।
અત્ર સુશ્રુતનિદશે ક્વાથો ઽયં દ્વિગુણો ભવેત્ ॥

સ્વરસાત્ ક્વથિતાચ્છીતાત્ કષાયાત્ ષટ્પલં પિબેત્ ।
યદુક્તં ખરણાદેન તદ્દ્વાદશપલં ભવેત્ ॥

પૈત્તિકે પઠ્યતે ગુલ્મે સર્પિષશ્ચ ચતુષ્પલમ્ ।
પિબેત્ સંમૂર્છિતં તેન ગુલ્મઃ શામ્યતિ પૈત્તિકઃ ॥

ચતુષ્પલં ઘૃતસ્યેદં માત્રાપ્યષ્ટપલં ભવેત્ ।
સ્વર્ણક્ષીર્યાદિકે યોગે ગોમૂત્રાઞ્જલિરિષ્યતે ॥

અઞ્જલેર્દ્વિગુણત્વાદ્ધિ માત્રા સાષ્ટપલા ભવેત્ ।
ગૌલ્મિકે ત્રાયમાણાદ્યે ઘૃતે ચ પરિપઠ્યતે ॥

રસસ્યામલકેક્ષૂણાં ક્ષીરસ્ય ચ ઘૃતસ્ય ચ ।
પલાનિ પૃથગષ્ટાષ્ટૌ કૃત્વા સમ્યગ્વિપાચયેત્ ॥

અષ્ટૌ પ્રત્યેકમેતાનિ સ્યુઃ ષોડશ પલાનિ તુ ।
તસ્માદેવંપ્રકારેષુ નિર્દેશેષુ વિરુધ્યતે ॥

દ્રવાણાં દ્વિગુણં માનં તત્કાર્યં કુડવાદિષુ ।
આર્દ્રેષ્વપિ ન સર્વેષુ સદ્યસ્તેષૂદ્ઘૃતેષુ ચ ॥

દ્વિગુણં માનમિચ્છન્તિ વિશેષો ઽત્ર ચ કલ્પ્યતે ।
શુષ્કાણિ વિનિયુજ્યન્તે દશમૂલાદિકાનિ હિ ॥

તેષ્વેવ દ્વિગુણં માનં ન સર્વેષૂદ્ઘૃતેષુ હિ ।
આર્દ્રાણામેવ યેષાં તુ પ્રસિદ્ધિમુપકલ્પયેત્ ॥

વાસાઘૃતે વૃષઘૃતે તૈલે સાહચરે તથા ।
આર્દ્રાણાં દ્વિગુણં માનમેવમાદિષુ નેષ્યતે ॥

આર્દ્રાણામેવ તેષાં હિ પ્રયોગઃ શસ્યતે યતઃ ।
શતાવરીમૂલતુલાશ્ચતસ્રો યાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ॥

નૈ તત્ર દ્વિગુણં માનં ભિષગ્ભિઃ કૈશ્ચિદાશ્રિતમ્ ।
વદ્યબુદ્ધિવિકાસાર્થમિદમન્યત્ પ્રકાશ્યતે ॥

ક્વાથ્યાનામૌષધાનાં હિ પ્રમાણં યત્ર નોદિતમ્ ।
ચતુર્ગુણં ચ નિર્દિષ્ટમન્યત્ ક્ષીરાદિકં દ્રવમ્ ॥

કષાયો ઽપ્યૌષધાનાં હિ તત્ર કાર્યશ્ચતુર્ગુણઃ ।
ઉદાહરણમત્રેષ્ટં મહાકલ્યાણકં ઘૃતમ્ ॥

એવમેવૌષધાનાં હિ પ્રમાણં યત્ર નોદિતમ્ ।
દ્વિગુણં ચાપિ નિર્દિષ્ટમન્યત્ ક્ષીરાદિકં દ્રવમ્ ॥

કષાયો ઽપ્યૌષધાનાં હિ દ્વિગુણસ્તત્ર યુજ્યતે ।
વાસાદિકં જ્વરે પ્રોક્તમત્રોદાહરણં સ્મૃતમ્ ॥

નિર્દિષ્ટં ક્ષીરમન્યદ્વા દ્રવં યત્ર ચતુર્ગુણમ્ ।
ક્વાથૌષધાનાં માનં ચ પ્રોક્તં નોક્તં જલસ્ય તુ ॥

તત્રોષધિવશાદેવ સઙ્ખ્યા ક્વાથસ્ય ગમ્યતે ।
ચતુર્ગુણોદકા તત્ર પરિભાષા યદીષ્યતે ॥

તતો દ્રવ્યસમસ્તત્ર કષાયઃ પરિકલ્પ્યતે ।
યદા તુ પરિભાષેષ્ટા યા ષોડશગુણોદકા ॥

ચતુર્થશેષઃ ક્વાથઃ સ્યાત્તતો દ્રવ્યાચ્ચતુર્ગુણઃ ।
અત્ર સાહચરં તૈલમુદાહરણામિષ્યતે ॥

યત્રૌષધં કષાયો ઽપિ દ્રવં ક્ષીરાદિકં ત્રયમ્ ।
પ્રમાણં તુ તથા નોક્તં સ્નેહસ્યોક્તં ન વા ભવેત્ ॥

તુલ્યં ક્વાથેન દાતવ્યં તત્ર ક્ષીરાદિકં દ્રવમ્ ।
કર્તવ્યં ચ તથા તત્ સ્યાદ્યથા સ્નેહાચ્ચતુર્ગુણમ્ ॥

ગૌલ્મિકો મિશ્રકસ્નેહ ઉદાહરણમત્ર હિ ।
એવં વૈ દ્વિગુણે સ્નેહાત્ ત્રિગુણે ચ પ્રકીર્તિતે ॥

ક્ષીરાદિકે દ્રવે કાર્યં કષાયગ્રહણં તથા ।
યથા કષાયસહિતં દ્રવં સ્યાત્તચ્ચતુર્ગુણમ્ ॥

અત્રોદાહરણં તત્ સ્યાદ્યથાસ્નેહાચ્ચતુર્ગુણઃ ।
કષાયઃ પઠ્યતે યત્ર પ્રમાણં ચાસ્ય નોદિતમ્ ॥

ચતુર્ગુણં વાપ્યધિકં પ્રોક્તં ક્ષીરાદિકં દ્રવમ્ ।
તત્રાપિ ચ પ્રયોક્તવ્યં સ્નેહાત્ ક્વાથં ચતુર્ગુણમ્ ॥

પઞ્ચમૂલકષાયેણ પિણ્યાકં બહુવાર્ષિકમ્ ।
પઠ્યતે વાતરોગે તદુદાહરણમત્ર હિ ॥

બહૂનિ યત્ર પઠ્યન્તે ક્વચિત્ સ્નેહે દ્રવાણિ હિ ।
બહૂનામપિ તેષાં ચ પરિમાણં ન પઠ્યતે ॥

સર્વેષાં સમુદાયઃ સ્યાત્તત્ર સ્નેહાચ્ચતુર્ગુણઃ ।
સ્નેહપાકવિધિં કેચિદેવં સમનુચક્ષતે ॥

બહુષ્વેકૈકમિચ્છન્તિ કેચિત્તત્ર સમં દ્રવમ્ ।
ઇત્યેવં મતભેદાત્તુ યથા ક્વાથવિધૌ તથા ॥

ચતુર્ગુણોદકઃ પક્ષો યદા તત્ર સમાશ્રિતઃ ।
બહુદ્રવ્યં કિલ સ્નેહો વીર્યવાઞ્છતપાકવત્ ॥

અનયૈવોપપત્યા તુ સમુદાયં ચતુર્ગુણમ્ ।
નેચ્છન્તિ કેચિત્ પ્રત્યેકમાહુઃ સ્નેહસમં દ્રવમ્ ॥

ગ્રહણીરૌગિકે સ્નેહે પઞ્ચમૂલાભયાદિકે ।
શુક્તેન માતુલુઙ્ગસ્ય સ્વરસેનૈવમાદિતઃ ॥

ઉદાહરણમત્રાસ્તિ યો વાપ્યન્યો બહુદ્રવઃ ।
શ્લોકૈરેષોણુતૈલસ્ય કથ્યતે પાકસંવિધિઃ ॥

યસ્ય સાધયિતું તૈલં યાવન્માત્રમભીપ્સિતમ્ ।
તત્રૌષધાનિ તાવન્તિ દત્વા તોયં ચતુર્ગુણમ્ ॥

કષાયાર્થં વિપચ્યન્તે યઃ કષાયશ્ચતુર્ગુણઃ ।
યાવન્માત્રસ્ય તૈલસ્ય દદ્યાત્ પાદાવશેષિતમ્ ॥

યાવન્માત્રમસૌ તૈલાત્ કષાયો નાવતાર્યતે ।
ચતુર્ગુણો ઽત્ર કિં તર્હિ પાક્યાદ્દશગુણઃ કૃતઃ ॥

ચતુર્ગુણેન તોયેન પ્રાપ્તાનિ પરિભાષયા ।
ક્વાથ્યાનિ યાનિ તાન્યત્ર પાક્યાઃ શતગુણે જલે ॥

ક્વાથ્યન્તે પરિભાષા તુ શાસ્ત્રવાક્યેન બાધિતા ।
ઇત્યેવમણુતૈલસ્ય કર્તવ્યં સમ્પ્રસાધનમ્ ॥

ગદ્યોક્તો યઃ પુનઃ શ્લોકૈરર્થઃ સમનુગીયતે ।
તદ્વ્યક્તિવ્યવસાયાર્થં દ્વિરુક્તિઃ સા ન ગર્હ્યતે ।
પ્રાગુક્તો ઽપિ મયાર્થો યઃ શ્લોકૈસ્તસ્માત્ પ્રકાશિતઃ ॥
]