Ashtanga Sangraha · Chapter 5.8
athāto bheṣajakalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ /
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ //
jāṅgale sādhāraṇe vā deśe yathākālaṃ śiśirātapapavanasalilasevite same śucau pradakṣiṇodake śmaśānacaityadevayajanāgārasabhāśvabhrārāmavalmīkoṣaravirahite kuśarohiṣāstīrṇe snigdhakṛṣṇasuvarṇamadhurasurabhimṛttike mṛdāvaphālakṛṣṭenupahatenyairbalvattarairdrumairbheṣajāni praśasyanta iti sāmānyato bhūmiparīkṣā //
viśeṣatastvaśmavatī sthirā gurvī śyāmā kṛṣṇā sthūlatṛṇavṛkṣasasyaprāyā svaguṇabhūyiṣṭhā /
snigdhā śītalāsannodakā snigdhatṛṇasasyakomalavṛkṣaprāyā śuklācāmbuguṇabhūyiṣṭhā /
nānāvarṇalaghvalpapuṣpavatī praviralapāṇḍuvṛkṣaprarohāgniguṇabhūyiṣṭhā /
rūkṣā rāsabhabhasmavarṇā rūkṣatanukoṭaravṛkṣaprāyālparasaprarohānilaguṇabhūyiṣṭhā /
mṛdvī samā śvabhravatyavyaktarasajalā mahāparvatavṛkṣā śyāmā cākāśaguṇabhūyiṣṭhā /
tatrāmbupṛthivīguṇabhūyiṣṭhāsu bhūmiṣu jātāni virecanāni bṛṃhaṇāni ca śasyante /
analānilākāśaguṇabhūyiṣṭhāsu vamanāni /
sarvaguṇayuktāsūbhayatobhāgāni /
ākāśaguṇabhūyiṣṭhāsu śamanāni /
evaṃ balavattamāni bhavanti //
tatra yāni kālajānyupagatasampūrṇapramāṇarasavīryagandhāni kālātapāgnisalilapavanaśastrajantubhiranupahatagandhavarṇarasasparśaprabhāvānyavagāḍhamūlānyudīcyāṃ diśi sthitāni /
teṣāṃ śākhāpalāśamaciraprarūḍhaṃ varṣāvasantayorgrāhyam /
grīṣme mūlāni śiśire vā śīrṇaprarūḍhaparṇānām /
śaradi tvakkandakṣīrāṇi /
hemante sārāṇi /
yathartu puṣpaphalam //
anye punarāhuḥ saumyānyauṣadhāni saumyeṣvṛtuṣvāgneyānyāgneyeṣu /
evamavyāpannānyāpūrṇatararasavīryāṇi ca bhavanti //
atha maṅgalācāraḥ kalyāṇavṛttaḥ śuciḥ śuklavāsāḥ sampūjya ca devatāmaśvinau gobrāhmaṇāṃśca kṛtopavāsaḥ prāṅmukha udaṅmukho vā gṛhṇīyāt /
gṛhītvā cānurūpaguṇavadbhājanasaṃsthānyagāreṣu pūrvottaradvāreṣu nivātapravātaikadeśeṣu nityapuṣpopahārabalikarmavatsvagnisalilopasvedadhūmarajomūṣikacatuṣpadāmanabhigamanīyāni svavacchannāni śikyeṣvāsajya sthāpayet //
tāni sakṣīrāṇyupakalpayet /
tadasampattāvanatikrāntavatsarāṇi /
purāṇāni tu pippalīviḍaṅgaguḍamadhughṛtāni //
api ca /
kṣīraṃ bāṣkayaṇaṃ grāhyaṃ viṇmūtraṃ tacca nīrujām /
vayobalavatāṃ dhātupicchaśṛṅgakhurādikam //
pañcavidhastu bheṣajānāṃ kaṣāyakalpaḥ /
niryāsaḥ kalko niryūhaḥ śītaḥ phāṇṭaśca /
te yathāpūrvaṃ balinaḥ //
tatra sadyaḥsamuddhṛtaprakṣālitakṣuṇṇasya tāntavaniṣpīḍitasya svaraso niryāsaḥ /
upaladaśanādipiṣṭastu kalkaḥ /
śuṣkapiṣṭaḥ sūkṣmatāntavapaṭacyutaścūrṇaḥ /
tasya samastadravyāparityāgādāplutopayogācca kalkādabhedaḥ /
kvātho niryūhaḥ //
tatra bhedyānyauṣadhānyaṇuśo bhedayitvā chedayitvā chedayāni prakṣālyodakena śucaurūkṣāyāmadhaḥpraliptāyāṃ tāmrāyomṛnmayānyatamāyāṃ sthālyāṃ samāvāpya bahvalpapānīyagrāhitāmauṣadhānāmākalayya yāvatā muktarasatā syāt tāvadudakamāsecayecchoṣayecca /
athāgnāvadhiśritya mahatyāsane sukhopaviṣṭaḥ sarvataḥ satatamavalokayan darvyāvaghaṭṭayan mṛdunā paritaḥ samupagacchatānalena sādhayet /
avatārya ca parisrutaṃ yathārhasparśaṃ prayuñjīta //
kṣīrādisahitaṃ ca dravyaṃ na samyaṅmuktarasaṃ bhavatīti vārikvāthapūrvakaṃ kṣīrādyaistadupadeśe anupadagdhaṃ kvāthayet //
śītasalilāplutastu niśāparyuṣitapūtaḥ śītaḥ /
uṣṇāmbhasi kṣuṇṇābhiṣutapūtaḥ phāṇṭaḥ //
tatra samyagrasavīryādīnyauṣadhasya samīkṣya vyādhyāturādibalataśca niryāsādīnāṃ kalpanāṃ mātrāṃ ca saṃśrayet //
tathā ca kecidāhuḥ /
mātrāyā na vyavasthāsti vyādhiṃ koṣṭhaṃ balaṃ vayaḥ /
ālocya deśakālau ca yojyā tadvacca kalpanā //
ityalametadupadiṣṭaṃ buddhimatāṃ jñānaprabodhāya /
yathā tu sarvabhiṣajo vijñāsyanti tathopadekṣyate /
niryāsasya madhyamā mātrā catuṣpalam /
kalkacūrṇayoḥ karṣaḥ palatrayaṃ tadāloḍane //
niryūhe bheṣajapalamudakārdhaprasthe 'dhiśritya pādaśeṣitamavatārayet //
śītaphāṇṭayorauṣadhapalaṃ ṣaṭcaturbhirambupalairāsutamiti //
snehapāke tvanirdiṣṭapramāṇe samuditasya dravasya pādena sneho yojyastatpādena kalkaḥ //
anye punaḥ paṭhanti /
snehapāke tvamānoktau caturguṇavivardhitam /
kalkasnehadravaṃ yojyamadhīte śaunakaḥ punaḥ //
snehe sidhyati śuddhāmbuniṣkvāthasvarasaiḥ kramāt /
kalkasya yojayedaṃśaṃ caturthaṃ ṣaṣṭhamaṣṭamam //
pañcaprabhṛti tu dravaṃ pṛthak snehasamamevāvapet /
anirūpitakalpanaṃ ca bhaiṣajyaṃ kalkīkuryāt /
athaikadhyaṃ pratisaṃsṛjyādhiśritya ca niryūhavatsādhayet //
tatra yadā viramati śabdaḥ prasādamāpadyate sneho yathāsvaṃ varṇagandharasotpattirbhaiṣajyamaṅgulībhyāṃ mṛdyamānamanatimṛdvanatidāruṇamanaṅguligrāhi ca syāt /
sa kālastasyāvataraṇāya //
api ca /
ghṛtasya phenopaśamastailasya tu tadudbhavaḥ /
lehasya tantumattāpsu majjanaṃ saraṇaṃ na ca //
athāvatārya śītībhūtamahatena vāsasā paripūya śucau dṛḍhe kalaśe samāsicyāpidhānena pidhāya śuklena vastrapaṭṭenāvacchādya sūtreṇa subaddhaṃ svanuguptaṃ śucau deśe susthitaṃ sthāpayet //
parimāṇaṃ punaḥ ṣaḍvaṃśyo marīciḥ /
tāḥ ṣaṭsarṣapaḥ /
te 'ṣṭau taṇḍulaḥ /
tau dhānyamāṣaḥ /
tau yavaḥ /
ataḥ paraṃ caturguṇavṛdhyāṇḍikāmāṣakaśāṇakarṣapalakuḍavaprasthāḍhakadroṇavahāḥ kalpyante /
dharaṇaṃ tu palasya daśamo bhāgaḥ /
māṣakasya paryāyo hemo dhānakaśca /
śāṇadvayasya paryāyo draṅkṣaṇaḥ kolo vaṭakaśra /
karṣasya suvarṇamakṣaṃ picurbiḍālapadakaṃ pāṇitalaṃ tindukaṃ kavalagrahaḥ ṣoḍaśikā ca /
karṣadvayasya śuktiraṣṭamikā ca /
palasya muṣṭiḥ prakuñcaścaturthikā bilvamāmraṃ ca /
paladvayasya prasṛto 'ṣṭamānaṃ ca /
kuḍavasyāñjaliḥ /
kuḍavadvayasya mānikā /
āḍhakasya pātraṃ kaṃsaśca /
droṇasya nalvaṇārmaṇonmānaghaṭakumbhakalaśāḥ /
droṇadvayasya śūrpaḥ /
tulā punaḥ palaśataṃ tāni viṃśatirbhāra iti /
bhavati cātra //
śuṣkameyeṣvidaṃ mānaṃ dviguṇaṃ tu dravārdrayoḥ //
peṣaṇāloḍane vāri snehapāke ca nirdrave //
kalpayetsadṛśān bhāgān pramāṇaṃ yatra noditam //
anirdiṣṭāprasiddheṣu mūlaṃ grāhyaṃ tvagādiṣu //
snehapākastridhā mandaścikkaṇaḥ kharacikkaṇaḥ /
mandaḥ kalkasame kiṭṭe cikkaṇo madanopame //
kiñcit sīdati kṛṣṇe ca vartyamāne tu paścimaḥ /
dagdho 'taurdhvaṃ niṣkāryaḥ syādāmastvagnisādakṛt /
mṛdurnasye kharo 'bhyaṅge pāne bastau ca cikkaṇaḥ //
himavadvindhyaśailābhyāṃ prāyo vyāptā vasundharā /
saumyaṃ pathyaṃ ca tatrādyamāgneyaṃ vaindhyamauṣadham //
Original text: Aṣṭāṅgasaṃgraha · Edition: e-text by SARIT · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0