અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 5.8

અથાતો ભેષજકલ્પં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

જાઙ્ગલે સાધારણે વા દેશે યથાકાલં શિશિરાતપપવનસલિલસેવિતે સમે શુચૌ પ્રદક્ષિણોદકે શ્મશાનચૈત્યદેવયજનાગારસભાશ્વભ્રારામવલ્મીકોષરવિરહિતે કુશરોહિષાસ્તીર્ણે સ્નિગ્ધકૃષ્ણસુવર્ણમધુરસુરભિમૃત્તિકે મૃદાવફાલકૃષ્ટેનુપહતેન્યૈર્બલ્વત્તરૈર્દ્રુમૈર્ભેષજાનિ પ્રશસ્યન્ત ઇતિ સામાન્યતો ભૂમિપરીક્ષા ॥

વિશેષતસ્ત્વશ્મવતી સ્થિરા ગુર્વી શ્યામા કૃષ્ણા સ્થૂલતૃણવૃક્ષસસ્યપ્રાયા સ્વગુણભૂયિષ્ઠા ।
સ્નિગ્ધા શીતલાસન્નોદકા સ્નિગ્ધતૃણસસ્યકોમલવૃક્ષપ્રાયા શુક્લાચામ્બુગુણભૂયિષ્ઠા ।
નાનાવર્ણલઘ્વલ્પપુષ્પવતી પ્રવિરલપાણ્ડુવૃક્ષપ્રરોહાગ્નિગુણભૂયિષ્ઠા ।
રૂક્ષા રાસભભસ્મવર્ણા રૂક્ષતનુકોટરવૃક્ષપ્રાયાલ્પરસપ્રરોહાનિલગુણભૂયિષ્ઠા ।
મૃદ્વી સમા શ્વભ્રવત્યવ્યક્તરસજલા મહાપર્વતવૃક્ષા શ્યામા ચાકાશગુણભૂયિષ્ઠા ।
તત્રામ્બુપૃથિવીગુણભૂયિષ્ઠાસુ ભૂમિષુ જાતાનિ વિરેચનાનિ બૃંહણાનિ ચ શસ્યન્તે ।
અનલાનિલાકાશગુણભૂયિષ્ઠાસુ વમનાનિ ।
સર્વગુણયુક્તાસૂભયતોભાગાનિ ।
આકાશગુણભૂયિષ્ઠાસુ શમનાનિ ।
એવં બલવત્તમાનિ ભવન્તિ ॥

તત્ર યાનિ કાલજાન્યુપગતસમ્પૂર્ણપ્રમાણરસવીર્યગન્ધાનિ કાલાતપાગ્નિસલિલપવનશસ્ત્રજન્તુભિરનુપહતગન્ધવર્ણરસસ્પર્શપ્રભાવાન્યવગાઢમૂલાન્યુદીચ્યાં દિશિ સ્થિતાનિ ।
તેષાં શાખાપલાશમચિરપ્રરૂઢં વર્ષાવસન્તયોર્ગ્રાહ્યમ્ ।
ગ્રીષ્મે મૂલાનિ શિશિરે વા શીર્ણપ્રરૂઢપર્ણાનામ્ ।
શરદિ ત્વક્કન્દક્ષીરાણિ ।
હેમન્તે સારાણિ ।
યથર્તુ પુષ્પફલમ્ ॥

અન્યે પુનરાહુઃ સૌમ્યાન્યૌષધાનિ સૌમ્યેષ્વૃતુષ્વાગ્નેયાન્યાગ્નેયેષુ ।
એવમવ્યાપન્નાન્યાપૂર્ણતરરસવીર્યાણિ ચ ભવન્તિ ॥

અથ મઙ્ગલાચારઃ કલ્યાણવૃત્તઃ શુચિઃ શુક્લવાસાઃ સમ્પૂજ્ય ચ દેવતામશ્વિનૌ ગોબ્રાહ્મણાંશ્ચ કૃતોપવાસઃ પ્રાઙ્મુખ ઉદઙ્મુખો વા ગૃહ્ણીયાત્ ।
ગૃહીત્વા ચાનુરૂપગુણવદ્ભાજનસંસ્થાન્યગારેષુ પૂર્વોત્તરદ્વારેષુ નિવાતપ્રવાતૈકદેશેષુ નિત્યપુષ્પોપહારબલિકર્મવત્સ્વગ્નિસલિલોપસ્વેદધૂમરજોમૂષિકચતુષ્પદામનભિગમનીયાનિ સ્વવચ્છન્નાનિ શિક્યેષ્વાસજ્ય સ્થાપયેત્ ॥

તાનિ સક્ષીરાણ્યુપકલ્પયેત્ ।
તદસમ્પત્તાવનતિક્રાન્તવત્સરાણિ ।
પુરાણાનિ તુ પિપ્પલીવિડઙ્ગગુડમધુઘૃતાનિ ॥

અપિ ચ ।
ક્ષીરં બાષ્કયણં ગ્રાહ્યં વિણ્મૂત્રં તચ્ચ નીરુજામ્ ।
વયોબલવતાં ધાતુપિચ્છશૃઙ્ગખુરાદિકમ્ ॥

પઞ્ચવિધસ્તુ ભેષજાનાં કષાયકલ્પઃ ।
નિર્યાસઃ કલ્કો નિર્યૂહઃ શીતઃ ફાણ્ટશ્ચ ।
તે યથાપૂર્વં બલિનઃ ॥

તત્ર સદ્યઃસમુદ્ધૃતપ્રક્ષાલિતક્ષુણ્ણસ્ય તાન્તવનિષ્પીડિતસ્ય સ્વરસો નિર્યાસઃ ।
ઉપલદશનાદિપિષ્ટસ્તુ કલ્કઃ ।
શુષ્કપિષ્ટઃ સૂક્ષ્મતાન્તવપટચ્યુતશ્ચૂર્ણઃ ।
તસ્ય સમસ્તદ્રવ્યાપરિત્યાગાદાપ્લુતોપયોગાચ્ચ કલ્કાદભેદઃ ।
ક્વાથો નિર્યૂહઃ ॥

તત્ર ભેદ્યાન્યૌષધાન્યણુશો ભેદયિત્વા છેદયિત્વા છેદયાનિ પ્રક્ષાલ્યોદકેન શુચૌરૂક્ષાયામધઃપ્રલિપ્તાયાં તામ્રાયોમૃન્મયાન્યતમાયાં સ્થાલ્યાં સમાવાપ્ય બહ્વલ્પપાનીયગ્રાહિતામૌષધાનામાકલય્ય યાવતા મુક્તરસતા સ્યાત્ તાવદુદકમાસેચયેચ્છોષયેચ્ચ ।
અથાગ્નાવધિશ્રિત્ય મહત્યાસને સુખોપવિષ્ટઃ સર્વતઃ સતતમવલોકયન્ દર્વ્યાવઘટ્ટયન્ મૃદુના પરિતઃ સમુપગચ્છતાનલેન સાધયેત્ ।
અવતાર્ય ચ પરિસ્રુતં યથાર્હસ્પર્શં પ્રયુઞ્જીત ॥

ક્ષીરાદિસહિતં ચ દ્રવ્યં ન સમ્યઙ્મુક્તરસં ભવતીતિ વારિક્વાથપૂર્વકં ક્ષીરાદ્યૈસ્તદુપદેશે અનુપદગ્ધં ક્વાથયેત્ ॥

શીતસલિલાપ્લુતસ્તુ નિશાપર્યુષિતપૂતઃ શીતઃ ।
ઉષ્ણામ્ભસિ ક્ષુણ્ણાભિષુતપૂતઃ ફાણ્ટઃ ॥

તત્ર સમ્યગ્રસવીર્યાદીન્યૌષધસ્ય સમીક્ષ્ય વ્યાધ્યાતુરાદિબલતશ્ચ નિર્યાસાદીનાં કલ્પનાં માત્રાં ચ સંશ્રયેત્ ॥

તથા ચ કેચિદાહુઃ ।
માત્રાયા ન વ્યવસ્થાસ્તિ વ્યાધિં કોષ્ઠં બલં વયઃ ।
આલોચ્ય દેશકાલૌ ચ યોજ્યા તદ્વચ્ચ કલ્પના ॥

ઇત્યલમેતદુપદિષ્ટં બુદ્ધિમતાં જ્ઞાનપ્રબોધાય ।
યથા તુ સર્વભિષજો વિજ્ઞાસ્યન્તિ તથોપદેક્ષ્યતે ।
નિર્યાસસ્ય મધ્યમા માત્રા ચતુષ્પલમ્ ।
કલ્કચૂર્ણયોઃ કર્ષઃ પલત્રયં તદાલોડને ॥

નિર્યૂહે ભેષજપલમુદકાર્ધપ્રસ્થે ઽધિશ્રિત્ય પાદશેષિતમવતારયેત્ ॥

શીતફાણ્ટયોરૌષધપલં ષટ્ચતુર્ભિરમ્બુપલૈરાસુતમિતિ ॥

સ્નેહપાકે ત્વનિર્દિષ્ટપ્રમાણે સમુદિતસ્ય દ્રવસ્ય પાદેન સ્નેહો યોજ્યસ્તત્પાદેન કલ્કઃ ॥

અન્યે પુનઃ પઠન્તિ ।
સ્નેહપાકે ત્વમાનોક્તૌ ચતુર્ગુણવિવર્ધિતમ્ ।
કલ્કસ્નેહદ્રવં યોજ્યમધીતે શૌનકઃ પુનઃ ॥

સ્નેહે સિધ્યતિ શુદ્ધામ્બુનિષ્ક્વાથસ્વરસૈઃ ક્રમાત્ ।
કલ્કસ્ય યોજયેદંશં ચતુર્થં ષષ્ઠમષ્ટમમ્ ॥

પઞ્ચપ્રભૃતિ તુ દ્રવં પૃથક્ સ્નેહસમમેવાવપેત્ ।
અનિરૂપિતકલ્પનં ચ ભૈષજ્યં કલ્કીકુર્યાત્ ।
અથૈકધ્યં પ્રતિસંસૃજ્યાધિશ્રિત્ય ચ નિર્યૂહવત્સાધયેત્ ॥

તત્ર યદા વિરમતિ શબ્દઃ પ્રસાદમાપદ્યતે સ્નેહો યથાસ્વં વર્ણગન્ધરસોત્પત્તિર્ભૈષજ્યમઙ્ગુલીભ્યાં મૃદ્યમાનમનતિમૃદ્વનતિદારુણમનઙ્ગુલિગ્રાહિ ચ સ્યાત્ ।
સ કાલસ્તસ્યાવતરણાય ॥

અપિ ચ ।
ઘૃતસ્ય ફેનોપશમસ્તૈલસ્ય તુ તદુદ્ભવઃ ।
લેહસ્ય તન્તુમત્તાપ્સુ મજ્જનં સરણં ન ચ ॥

અથાવતાર્ય શીતીભૂતમહતેન વાસસા પરિપૂય શુચૌ દૃઢે કલશે સમાસિચ્યાપિધાનેન પિધાય શુક્લેન વસ્ત્રપટ્ટેનાવચ્છાદ્ય સૂત્રેણ સુબદ્ધં સ્વનુગુપ્તં શુચૌ દેશે સુસ્થિતં સ્થાપયેત્ ॥

પરિમાણં પુનઃ ષડ્વંશ્યો મરીચિઃ ।
તાઃ ષટ્સર્ષપઃ ।
તે ઽષ્ટૌ તણ્ડુલઃ ।
તૌ ધાન્યમાષઃ ।
તૌ યવઃ ।
અતઃ પરં ચતુર્ગુણવૃધ્યાણ્ડિકામાષકશાણકર્ષપલકુડવપ્રસ્થાઢકદ્રોણવહાઃ કલ્પ્યન્તે ।
ધરણં તુ પલસ્ય દશમો ભાગઃ ।
માષકસ્ય પર્યાયો હેમો ધાનકશ્ચ ।
શાણદ્વયસ્ય પર્યાયો દ્રઙ્ક્ષણઃ કોલો વટકશ્ર ।
કર્ષસ્ય સુવર્ણમક્ષં પિચુર્બિડાલપદકં પાણિતલં તિન્દુકં કવલગ્રહઃ ષોડશિકા ચ ।
કર્ષદ્વયસ્ય શુક્તિરષ્ટમિકા ચ ।
પલસ્ય મુષ્ટિઃ પ્રકુઞ્ચશ્ચતુર્થિકા બિલ્વમામ્રં ચ ।
પલદ્વયસ્ય પ્રસૃતો ઽષ્ટમાનં ચ ।
કુડવસ્યાઞ્જલિઃ ।
કુડવદ્વયસ્ય માનિકા ।
આઢકસ્ય પાત્રં કંસશ્ચ ।
દ્રોણસ્ય નલ્વણાર્મણોન્માનઘટકુમ્ભકલશાઃ ।
દ્રોણદ્વયસ્ય શૂર્પઃ ।
તુલા પુનઃ પલશતં તાનિ વિંશતિર્ભાર ઇતિ ।
ભવતિ ચાત્ર ॥

શુષ્કમેયેષ્વિદં માનં દ્વિગુણં તુ દ્રવાર્દ્રયોઃ ॥

પેષણાલોડને વારિ સ્નેહપાકે ચ નિર્દ્રવે ॥

કલ્પયેત્સદૃશાન્ ભાગાન્ પ્રમાણં યત્ર નોદિતમ્ ॥

અનિર્દિષ્ટાપ્રસિદ્ધેષુ મૂલં ગ્રાહ્યં ત્વગાદિષુ ॥

સ્નેહપાકસ્ત્રિધા મન્દશ્ચિક્કણઃ ખરચિક્કણઃ ।
મન્દઃ કલ્કસમે કિટ્ટે ચિક્કણો મદનોપમે ॥

કિઞ્ચિત્ સીદતિ કૃષ્ણે ચ વર્ત્યમાને તુ પશ્ચિમઃ ।
દગ્ધો ઽતૌર્ધ્વં નિષ્કાર્યઃ સ્યાદામસ્ત્વગ્નિસાદકૃત્ ।
મૃદુર્નસ્યે ખરો ઽભ્યઙ્ગે પાને બસ્તૌ ચ ચિક્કણઃ ॥

હિમવદ્વિન્ધ્યશૈલાભ્યાં પ્રાયો વ્યાપ્તા વસુન્ધરા ।
સૌમ્યં પથ્યં ચ તત્રાદ્યમાગ્નેયં વૈન્ધ્યમૌષધમ્ ॥