Ashtanga Sangraha · Chapter 5.6

athāto bastivyāpatsiddhiṃ vyākhyāsyāmaḥ /
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ //

vibandhagauravādhmānaśirorugvāhanordhvagāḥ /
kukṣiśūlāṅgarugghidhmāhṛtpīḍākartanasravāḥ /
ayogādatiyogācca basteḥ syuḥ ṣaṭṣaḍāpadaḥ //

asnigdhasvinnadehasya gurukoṣṭhasya yojitaḥ /
śīto 'lpasnehalavaṇadravyamātro ghano 'pi vā //

bastiḥ saṅkṣobhya taṃ doṣaṃ durbalatvādanirharan /
karoti vātaviṇmūtravibandhamatidāruṇam //

nābhibastirunāṃ dāhaṃ hṛllepaṃ śvayathuṃ gude /
kaṇḍūṃ gaṇḍāni vaivarṇyamaratiṃ vahnimārdavam //

kvāthadvayaṃ prāgvihitaṃ madhyedoṣe 'tisāriṇi /
uṣṇasya tasmādekasya tatra pānaṃ praśasyate /
phalavartyastathā svedāḥ kālaṃ jñātvā virecanam //

bilvamūlatrivṛddāruyavakolakulatthavān /
surāviṇmūtravān bastiḥ saprākpeṣyastamānayet //

saśeṣāme nirūheṇa mṛdunā doṣa īritaḥ /
mūrchayatyanilaṃ mārgaṃ ruṇaddhyagniṃ hinasti ca //

gauravaklamahṛcchūladāhasammohaveṣṭanam /
tataḥ kuryādupacarettaṃ rūkṣasvedapācanaiḥ //

pippalīkattṛṇośīradārumūrvāśṛtaṃ jalam /
pibet sauvarcalonmiśraṃ dīpanaṃ hṛdviśodhanam //

vacānāgaraśaṭhyo vā dadhimaṇḍena mūrchitāḥ /
peyāḥ prasannayā vā syurariṣṭenāsavena vā //

dārutrikaṭukaṃ pathyāṃ palāśaṃ citrakaṃ śaṭhīm /
piṣṭvā kuṣṭhaṃ ca mūtreṇa pibet kṣārāṃśca dīpanān /
bastimasya vidaddhyācca samūtraṃ dāśamūlikam //

yukto 'lpavīryo doṣāḍhye rūkṣe krūrāśaye 'thavā /
bastirdoṣāvṛto rūddhamārgo rundhyāt samīraṇam //

savimārgo 'nilaḥ kuryādādhmānaṃ marmapīḍanam /
vidāhaṃ gudakoṣṭhasya muṣkavaṅkṣaṇavedanām /
rūṇaddhi hṛdayaṃ śūlairitaścetaśca dhāvati //

svabhyaktasvinnagātrasya tatra vartiṃ prayojayet /
bilvādiśca nirūhaḥ syāt pīlusarṣapamūtravān /
saralāmaradārubhyāṃ sādhitaṃ cānuvāsanam //

bahudoṣe 'bale krūrakoṣṭhe bastistanurmṛduḥ /
śīto 'lpaścāvṛto doṣaiḥ pratihanti samīraṇam //

ūrdhvaṃ so 'nusaran dehaṃ kuryādvāyuḥ śirorujam /
grīvāstambhaṃ pratiśyāyaṃ bādhiryaṃ dṛṣṭivibhramam //

tamuṣṇatailalavaṇapradigdhaṃ svinnamarditam /
tīkṣṇairdhūmaiḥ pradhamanairnasyairāsyavirecanaiḥ /
virekairbastibhiścāśu yojyedānulomikaiḥ //

snigdhasvinne mahādoṣe bastirmṛdvalpabheṣajaḥ /
utkleśyālpaṃ hareddoṣaṃ janayecca pravāhikām //

śophaṃ bastāvapāne ca sadanaṃ corujaṅkṣayoḥ /
vibaddhamāruto janturabhīkṣṇaṃ sa pravāhate //

svedābhyaṅganirūhāṃśca śodhanīyānulomikān /
vidadhyāllaṅkṣayitvā ca vṛttiṃ tasya viriktavat //

kurvato vegasaṃrodhaṃ pīḍito vātimātrayā /
asnigdhalavaṇoṣṇo vā bastiralpo 'lpabheṣajaḥ //

mṛdurvā mārutenordhvaṃ vikṣipto mukhanāsikāt /
nireti mūrchāhṛllāsatṛḍdāhādīn pravartayan //

mūrchāvikāraṃ dṛṣṭvāsya siñcecchītāmbunā mukham /
vījedāklamanāśācca prāṇāyāmaṃ ca kārayet //

pṛṣṭhapārśvodaraṃ mṛdyāt karairuṣṇairadhomukham /
keśeṣūtkṣipya dhunvīta bhāyayedvyāladaṃṣṭribhiḥ /
śastrolkārajapuruṣairbastireti tathā hyadhaḥ //

pāṇivastrairgalāpīḍaṃ kuryānna mriyate yathā /
prāṇodānanirodhāddhi suprasiddhatarāyanaḥ /
apānaḥ pavano bastiṃ tamāśvevāpakarṣati //

kuṣṭhakramukakalkaṃ ca pāyayedamlasaṃyutam /
auṣṇyāttaikṣṇyāt saratvācca bastiṃtasosyānulomayet /
gomūtreṇa trivṛtpathyākalkaṃ vādhonulomanam //

pakvāśayasthite svinne nirūho dāśamūlikaḥ /
yavakolakulatthaiśca vidheyo mūtrasādhitaiḥ //

bastirgomūtrasiddhairvā sāmṛtāvaṃśapallavaiḥ /
pūtīkarañjatvakpatraśaṭhīdevāhvarohiṣaiḥ /
satailaguḍasindhūttho virekauṣadhakalkavān //

bilvādipañcamūlena siddho bastiruraḥsthite /
śirasthe nāvanaṃ dhūmaḥ pracchādyaṃ sarṣapaiḥ śiraḥ //

bastiratyuṣṇatīkṣṇāmlaghano 'ti sveditasya vā /
alpadoṣe mṛdau koṣṭhe prayukto vā punaḥ punaḥ //

atiyogatvamāpannaḥ kukṣiśūlakaro bhavet /
virecanātiyogena sa tulyākṛtisādhanaḥ //

pṛśniparṇīṃ sthirāṃ padmaṃ kāśmaryaṃ madhukotpale /
piṣṭvā drākṣāṃ madhūkaṃ ca kṣīre taṇḍuladhāvane //

drākṣāyāḥ pakkaloṣṭasya prasāde madhukasya vā /
vinīya saghṛtaṃ bastiṃ yuñjyāddāhe 'tiyogaje //

snehasvedairasampādya gurutīkṣṇo 'timātrakaḥ /
duḥsthitāya praṇihito bastirduḥśodhitāya vā //

atipravṛtto marutaṃ kopayet sa vimārgagaḥ /
karotyaṅgarujāṃ jṛmbhāṃ stambhaṃ bhedaṃ ca parvaṇām //

taṃ tailalavaṇābhyaktaṃ sveditaṃ prastarādibhiḥ /
bilvakolayavairaṇḍavaṣārbhūbṛhatīdvayaḥi //

āsthāpayet sasindhūtthairjāṅgalairāśitaṃ rasaiḥ /
tailenānilajiddravyavipakvenānuvāsayet //

mṛdukoṣṭhe 'bale bastiratitīkṣṇo 'tinirharan /
kuryāddhidhmāṃ hitaṃ tatra hidhmāghnaṃ bṛṃhaṇaṃ ca yat //

balābṛhatyādivarākāśmaryaphalasaindhavaiḥ /
saprasannāranālāmlaistailaṃ paktvānuvāsayet //

uṣṇāmbunākṣaṃ pippalyā dadyāllavaṇasaṃyutam /
dhūmaleharasakṣīrasvedāṃścānnaṃ ca vātajit //

atitīkṣṇaḥ savāto vā na vā samyakprapīḍitaḥ /
ghaṭṭayeddhṛdayaṃ bastistatra kāśakuśotkaṭaiḥ //

syāt sāmlalavaṇaskandhakarīrabadarīnalaiḥ /
śṛtairbastirhitaḥ siddho vātaghnaiścānuvāsanam //

mṛdukoṣṭhālpadoṣasya rūkṣatīkṣṇātimātrakaḥ /
hṛtvā bastirmalāñchīghraṃ vātapitte prakopayet //

nābhibastigudāṃste hi kṛntato 'sya muhurmuhuḥ /
vivarṇālpālpamutthānaṃ bastinirlekhanādbhavet //

svāduśītauṣadhaistatra payasyekṣvādibhiḥ śṛtaḥ /
yaṣṭhyāhvatilakalkena bastiḥsyāt kṣīrabhojinaḥ //

sasarjarasayaṣṭyāhvaṃ jiṅgaṇīkardamāñjanam /
vinīya dugdhe bastiḥ syādvyaktāmlarasabhojinaḥ /
picchilaśca hito bastiḥ snehaśca madhuraiḥ śṛtaḥ //

bastiḥkṣārāmlatīkṣṇoṣṇalavaṇaḥ paittikasya vā /
gudaṃ likhan dahan kṣiṇvan karotyasraparisravam //

sa vidagdhaṃ sravatyasraṃ varṇaiḥ pittaṃ ca bhūribhiḥ /
bahuśaścātiyogena mohaṃ gacchati cāsakṛt //

tatrārdraiḥ śālmalīpatraiḥ kṣuṇairājaṃ payaḥ śṛtam /
pūtaṃ ghṛtānvitaṃ bastiṃ dadyādanyāṃśca picchilān //

vaṭādipallaveṣvevaṃ kalpo yavatileṣu ca /
suvarcalopodakayoḥ kacchudāre ca śasyate //

gude ca śītamadhurān kuryāt sekapralepanān /
raktapittātisāraghnī kriyā cātra praśasyate //

dāhādiṣu trivṛtkalkaṃ mṛdvīkāvāriṇā pibet /
taddhi pittaśakṛdvātān hatvā dāhādikān jayet //

viśuddhaśca pibecchītāṃ yavāgūṃ śarkarāyutām /
yuñjyādvātiviriktasya kṣīṇaviṭkasya bhojanam /
māṣayūṣeṇa kulmāṣān pānaṃ dadhyathavā surām //

āmaṃ yaḥ kuṇapaṃ rugvānupaveśyeta sāruciḥ /
sa ghanātiviṣākuṣṭhanatadāruvacāḥ pibet //

śakṛdvātamasṛk pittaṃ kaphaṃ vā yo 'tisāryate /
pakvaṃ tatra svavargīyo bastiḥ śeṣṭhaṃ bhiṣagjitam //

ṣaṇṇāmeṣāṃ dvisaṃsargāttriṃśadbhedā bhavanti tu /
kevalaiḥ sahaṣaṭtriṃśadvidyāt sopadravāṃśca tān //

śūlapravāhikādhmānaparikartārucijvarān /
tṛṇmohadāhamūrchādīṃścaiṣāṃ vidyādupadravān //

tatrāme 'ntarapānaṃ tu kaṭvamlalavaṇairyutam /
pācanaṃ śasyate bastirāme hi pratiṣidhyate //

vātaghnagrāhivargīyo bastiḥ śakṛti śasyate /
svādvamlo vyaktalavaṇaḥ snehabastiḥ samīraṇe //

rakte raktena pitte tu kaṣāyasvādutiktakaḥ /
sāryamāṇe kaphe bastiḥ kaṣāyakaṭutiktakaḥ //

śakṛtā vāyunā vāme tena varcasi vānile /
saṃsṛṣṭe 'ntarapānaṃ syāt kaṭvamlalavaṇairyutam //

pittenāme 'sṛjā tadvat tayorāmena vā punaḥ /
saṃsṛṣṭayorbhavet pānaṃ sakaṭusvādutiktakam //

tathāme kaphasaṃsṛṣṭe kaṣāyakaṭutiktakam /
āmena tu kaphe yukte kaṣāyalavaṇoṣaṇam //

vātena viśi pitte vā viṭpittāsraistathānile /
syāt kaṣāyāmlamadhuraḥ saṃsṛṣṭe bastiruttamaḥ /
bastirvātena rakte tu kāryaḥ svādvamlatiktakaḥ //

śakṛcchoṇitayoḥ pittaśakṛtorasrapittayoḥ /
bastiranyonyasaṃsarge kasāyasvādutiktakaḥ //

kaphena viśi pitte vā kaphe viṭpittayoḥ /
kaṭutiktakaṣāyaḥ syāt saṃsṛṣṭe bastiruttamaḥ //

madhuroṣaṇatiktastu rakte kaphavimūrchite /
mārute kaphasaṃsṛṣṭe kaṭvamlalavaṇo bhavet /
syādbastiḥ kaṭutiktāmlaḥ saṃsṛṣṭe vāyunā kaphe //

tricatuḥpañcaṣaḍyogānevameva vikalpayet /
yuktiścaiṣātisāroktā sarvarogeṣvapi smṛtā //

yugapat ṣaḍrasaṃ ṣaṇṇāṃ saṃsarge pācanaṃ bhavet /
nirāmāṇāṃ tu pañcānāṃ bastiḥ ṣaḍsiko hitaḥ //

udumbaraśalāṭūni jambvāmrodumbaratvacaḥ /
śaṅkhaṃ sarjarasaṃ lākṣāṃ kattṛṇaṃ ca palāṃśikam //

piṣṭvā taiḥ sarpiṣaḥ prasthaṃ kṣīradviguṇitaṃ pacet /
atīsāreṣu sarveṣu peyametadyathābalam //

kacchurādhātakībilvasamaṅgāraktamūlibhiḥ /
masūrāśvatthaśuṅgaiśca yavāgūḥ syājjale śṛtaiḥ //

bālodumbarakaṭvaṅgasamaggāplakṣapallavaiḥ /
masūradhātakīpuṣpabalābhiśca tathā bhavet //

nānāprakārā jāyante vyāpado bastivibhramāt /
yathāyathaṃ yathāvasthaṃ tāsāṃ kurvīta sādhanam //