Ashtanga Sangraha · Chapter 5.5

athātaḥ siddhabastikalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ /
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ /
siddhabastīn prayuñjīta sarvadā sarvadehinām /
nirvyāpado bahuphalān balapuṣṭikarān sukhān //

madhutaile same karṣaḥ sandhavāt dvipacurmisiḥ /
eraṇḍamūlakvāthena nirūho mādhutailikaḥ /
rasāyanaṃ pramehārśaḥ kṛmigulmāntravṛddhinut //

sayaṣṭimadhukaścaiṣa cakṣuṣyo raktapittajit /
yāpano ghanakalkena madhutailarasājyavān //

pāyujānūruvṛṣaṇabastimehanaśūlajit /
prasṛtāṃśairghṛtakṣaudravasātailaiḥ praklpayet /
yāpanaṃ saindhavārdhākṣahapuṣārdhapalānvitam //

eraṇḍamūlaniṣkvātho madhutailaṃ sasaidhavam /
eṣa yuktaratho bastiḥ savacāpippalīphalaḥ //

sakvātho madhuṣaḍgranthāśatāhvāhiṅgusaindhavaḥ /
suradāru ca rāsnā ca bastirdoṣaharaḥ śivaḥ //

pañcamūlasya niṣkvāthastailaṃ māgadhikā madhu /
sasaindhavaḥ samadhukaḥ siddhabastiriti smṛtaḥ //

dvipañcamūlatriphalāphalabilvāni pācayet /
gomūtre tena piṣṭaiśca pāṭhātoyadavatsakaiḥ //

saphalaiḥ kṣaudratailābhyāṃ kṣāreṇa lavaṇena ca /
yukto bastiḥ kaphavyādhipāṇḍurogaviṣūciṣu /
śukrānilavibandheṣu bastyāṭope ca pūjitaḥ //

mustāpāṭhāmṛtairaṇḍabalārāsnāpunarnavam /
mañjiṣṭhāragvadhośīratrāyamāṇākṣarohiṇīḥ //

kanīyaḥ pañcamūlaṃ ca pālikaṃ madanāṣṭakam /
jalāḍhake pacettacca pādaśeṣaṃ parisrutam //

kṣīradviprasthasaṃyuktaṃ kṣīraśeṣaṃ punaḥ pacet /
sapādajāṅgalarasaḥ sasarpirmadhusaindhavaḥ //

piṣṭairyaṣṭīmisiśyāmākaliṅgakarasāñjanaiḥ /
bastiḥ sukhoṣṇo māṃsāgnibalaśukravivardhanaḥ //

vātāsṛṅmohamehārśogulmaviṇmūtrasaṅgraham /
viṣamajvaravīsarpavardhmādhmānapravāhikāḥ //

vaṅkṣaṇorukaṭīkukṣimanyāśrotraśirorujaḥ /
hanyādasṛgdaronmādaśophakāsāśmakuṇḍalān /
cakṣuṣyaḥ putrado rājā yāpanānāṃ rasāyanam //

pṛthak palāṃśaṃ vipacet pañcamūlamagokṣuram /
kṣīrāḍhake caturthasthaṃ piṣṭairyaṣṭyādibhiryutam //

kṣaudratailājyasindhūtthayuktaṃ bastiḥ supūjitaḥ /
viśeṣādbālavṛddhastrīsukumārasukhātmanām //

tadvat sahācarabalāsārivādarbhasādhitam /
kṣīraṃ bastistathābhīruguḍūcībṛhatīdvayaiḥ /
siddhaṃ payo māgadhikāyaṣṭīmadhukakalkavat //

pañcamūlaṃ bṛhatyādi pratidravyaṃ palonmitam /
dvipalaṃ śāligodhūmayavamāṣaṃ sayaṣṭikam //

taiḥ siddhaṃ chāgalaṃ kṣīraṃ kukkuṭāṇḍarasaḥ sitā /
sājyakṣaudradvilavaṇastairbastiḥ śukrakṛtparam /
kalpo 'yaṃ śikhigonardamatsyādyaṇḍaraseṣvapi //

rasaḥ kulīramāṃsasya caṭakāṇḍarasānvitaḥ /
saśarkarāghṛtamadhurbastirvṛṣyatamo mataḥ //

bastasūkarajairmuṣkaiḥ kulīracaṭakāmiṣaiḥ /
siddhaṃ payo bastaśukramuccaṭekṣurakaṃ madhu //

tairghṛtāḍhyo 'lpalavaṇo bastirvṛṣyatamaḥ param /
siddhena payasā bhojyamātmaguptoccaṭekṣuraiḥ //

ato daśadaśāhena yastu bastīn niṣevate /
vājīva puṣṭaḥ savṛṣo gacchati pramadāśatam /
ete mākṣikasaṃyuktāḥ kurvantyativṛṣaṃ naram //

nātiyogaṃ na cāyogaṃ stāmbhinaste ca kurvate //

nirūhā lekhanāḥ prāyo bṛṃhaṇāḥ snehabastayaḥ /
yāpaneṣūbhayaṃ tasmānneṣṭaṃ teṣvanuvāsanam //

mṛdutvānna nivartante yasya tvete prayojitāḥ /
samūtrairbastibhistīkṣṇairāsthāpyaḥ kṣiprameva saḥ //

śophāgnināśapāṇḍutvaśūlārśaḥparikartikāḥ /
syurjvarāścātisārāśca yāpanātyarthasevanāt //

ariṣṭakṣāraśīdhvādyaistatreṣṭā dīpanī kriyā /
yuktyā tasmānniṣeveta yāpanān na prasaṅgataḥ //

mṛdvalpauṣadhasaṃyogāt pādahīnapramāṇataḥ /
alpakālopayogācca teṣu niṣparihāratā //

dravyeṣu yāpanīyeṣu siddhān snehān pṛthak pṛthak /
bastīn sarveṣu vā yuñjyāt parihāravivarjitān //

sahācarābhīrubalārāsnāgokṣurakāt pṛthak /
tulāṃ jaladroṇaśate pacet droṇāvaśeṣite //

pūtaśīte bisadrākṣātavakṣīrīnidigdhikāḥ /
mahāsahākṣudrasahāyaṣṭīmadhumadhūlikāḥ //

jīvakarṣabhakodīcyamṛṇālotpalacandanam /
kharjūratālamajjātmaguptāmalakīkaṇāḥ //

paṭolamedātvakpatraśītapākyodanāhvayāḥ /
kalkīkṛtya kṣipettasmin pṛthak ca prasthasammitam //

rasaṃ varāhamahiṣabastamuṣkodbhavaṃ tathā /
śikhikukkuṭahaṃsāṇḍasambhavaṃ tailasarpiṣī //

dhātrīvidārīsvarasaṃ gavyakṣīrāḍhakadvayam /
brahmabherīmṛdaṅgādininādaiḥ sādhitaṃ ca tat //

sitacchatratrakṛtacchāyaṃ sitavastrāvaguṇṭhitam /
āropitaṃ gajaskandhe pūjayitvā vṛṣadhvajam //

kṛtvā svastyayanaṃ dadyāt snehabastimayantraṇam /
prāptastenātivṛṣatāṃ śramayedvanitāśatam //

nirvalīpalitaḥ kāntaścirajīvī bhavet sa ca /
naṣṭaśukrakṣatakṣīṇaviṣamajvariṇāṃ hitaḥ /
vyāpannārtavaśukrāṇāṃ putradātā rasāyanam //

evaṃ ca bastayo 'nye 'pi kalpyāḥ pākyāśca naikaśaḥ /
śataṃ vārān sahasraṃ vā pācayet sambhave sati //

doṣaghnāḥ saparīhārā vakṣyante snehabastayaḥ //

daśamūlaṃ balāṃ rāsnāmaśvagandhāṃ punarnavām /
guḍūcyairaṇḍapūtīkabhārṅgīvṛṣakarohiṣam //

śatāvarīṃ sahacaraṃ kākanāsāṃ palāṃśakam /
yavamāṣātasīkolakulatthān prasṛtonmitān //

vahe vipācya toyasya droṇaśeṣeṇa tena ca /
pacettailāḍhakaṃ peṣyairjīvanīyaiḥ palonmitaiḥ //

anuvāsanamityetat sarvavātavikāranut /
anūpānāṃ vasā tadvajjīvanīyopasādhitā //

śatāhvāyavabilvāmlaistailaṃ siddhaṃ samīraṇe /
saindhavenāgnivraṇena taptaṃ cānilajiddhṛtam //

jīvantīṃ madanaṃ medāṃ śrāvaṇīṃ madhukaṃ balām /
śatāhvarṣabhakau kṛṣṇāṃ kākanāsāṃ śatāvarīm //

svaguptāṃ kṣīrakākolīṃ karkaṭākhyāṃ śaṭhīṃ vacām /
piṣṭvā tailaṃ ghṛtaṃ kṣīre sādhayeta caturguṇe //

bṛṃhaṇaṃ vātapittaghnaṃ balaśukrāgnivardhanam /
rajaḥśukrāmayaharaṃ putrīyaṃ cānuva sanam //

śiśirasparśavīryaiśca piṣṭaiḥ kṣīre caturguṇe /
tailapādaṃ ghṛtaṃ siddhaṃ pittaghnamanuvāsanam //

saindhavaṃ madanaṃ kuṣṭhaṃ śatāhvā niculo vacā /
drīberaṃ madhukaṃ bhārṅgī devadārusakaṭphalam //

nāgaraṃ puṣkaraṃ medā cavikā citrakaḥ śaṭhī /
viḍaṅgātiviṣe śyāmā hareṇurnīlinī sthirā //

bilvājamodacapalā dantī rāsnā ca taiḥ smaiḥ /
sādhyameraṇḍatailaṃ vā tailaṃ vā kapharoganut //

vardhmodāvartagulmārśaḥplīhamehāḍhyamārutān /
ānāhamaśmarīṃ cāśu hanyāttadanuvāsanam //

sādhitaṃ pañcamūlena tailaṃ bilvādināthavā /
anvāsanaṃ śleṣmaharaṃ dravyairvā kaphaghātibhiḥ /
phalairaṣṭaguṇe cāmle siddhamanvāsanaṃ kaphe //

śūlānāhe tu tadyukto nirūhaḥ paṭumūtravān /
pṛcchati sma munimityatha dhīmānagniveśa iha kintu phalānām /
bastikarmaṇi hitaṃ satataṃ syāt taṃ punarvasuriti praśaśāsa //

iha kuṣṭhahitā garāgarī hitamikṣvākuphalaṃ pramehiṇām /
kuṭajasya phalaṃ hṛdāmaye pravaraṃ kośaphalaṃ tu pāṇḍuṣu //

udare kṛtavedhanaṃ hitaṃ madanaṃ sarvagadāvirodhi ca /
madhuraṃ sakaṣāyatiktakaṃ tadarūkṣaṃ sakaṭūṣṇapicchilam //

kaphapittahṛdāśukāri yannirapāyaṃ pavanānulomi ca /
pravaraṃ tadataḥ phalādiṣu smṛtamāsthāpanayojanāsviti //

atha munivṛṣabhe nigadya vākyaṃ sthitavati vijñapayāmbabhūva bhūyaḥ /
idamatigahanaṃ sahānyaśiṣyairavanigato 'ñjalimagrato nidhāya //

citrakarmaguṇakṛdguruṇokto bastirūrdhvamatha caiti na nābheḥ /
śīghnamāpatati cānu sa dehāt sarvataḥ kathamapohati doṣān //

ūce gurustimitamārutavaśyametat dehasya yadbahirupāśritamantare vā /
duṣṭasya tasya janayannanulomatāṃ tu bastirhinasti viṣamānapi rogapūgān //

śākhāgatāḥ koṣṭhagatāśca rogā marmordhvasarvāvayavāṅgajāśca /
ye santi teṣāṃ na tu kaścidanyo vāyoḥ paraṃ janmani heturasti //

viṭśleṣmapittādimalācayānāṃ vikṣepasaṃhārakaro hi vāyuḥ /
tasyātivṛddhasya śamāya nānyadbasteḥ samaṃ bheṣajamasti yasmāt //

śāmyanti yatnena jite 'nile ca tadīritāḥ pittakaphādayo 'pi /
tasmāccikitsārdhamiti bruvanti sarvāṃ cikitsāmapi bastimeke //

yacca pakvāśastho 'pi doṣānāpādamastakam /
vīryeṇa bastirādatte khastho 'rko bhūrasāniva //

yattatrauṣadhavīryaṃ hi tadapānena vāyunā /
paryāptamacirādeva samānaḥ pratipadyate //

samānādduttaraṃcaivaṃ vyānādyāḥ pavanāḥ kramāt /
te tṛptāḥ prakṛtiṃ yātāḥ śarīrānugrahe sthitāḥ //

prasahya pittaśleṣmāṇau yathāsthānaṃ niveśya ca /
santarpayanti paritaḥ svān svān bhūtaguṇāṃstanau //

vyānastiryagapāno 'dhaḥ prāṇaścordhvaṃ prakarṣati /
yathāsvameva nāḍībhirhāriṇībhirivodakam //

evaṃ vātaiḥ sirābhiśca vapurbastiḥ suyojitaḥ /
vyāpnuvat prasabhaṃ hanti sakṛchrānapi yakṣmaṇaḥ //

bastistasmāt sarvakarmapradhānaṃ sarvātaṅkān hanti niḥśeṣataśca /
srotāṃsyantaḥ śodhayitvā ca kuryādojastejaḥ śukramedhāgnikīptim //