અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 5.6

અથાતો બસ્તિવ્યાપત્સિદ્ધિં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

વિબન્ધગૌરવાધ્માનશિરોરુગ્વાહનોર્ધ્વગાઃ ।
કુક્ષિશૂલાઙ્ગરુગ્ઘિધ્માહૃત્પીડાકર્તનસ્રવાઃ ।
અયોગાદતિયોગાચ્ચ બસ્તેઃ સ્યુઃ ષટ્ષડાપદઃ ॥

અસ્નિગ્ધસ્વિન્નદેહસ્ય ગુરુકોષ્ઠસ્ય યોજિતઃ ।
શીતો ઽલ્પસ્નેહલવણદ્રવ્યમાત્રો ઘનો ઽપિ વા ॥

બસ્તિઃ સઙ્ક્ષોભ્ય તં દોષં દુર્બલત્વાદનિર્હરન્ ।
કરોતિ વાતવિણ્મૂત્રવિબન્ધમતિદારુણમ્ ॥

નાભિબસ્તિરુનાં દાહં હૃલ્લેપં શ્વયથું ગુદે ।
કણ્ડૂં ગણ્ડાનિ વૈવર્ણ્યમરતિં વહ્નિમાર્દવમ્ ॥

ક્વાથદ્વયં પ્રાગ્વિહિતં મધ્યેદોષે ઽતિસારિણિ ।
ઉષ્ણસ્ય તસ્માદેકસ્ય તત્ર પાનં પ્રશસ્યતે ।
ફલવર્ત્યસ્તથા સ્વેદાઃ કાલં જ્ઞાત્વા વિરેચનમ્ ॥

બિલ્વમૂલત્રિવૃદ્દારુયવકોલકુલત્થવાન્ ।
સુરાવિણ્મૂત્રવાન્ બસ્તિઃ સપ્રાક્પેષ્યસ્તમાનયેત્ ॥

સશેષામે નિરૂહેણ મૃદુના દોષ ઈરિતઃ ।
મૂર્છયત્યનિલં માર્ગં રુણદ્ધ્યગ્નિં હિનસ્તિ ચ ॥

ગૌરવક્લમહૃચ્છૂલદાહસમ્મોહવેષ્ટનમ્ ।
તતઃ કુર્યાદુપચરેત્તં રૂક્ષસ્વેદપાચનૈઃ ॥

પિપ્પલીકત્તૃણોશીરદારુમૂર્વાશૃતં જલમ્ ।
પિબેત્ સૌવર્ચલોન્મિશ્રં દીપનં હૃદ્વિશોધનમ્ ॥

વચાનાગરશઠ્યો વા દધિમણ્ડેન મૂર્છિતાઃ ।
પેયાઃ પ્રસન્નયા વા સ્યુરરિષ્ટેનાસવેન વા ॥

દારુત્રિકટુકં પથ્યાં પલાશં ચિત્રકં શઠીમ્ ।
પિષ્ટ્વા કુષ્ઠં ચ મૂત્રેણ પિબેત્ ક્ષારાંશ્ચ દીપનાન્ ।
બસ્તિમસ્ય વિદદ્ધ્યાચ્ચ સમૂત્રં દાશમૂલિકમ્ ॥

યુક્તો ઽલ્પવીર્યો દોષાઢ્યે રૂક્ષે ક્રૂરાશયે ઽથવા ।
બસ્તિર્દોષાવૃતો રૂદ્ધમાર્ગો રુન્ધ્યાત્ સમીરણમ્ ॥

સવિમાર્ગો ઽનિલઃ કુર્યાદાધ્માનં મર્મપીડનમ્ ।
વિદાહં ગુદકોષ્ઠસ્ય મુષ્કવઙ્ક્ષણવેદનામ્ ।
રૂણદ્ધિ હૃદયં શૂલૈરિતશ્ચેતશ્ચ ધાવતિ ॥

સ્વભ્યક્તસ્વિન્નગાત્રસ્ય તત્ર વર્તિં પ્રયોજયેત્ ।
બિલ્વાદિશ્ચ નિરૂહઃ સ્યાત્ પીલુસર્ષપમૂત્રવાન્ ।
સરલામરદારુભ્યાં સાધિતં ચાનુવાસનમ્ ॥

બહુદોષે ઽબલે ક્રૂરકોષ્ઠે બસ્તિસ્તનુર્મૃદુઃ ।
શીતો ઽલ્પશ્ચાવૃતો દોષૈઃ પ્રતિહન્તિ સમીરણમ્ ॥

ઊર્ધ્વં સો ઽનુસરન્ દેહં કુર્યાદ્વાયુઃ શિરોરુજમ્ ।
ગ્રીવાસ્તમ્ભં પ્રતિશ્યાયં બાધિર્યં દૃષ્ટિવિભ્રમમ્ ॥

તમુષ્ણતૈલલવણપ્રદિગ્ધં સ્વિન્નમર્દિતમ્ ।
તીક્ષ્ણૈર્ધૂમૈઃ પ્રધમનૈર્નસ્યૈરાસ્યવિરેચનૈઃ ।
વિરેકૈર્બસ્તિભિશ્ચાશુ યોજ્યેદાનુલોમિકૈઃ ॥

સ્નિગ્ધસ્વિન્ને મહાદોષે બસ્તિર્મૃદ્વલ્પભેષજઃ ।
ઉત્ક્લેશ્યાલ્પં હરેદ્દોષં જનયેચ્ચ પ્રવાહિકામ્ ॥

શોફં બસ્તાવપાને ચ સદનં ચોરુજઙ્ક્ષયોઃ ।
વિબદ્ધમારુતો જન્તુરભીક્ષ્ણં સ પ્રવાહતે ॥

સ્વેદાભ્યઙ્ગનિરૂહાંશ્ચ શોધનીયાનુલોમિકાન્ ।
વિદધ્યાલ્લઙ્ક્ષયિત્વા ચ વૃત્તિં તસ્ય વિરિક્તવત્ ॥

કુર્વતો વેગસંરોધં પીડિતો વાતિમાત્રયા ।
અસ્નિગ્ધલવણોષ્ણો વા બસ્તિરલ્પો ઽલ્પભેષજઃ ॥

મૃદુર્વા મારુતેનોર્ધ્વં વિક્ષિપ્તો મુખનાસિકાત્ ।
નિરેતિ મૂર્છાહૃલ્લાસતૃડ્દાહાદીન્ પ્રવર્તયન્ ॥

મૂર્છાવિકારં દૃષ્ટ્વાસ્ય સિઞ્ચેચ્છીતામ્બુના મુખમ્ ।
વીજેદાક્લમનાશાચ્ચ પ્રાણાયામં ચ કારયેત્ ॥

પૃષ્ઠપાર્શ્વોદરં મૃદ્યાત્ કરૈરુષ્ણૈરધોમુખમ્ ।
કેશેષૂત્ક્ષિપ્ય ધુન્વીત ભાયયેદ્વ્યાલદંષ્ટ્રિભિઃ ।
શસ્ત્રોલ્કારજપુરુષૈર્બસ્તિરેતિ તથા હ્યધઃ ॥

પાણિવસ્ત્રૈર્ગલાપીડં કુર્યાન્ન મ્રિયતે યથા ।
પ્રાણોદાનનિરોધાદ્ધિ સુપ્રસિદ્ધતરાયનઃ ।
અપાનઃ પવનો બસ્તિં તમાશ્વેવાપકર્ષતિ ॥

કુષ્ઠક્રમુકકલ્કં ચ પાયયેદમ્લસંયુતમ્ ।
ઔષ્ણ્યાત્તૈક્ષ્ણ્યાત્ સરત્વાચ્ચ બસ્તિંતસોસ્યાનુલોમયેત્ ।
ગોમૂત્રેણ ત્રિવૃત્પથ્યાકલ્કં વાધોનુલોમનમ્ ॥

પક્વાશયસ્થિતે સ્વિન્ને નિરૂહો દાશમૂલિકઃ ।
યવકોલકુલત્થૈશ્ચ વિધેયો મૂત્રસાધિતૈઃ ॥

બસ્તિર્ગોમૂત્રસિદ્ધૈર્વા સામૃતાવંશપલ્લવૈઃ ।
પૂતીકરઞ્જત્વક્પત્રશઠીદેવાહ્વરોહિષૈઃ ।
સતૈલગુડસિન્ધૂત્થો વિરેકૌષધકલ્કવાન્ ॥

બિલ્વાદિપઞ્ચમૂલેન સિદ્ધો બસ્તિરુરઃસ્થિતે ।
શિરસ્થે નાવનં ધૂમઃ પ્રચ્છાદ્યં સર્ષપૈઃ શિરઃ ॥

બસ્તિરત્યુષ્ણતીક્ષ્ણામ્લઘનો ઽતિ સ્વેદિતસ્ય વા ।
અલ્પદોષે મૃદૌ કોષ્ઠે પ્રયુક્તો વા પુનઃ પુનઃ ॥

અતિયોગત્વમાપન્નઃ કુક્ષિશૂલકરો ભવેત્ ।
વિરેચનાતિયોગેન સ તુલ્યાકૃતિસાધનઃ ॥

પૃશ્નિપર્ણીં સ્થિરાં પદ્મં કાશ્મર્યં મધુકોત્પલે ।
પિષ્ટ્વા દ્રાક્ષાં મધૂકં ચ ક્ષીરે તણ્ડુલધાવને ॥

દ્રાક્ષાયાઃ પક્કલોષ્ટસ્ય પ્રસાદે મધુકસ્ય વા ।
વિનીય સઘૃતં બસ્તિં યુઞ્જ્યાદ્દાહે ઽતિયોગજે ॥

સ્નેહસ્વેદૈરસમ્પાદ્ય ગુરુતીક્ષ્ણો ઽતિમાત્રકઃ ।
દુઃસ્થિતાય પ્રણિહિતો બસ્તિર્દુઃશોધિતાય વા ॥

અતિપ્રવૃત્તો મરુતં કોપયેત્ સ વિમાર્ગગઃ ।
કરોત્યઙ્ગરુજાં જૃમ્ભાં સ્તમ્ભં ભેદં ચ પર્વણામ્ ॥

તં તૈલલવણાભ્યક્તં સ્વેદિતં પ્રસ્તરાદિભિઃ ।
બિલ્વકોલયવૈરણ્ડવષાર્ભૂબૃહતીદ્વયઃઇ ॥

આસ્થાપયેત્ સસિન્ધૂત્થૈર્જાઙ્ગલૈરાશિતં રસૈઃ ।
તૈલેનાનિલજિદ્દ્રવ્યવિપક્વેનાનુવાસયેત્ ॥

મૃદુકોષ્ઠે ઽબલે બસ્તિરતિતીક્ષ્ણો ઽતિનિર્હરન્ ।
કુર્યાદ્ધિધ્માં હિતં તત્ર હિધ્માઘ્નં બૃંહણં ચ યત્ ॥

બલાબૃહત્યાદિવરાકાશ્મર્યફલસૈન્ધવૈઃ ।
સપ્રસન્નારનાલામ્લૈસ્તૈલં પક્ત્વાનુવાસયેત્ ॥

ઉષ્ણામ્બુનાક્ષં પિપ્પલ્યા દદ્યાલ્લવણસંયુતમ્ ।
ધૂમલેહરસક્ષીરસ્વેદાંશ્ચાન્નં ચ વાતજિત્ ॥

અતિતીક્ષ્ણઃ સવાતો વા ન વા સમ્યક્પ્રપીડિતઃ ।
ઘટ્ટયેદ્ધૃદયં બસ્તિસ્તત્ર કાશકુશોત્કટૈઃ ॥

સ્યાત્ સામ્લલવણસ્કન્ધકરીરબદરીનલૈઃ ।
શૃતૈર્બસ્તિર્હિતઃ સિદ્ધો વાતઘ્નૈશ્ચાનુવાસનમ્ ॥

મૃદુકોષ્ઠાલ્પદોષસ્ય રૂક્ષતીક્ષ્ણાતિમાત્રકઃ ।
હૃત્વા બસ્તિર્મલાઞ્છીઘ્રં વાતપિત્તે પ્રકોપયેત્ ॥

નાભિબસ્તિગુદાંસ્તે હિ કૃન્તતો ઽસ્ય મુહુર્મુહુઃ ।
વિવર્ણાલ્પાલ્પમુત્થાનં બસ્તિનિર્લેખનાદ્ભવેત્ ॥

સ્વાદુશીતૌષધૈસ્તત્ર પયસ્યેક્ષ્વાદિભિઃ શૃતઃ ।
યષ્ઠ્યાહ્વતિલકલ્કેન બસ્તિઃસ્યાત્ ક્ષીરભોજિનઃ ॥

સસર્જરસયષ્ટ્યાહ્વં જિઙ્ગણીકર્દમાઞ્જનમ્ ।
વિનીય દુગ્ધે બસ્તિઃ સ્યાદ્વ્યક્તામ્લરસભોજિનઃ ।
પિચ્છિલશ્ચ હિતો બસ્તિઃ સ્નેહશ્ચ મધુરૈઃ શૃતઃ ॥

બસ્તિઃક્ષારામ્લતીક્ષ્ણોષ્ણલવણઃ પૈત્તિકસ્ય વા ।
ગુદં લિખન્ દહન્ ક્ષિણ્વન્ કરોત્યસ્રપરિસ્રવમ્ ॥

સ વિદગ્ધં સ્રવત્યસ્રં વર્ણૈઃ પિત્તં ચ ભૂરિભિઃ ।
બહુશશ્ચાતિયોગેન મોહં ગચ્છતિ ચાસકૃત્ ॥

તત્રાર્દ્રૈઃ શાલ્મલીપત્રૈઃ ક્ષુણૈરાજં પયઃ શૃતમ્ ।
પૂતં ઘૃતાન્વિતં બસ્તિં દદ્યાદન્યાંશ્ચ પિચ્છિલાન્ ॥

વટાદિપલ્લવેષ્વેવં કલ્પો યવતિલેષુ ચ ।
સુવર્ચલોપોદકયોઃ કચ્છુદારે ચ શસ્યતે ॥

ગુદે ચ શીતમધુરાન્ કુર્યાત્ સેકપ્રલેપનાન્ ।
રક્તપિત્તાતિસારઘ્ની ક્રિયા ચાત્ર પ્રશસ્યતે ॥

દાહાદિષુ ત્રિવૃત્કલ્કં મૃદ્વીકાવારિણા પિબેત્ ।
તદ્ધિ પિત્તશકૃદ્વાતાન્ હત્વા દાહાદિકાન્ જયેત્ ॥

વિશુદ્ધશ્ચ પિબેચ્છીતાં યવાગૂં શર્કરાયુતામ્ ।
યુઞ્જ્યાદ્વાતિવિરિક્તસ્ય ક્ષીણવિટ્કસ્ય ભોજનમ્ ।
માષયૂષેણ કુલ્માષાન્ પાનં દધ્યથવા સુરામ્ ॥

આમં યઃ કુણપં રુગ્વાનુપવેશ્યેત સારુચિઃ ।
સ ઘનાતિવિષાકુષ્ઠનતદારુવચાઃ પિબેત્ ॥

શકૃદ્વાતમસૃક્ પિત્તં કફં વા યો ઽતિસાર્યતે ।
પક્વં તત્ર સ્વવર્ગીયો બસ્તિઃ શેષ્ઠં ભિષગ્જિતમ્ ॥

ષણ્ણામેષાં દ્વિસંસર્ગાત્ત્રિંશદ્ભેદા ભવન્તિ તુ ।
કેવલૈઃ સહષટ્ત્રિંશદ્વિદ્યાત્ સોપદ્રવાંશ્ચ તાન્ ॥

શૂલપ્રવાહિકાધ્માનપરિકર્તારુચિજ્વરાન્ ।
તૃણ્મોહદાહમૂર્છાદીંશ્ચૈષાં વિદ્યાદુપદ્રવાન્ ॥

તત્રામે ઽન્તરપાનં તુ કટ્વમ્લલવણૈર્યુતમ્ ।
પાચનં શસ્યતે બસ્તિરામે હિ પ્રતિષિધ્યતે ॥

વાતઘ્નગ્રાહિવર્ગીયો બસ્તિઃ શકૃતિ શસ્યતે ।
સ્વાદ્વમ્લો વ્યક્તલવણઃ સ્નેહબસ્તિઃ સમીરણે ॥

રક્તે રક્તેન પિત્તે તુ કષાયસ્વાદુતિક્તકઃ ।
સાર્યમાણે કફે બસ્તિઃ કષાયકટુતિક્તકઃ ॥

શકૃતા વાયુના વામે તેન વર્ચસિ વાનિલે ।
સંસૃષ્ટે ઽન્તરપાનં સ્યાત્ કટ્વમ્લલવણૈર્યુતમ્ ॥

પિત્તેનામે ઽસૃજા તદ્વત્ તયોરામેન વા પુનઃ ।
સંસૃષ્ટયોર્ભવેત્ પાનં સકટુસ્વાદુતિક્તકમ્ ॥

તથામે કફસંસૃષ્ટે કષાયકટુતિક્તકમ્ ।
આમેન તુ કફે યુક્તે કષાયલવણોષણમ્ ॥

વાતેન વિશિ પિત્તે વા વિટ્પિત્તાસ્રૈસ્તથાનિલે ।
સ્યાત્ કષાયામ્લમધુરઃ સંસૃષ્ટે બસ્તિરુત્તમઃ ।
બસ્તિર્વાતેન રક્તે તુ કાર્યઃ સ્વાદ્વમ્લતિક્તકઃ ॥

શકૃચ્છોણિતયોઃ પિત્તશકૃતોરસ્રપિત્તયોઃ ।
બસ્તિરન્યોન્યસંસર્ગે કસાયસ્વાદુતિક્તકઃ ॥

કફેન વિશિ પિત્તે વા કફે વિટ્પિત્તયોઃ ।
કટુતિક્તકષાયઃ સ્યાત્ સંસૃષ્ટે બસ્તિરુત્તમઃ ॥

મધુરોષણતિક્તસ્તુ રક્તે કફવિમૂર્છિતે ।
મારુતે કફસંસૃષ્ટે કટ્વમ્લલવણો ભવેત્ ।
સ્યાદ્બસ્તિઃ કટુતિક્તામ્લઃ સંસૃષ્ટે વાયુના કફે ॥

ત્રિચતુઃપઞ્ચષડ્યોગાનેવમેવ વિકલ્પયેત્ ।
યુક્તિશ્ચૈષાતિસારોક્તા સર્વરોગેષ્વપિ સ્મૃતા ॥

યુગપત્ ષડ્રસં ષણ્ણાં સંસર્ગે પાચનં ભવેત્ ।
નિરામાણાં તુ પઞ્ચાનાં બસ્તિઃ ષડ્સિકો હિતઃ ॥

ઉદુમ્બરશલાટૂનિ જમ્બ્વામ્રોદુમ્બરત્વચઃ ।
શઙ્ખં સર્જરસં લાક્ષાં કત્તૃણં ચ પલાંશિકમ્ ॥

પિષ્ટ્વા તૈઃ સર્પિષઃ પ્રસ્થં ક્ષીરદ્વિગુણિતં પચેત્ ।
અતીસારેષુ સર્વેષુ પેયમેતદ્યથાબલમ્ ॥

કચ્છુરાધાતકીબિલ્વસમઙ્ગારક્તમૂલિભિઃ ।
મસૂરાશ્વત્થશુઙ્ગૈશ્ચ યવાગૂઃ સ્યાજ્જલે શૃતૈઃ ॥

બાલોદુમ્બરકટ્વઙ્ગસમગ્ગાપ્લક્ષપલ્લવૈઃ ।
મસૂરધાતકીપુષ્પબલાભિશ્ચ તથા ભવેત્ ॥

નાનાપ્રકારા જાયન્તે વ્યાપદો બસ્તિવિભ્રમાત્ ।
યથાયથં યથાવસ્થં તાસાં કુર્વીત સાધનમ્ ॥