અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 5.5

અથાતઃ સિદ્ધબસ્તિકલ્પં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ।
સિદ્ધબસ્તીન્ પ્રયુઞ્જીત સર્વદા સર્વદેહિનામ્ ।
નિર્વ્યાપદો બહુફલાન્ બલપુષ્ટિકરાન્ સુખાન્ ॥

મધુતૈલે સમે કર્ષઃ સન્ધવાત્ દ્વિપચુર્મિસિઃ ।
એરણ્ડમૂલક્વાથેન નિરૂહો માધુતૈલિકઃ ।
રસાયનં પ્રમેહાર્શઃ કૃમિગુલ્માન્ત્રવૃદ્ધિનુત્ ॥

સયષ્ટિમધુકશ્ચૈષ ચક્ષુષ્યો રક્તપિત્તજિત્ ।
યાપનો ઘનકલ્કેન મધુતૈલરસાજ્યવાન્ ॥

પાયુજાનૂરુવૃષણબસ્તિમેહનશૂલજિત્ ।
પ્રસૃતાંશૈર્ઘૃતક્ષૌદ્રવસાતૈલૈઃ પ્રક્લ્પયેત્ ।
યાપનં સૈન્ધવાર્ધાક્ષહપુષાર્ધપલાન્વિતમ્ ॥

એરણ્ડમૂલનિષ્ક્વાથો મધુતૈલં સસૈધવમ્ ।
એષ યુક્તરથો બસ્તિઃ સવચાપિપ્પલીફલઃ ॥

સક્વાથો મધુષડ્ગ્રન્થાશતાહ્વાહિઙ્ગુસૈન્ધવઃ ।
સુરદારુ ચ રાસ્ના ચ બસ્તિર્દોષહરઃ શિવઃ ॥

પઞ્ચમૂલસ્ય નિષ્ક્વાથસ્તૈલં માગધિકા મધુ ।
સસૈન્ધવઃ સમધુકઃ સિદ્ધબસ્તિરિતિ સ્મૃતઃ ॥

દ્વિપઞ્ચમૂલત્રિફલાફલબિલ્વાનિ પાચયેત્ ।
ગોમૂત્રે તેન પિષ્ટૈશ્ચ પાઠાતોયદવત્સકૈઃ ॥

સફલૈઃ ક્ષૌદ્રતૈલાભ્યાં ક્ષારેણ લવણેન ચ ।
યુક્તો બસ્તિઃ કફવ્યાધિપાણ્ડુરોગવિષૂચિષુ ।
શુક્રાનિલવિબન્ધેષુ બસ્ત્યાટોપે ચ પૂજિતઃ ॥

મુસ્તાપાઠામૃતૈરણ્ડબલારાસ્નાપુનર્નવમ્ ।
મઞ્જિષ્ઠારગ્વધોશીરત્રાયમાણાક્ષરોહિણીઃ ॥

કનીયઃ પઞ્ચમૂલં ચ પાલિકં મદનાષ્ટકમ્ ।
જલાઢકે પચેત્તચ્ચ પાદશેષં પરિસ્રુતમ્ ॥

ક્ષીરદ્વિપ્રસ્થસંયુક્તં ક્ષીરશેષં પુનઃ પચેત્ ।
સપાદજાઙ્ગલરસઃ સસર્પિર્મધુસૈન્ધવઃ ॥

પિષ્ટૈર્યષ્ટીમિસિશ્યામાકલિઙ્ગકરસાઞ્જનૈઃ ।
બસ્તિઃ સુખોષ્ણો માંસાગ્નિબલશુક્રવિવર્ધનઃ ॥

વાતાસૃઙ્મોહમેહાર્શોગુલ્મવિણ્મૂત્રસઙ્ગ્રહમ્ ।
વિષમજ્વરવીસર્પવર્ધ્માધ્માનપ્રવાહિકાઃ ॥

વઙ્ક્ષણોરુકટીકુક્ષિમન્યાશ્રોત્રશિરોરુજઃ ।
હન્યાદસૃગ્દરોન્માદશોફકાસાશ્મકુણ્ડલાન્ ।
ચક્ષુષ્યઃ પુત્રદો રાજા યાપનાનાં રસાયનમ્ ॥

પૃથક્ પલાંશં વિપચેત્ પઞ્ચમૂલમગોક્ષુરમ્ ।
ક્ષીરાઢકે ચતુર્થસ્થં પિષ્ટૈર્યષ્ટ્યાદિભિર્યુતમ્ ॥

ક્ષૌદ્રતૈલાજ્યસિન્ધૂત્થયુક્તં બસ્તિઃ સુપૂજિતઃ ।
વિશેષાદ્બાલવૃદ્ધસ્ત્રીસુકુમારસુખાત્મનામ્ ॥

તદ્વત્ સહાચરબલાસારિવાદર્ભસાધિતમ્ ।
ક્ષીરં બસ્તિસ્તથાભીરુગુડૂચીબૃહતીદ્વયૈઃ ।
સિદ્ધં પયો માગધિકાયષ્ટીમધુકકલ્કવત્ ॥

પઞ્ચમૂલં બૃહત્યાદિ પ્રતિદ્રવ્યં પલોન્મિતમ્ ।
દ્વિપલં શાલિગોધૂમયવમાષં સયષ્ટિકમ્ ॥

તૈઃ સિદ્ધં છાગલં ક્ષીરં કુક્કુટાણ્ડરસઃ સિતા ।
સાજ્યક્ષૌદ્રદ્વિલવણસ્તૈર્બસ્તિઃ શુક્રકૃત્પરમ્ ।
કલ્પો ઽયં શિખિગોનર્દમત્સ્યાદ્યણ્ડરસેષ્વપિ ॥

રસઃ કુલીરમાંસસ્ય ચટકાણ્ડરસાન્વિતઃ ।
સશર્કરાઘૃતમધુર્બસ્તિર્વૃષ્યતમો મતઃ ॥

બસ્તસૂકરજૈર્મુષ્કૈઃ કુલીરચટકામિષૈઃ ।
સિદ્ધં પયો બસ્તશુક્રમુચ્ચટેક્ષુરકં મધુ ॥

તૈર્ઘૃતાઢ્યો ઽલ્પલવણો બસ્તિર્વૃષ્યતમઃ પરમ્ ।
સિદ્ધેન પયસા ભોજ્યમાત્મગુપ્તોચ્ચટેક્ષુરૈઃ ॥

અતો દશદશાહેન યસ્તુ બસ્તીન્ નિષેવતે ।
વાજીવ પુષ્ટઃ સવૃષો ગચ્છતિ પ્રમદાશતમ્ ।
એતે માક્ષિકસંયુક્તાઃ કુર્વન્ત્યતિવૃષં નરમ્ ॥

નાતિયોગં ન ચાયોગં સ્તામ્ભિનસ્તે ચ કુર્વતે ॥

નિરૂહા લેખનાઃ પ્રાયો બૃંહણાઃ સ્નેહબસ્તયઃ ।
યાપનેષૂભયં તસ્માન્નેષ્ટં તેષ્વનુવાસનમ્ ॥

મૃદુત્વાન્ન નિવર્તન્તે યસ્ય ત્વેતે પ્રયોજિતાઃ ।
સમૂત્રૈર્બસ્તિભિસ્તીક્ષ્ણૈરાસ્થાપ્યઃ ક્ષિપ્રમેવ સઃ ॥

શોફાગ્નિનાશપાણ્ડુત્વશૂલાર્શઃપરિકર્તિકાઃ ।
સ્યુર્જ્વરાશ્ચાતિસારાશ્ચ યાપનાત્યર્થસેવનાત્ ॥

અરિષ્ટક્ષારશીધ્વાદ્યૈસ્તત્રેષ્ટા દીપની ક્રિયા ।
યુક્ત્યા તસ્માન્નિષેવેત યાપનાન્ ન પ્રસઙ્ગતઃ ॥

મૃદ્વલ્પૌષધસંયોગાત્ પાદહીનપ્રમાણતઃ ।
અલ્પકાલોપયોગાચ્ચ તેષુ નિષ્પરિહારતા ॥

દ્રવ્યેષુ યાપનીયેષુ સિદ્ધાન્ સ્નેહાન્ પૃથક્ પૃથક્ ।
બસ્તીન્ સર્વેષુ વા યુઞ્જ્યાત્ પરિહારવિવર્જિતાન્ ॥

સહાચરાભીરુબલારાસ્નાગોક્ષુરકાત્ પૃથક્ ।
તુલાં જલદ્રોણશતે પચેત્ દ્રોણાવશેષિતે ॥

પૂતશીતે બિસદ્રાક્ષાતવક્ષીરીનિદિગ્ધિકાઃ ।
મહાસહાક્ષુદ્રસહાયષ્ટીમધુમધૂલિકાઃ ॥

જીવકર્ષભકોદીચ્યમૃણાલોત્પલચન્દનમ્ ।
ખર્જૂરતાલમજ્જાત્મગુપ્તામલકીકણાઃ ॥

પટોલમેદાત્વક્પત્રશીતપાક્યોદનાહ્વયાઃ ।
કલ્કીકૃત્ય ક્ષિપેત્તસ્મિન્ પૃથક્ ચ પ્રસ્થસમ્મિતમ્ ॥

રસં વરાહમહિષબસ્તમુષ્કોદ્ભવં તથા ।
શિખિકુક્કુટહંસાણ્ડસમ્ભવં તૈલસર્પિષી ॥

ધાત્રીવિદારીસ્વરસં ગવ્યક્ષીરાઢકદ્વયમ્ ।
બ્રહ્મભેરીમૃદઙ્ગાદિનિનાદૈઃ સાધિતં ચ તત્ ॥

સિતચ્છત્રત્રકૃતચ્છાયં સિતવસ્ત્રાવગુણ્ઠિતમ્ ।
આરોપિતં ગજસ્કન્ધે પૂજયિત્વા વૃષધ્વજમ્ ॥

કૃત્વા સ્વસ્ત્યયનં દદ્યાત્ સ્નેહબસ્તિમયન્ત્રણમ્ ।
પ્રાપ્તસ્તેનાતિવૃષતાં શ્રમયેદ્વનિતાશતમ્ ॥

નિર્વલીપલિતઃ કાન્તશ્ચિરજીવી ભવેત્ સ ચ ।
નષ્ટશુક્રક્ષતક્ષીણવિષમજ્વરિણાં હિતઃ ।
વ્યાપન્નાર્તવશુક્રાણાં પુત્રદાતા રસાયનમ્ ॥

એવં ચ બસ્તયો ઽન્યે ઽપિ કલ્પ્યાઃ પાક્યાશ્ચ નૈકશઃ ।
શતં વારાન્ સહસ્રં વા પાચયેત્ સમ્ભવે સતિ ॥

દોષઘ્નાઃ સપરીહારા વક્ષ્યન્તે સ્નેહબસ્તયઃ ॥

દશમૂલં બલાં રાસ્નામશ્વગન્ધાં પુનર્નવામ્ ।
ગુડૂચ્યૈરણ્ડપૂતીકભાર્ઙ્ગીવૃષકરોહિષમ્ ॥

શતાવરીં સહચરં કાકનાસાં પલાંશકમ્ ।
યવમાષાતસીકોલકુલત્થાન્ પ્રસૃતોન્મિતાન્ ॥

વહે વિપાચ્ય તોયસ્ય દ્રોણશેષેણ તેન ચ ।
પચેત્તૈલાઢકં પેષ્યૈર્જીવનીયૈઃ પલોન્મિતૈઃ ॥

અનુવાસનમિત્યેતત્ સર્વવાતવિકારનુત્ ।
અનૂપાનાં વસા તદ્વજ્જીવનીયોપસાધિતા ॥

શતાહ્વાયવબિલ્વામ્લૈસ્તૈલં સિદ્ધં સમીરણે ।
સૈન્ધવેનાગ્નિવ્રણેન તપ્તં ચાનિલજિદ્ધૃતમ્ ॥

જીવન્તીં મદનં મેદાં શ્રાવણીં મધુકં બલામ્ ।
શતાહ્વર્ષભકૌ કૃષ્ણાં કાકનાસાં શતાવરીમ્ ॥

સ્વગુપ્તાં ક્ષીરકાકોલીં કર્કટાખ્યાં શઠીં વચામ્ ।
પિષ્ટ્વા તૈલં ઘૃતં ક્ષીરે સાધયેત ચતુર્ગુણે ॥

બૃંહણં વાતપિત્તઘ્નં બલશુક્રાગ્નિવર્ધનમ્ ।
રજઃશુક્રામયહરં પુત્રીયં ચાનુવ સનમ્ ॥

શિશિરસ્પર્શવીર્યૈશ્ચ પિષ્ટૈઃ ક્ષીરે ચતુર્ગુણે ।
તૈલપાદં ઘૃતં સિદ્ધં પિત્તઘ્નમનુવાસનમ્ ॥

સૈન્ધવં મદનં કુષ્ઠં શતાહ્વા નિચુલો વચા ।
દ્રીબેરં મધુકં ભાર્ઙ્ગી દેવદારુસકટ્ફલમ્ ॥

નાગરં પુષ્કરં મેદા ચવિકા ચિત્રકઃ શઠી ।
વિડઙ્ગાતિવિષે શ્યામા હરેણુર્નીલિની સ્થિરા ॥

બિલ્વાજમોદચપલા દન્તી રાસ્ના ચ તૈઃ સ્મૈઃ ।
સાધ્યમેરણ્ડતૈલં વા તૈલં વા કફરોગનુત્ ॥

વર્ધ્મોદાવર્તગુલ્માર્શઃપ્લીહમેહાઢ્યમારુતાન્ ।
આનાહમશ્મરીં ચાશુ હન્યાત્તદનુવાસનમ્ ॥

સાધિતં પઞ્ચમૂલેન તૈલં બિલ્વાદિનાથવા ।
અન્વાસનં શ્લેષ્મહરં દ્રવ્યૈર્વા કફઘાતિભિઃ ।
ફલૈરષ્ટગુણે ચામ્લે સિદ્ધમન્વાસનં કફે ॥

શૂલાનાહે તુ તદ્યુક્તો નિરૂહઃ પટુમૂત્રવાન્ ।
પૃચ્છતિ સ્મ મુનિમિત્યથ ધીમાનગ્નિવેશ ઇહ કિન્તુ ફલાનામ્ ।
બસ્તિકર્મણિ હિતં સતતં સ્યાત્ તં પુનર્વસુરિતિ પ્રશશાસ ॥

ઇહ કુષ્ઠહિતા ગરાગરી હિતમિક્ષ્વાકુફલં પ્રમેહિણામ્ ।
કુટજસ્ય ફલં હૃદામયે પ્રવરં કોશફલં તુ પાણ્ડુષુ ॥

ઉદરે કૃતવેધનં હિતં મદનં સર્વગદાવિરોધિ ચ ।
મધુરં સકષાયતિક્તકં તદરૂક્ષં સકટૂષ્ણપિચ્છિલમ્ ॥

કફપિત્તહૃદાશુકારિ યન્નિરપાયં પવનાનુલોમિ ચ ।
પ્રવરં તદતઃ ફલાદિષુ સ્મૃતમાસ્થાપનયોજનાસ્વિતિ ॥

અથ મુનિવૃષભે નિગદ્ય વાક્યં સ્થિતવતિ વિજ્ઞપયામ્બભૂવ ભૂયઃ ।
ઇદમતિગહનં સહાન્યશિષ્યૈરવનિગતો ઽઞ્જલિમગ્રતો નિધાય ॥

ચિત્રકર્મગુણકૃદ્ગુરુણોક્તો બસ્તિરૂર્ધ્વમથ ચૈતિ ન નાભેઃ ।
શીઘ્નમાપતતિ ચાનુ સ દેહાત્ સર્વતઃ કથમપોહતિ દોષાન્ ॥

ઊચે ગુરુસ્તિમિતમારુતવશ્યમેતત્ દેહસ્ય યદ્બહિરુપાશ્રિતમન્તરે વા ।
દુષ્ટસ્ય તસ્ય જનયન્નનુલોમતાં તુ બસ્તિર્હિનસ્તિ વિષમાનપિ રોગપૂગાન્ ॥

શાખાગતાઃ કોષ્ઠગતાશ્ચ રોગા મર્મોર્ધ્વસર્વાવયવાઙ્ગજાશ્ચ ।
યે સન્તિ તેષાં ન તુ કશ્ચિદન્યો વાયોઃ પરં જન્મનિ હેતુરસ્તિ ॥

વિટ્શ્લેષ્મપિત્તાદિમલાચયાનાં વિક્ષેપસંહારકરો હિ વાયુઃ ।
તસ્યાતિવૃદ્ધસ્ય શમાય નાન્યદ્બસ્તેઃ સમં ભેષજમસ્તિ યસ્માત્ ॥

શામ્યન્તિ યત્નેન જિતે ઽનિલે ચ તદીરિતાઃ પિત્તકફાદયો ઽપિ ।
તસ્માચ્ચિકિત્સાર્ધમિતિ બ્રુવન્તિ સર્વાં ચિકિત્સામપિ બસ્તિમેકે ॥

યચ્ચ પક્વાશસ્થો ઽપિ દોષાનાપાદમસ્તકમ્ ।
વીર્યેણ બસ્તિરાદત્તે ખસ્થો ઽર્કો ભૂરસાનિવ ॥

યત્તત્રૌષધવીર્યં હિ તદપાનેન વાયુના ।
પર્યાપ્તમચિરાદેવ સમાનઃ પ્રતિપદ્યતે ॥

સમાનાદ્દુત્તરંચૈવં વ્યાનાદ્યાઃ પવનાઃ ક્રમાત્ ।
તે તૃપ્તાઃ પ્રકૃતિં યાતાઃ શરીરાનુગ્રહે સ્થિતાઃ ॥

પ્રસહ્ય પિત્તશ્લેષ્માણૌ યથાસ્થાનં નિવેશ્ય ચ ।
સન્તર્પયન્તિ પરિતઃ સ્વાન્ સ્વાન્ ભૂતગુણાંસ્તનૌ ॥

વ્યાનસ્તિર્યગપાનો ઽધઃ પ્રાણશ્ચોર્ધ્વં પ્રકર્ષતિ ।
યથાસ્વમેવ નાડીભિર્હારિણીભિરિવોદકમ્ ॥

એવં વાતૈઃ સિરાભિશ્ચ વપુર્બસ્તિઃ સુયોજિતઃ ।
વ્યાપ્નુવત્ પ્રસભં હન્તિ સકૃછ્રાનપિ યક્ષ્મણઃ ॥

બસ્તિસ્તસ્માત્ સર્વકર્મપ્રધાનં સર્વાતઙ્કાન્ હન્તિ નિઃશેષતશ્ચ ।
સ્રોતાંસ્યન્તઃ શોધયિત્વા ચ કુર્યાદોજસ્તેજઃ શુક્રમેધાગ્નિકીપ્તિમ્ ॥