Ashtanga Sangraha · Chapter 5.3

athāto vamanavirecanavyāpatsiddhiṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ /
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ //

atikṣudhitenātimṛdukoṣṭhenālpaśleṣmaṇā durvamena hīnamātramatimātraṃ tīkṣṇamatiśītamajīrṇe vā pītaṃ vamanamadho gacchati /
tatrepsitānavāptirdoṣotkleśaśca /
taṃ punarāśu snehayitvā yaugikairmātrākālādyapekṣaṃ vāmayet /
vyāpatkarāṇi ca pūrvoktamatikramaṃ smaran pariharet //

ajīrṇinaḥ śleṣmavato 'tyuṣṇatīkṣṇalavaṇamatimātramahṛdyaṃ vā virecanamanyadvā bheṣajamūrdhvaṃ pravartate /
tatra pūrvoktā vyāpatsādhanaṃ ca /
tata ūrdhvamapyuttiṣṭhati hṛdyalehavaṭakavarjyamauṣadhaṃ na tṛtīyamavacārayet //

krūrakoṣṭhasyātitīkṣṇāgreralpamalpavīryaṃ vā bheṣajamūrdhvabhāgikamadhobhāgikaṃ vā bhaktavadupaiti pākam /
tatra samudīrṇā doṣā yathākālamanirhriyamāṇā vibhramaṃ kurvanti /
taṃ snigdhakoṣṭhamanalpamamandaṃ cauṣadhaṃ pāyayet //

kaṣāyamalpamapratyagraṃ rūkṣaṃ vā bheṣajamasnigdhasvinnena vā pītaṃ śītopacāreṇa vā stabdhaṃ doṣavigrathitamayogī bhavati /
tatra vamane bhūyo vāmayet /
virecane snigdhasvinnaṃ punarvirecayet /
utkliṣṭabhūridoṣaṃ vā tṛtīye 'hani /
ubhayośca saṃśodhanayorlavaṇatailābhyaktaṃ piṇḍaprastarābhyāṃ svedayet //

snigdhasvinnasya ca vamanamakṛtvā virecanaṃ pītavataḥ sāmasya vā mṛdu vā viriktasyādhobhāgetyarthagurustabdhodaratā śūlo vātamūtrapurīṣasaṅgaśca bhavati /
tamapyayoginaṃ samūtraistīkṣṇairāsthāpya jāṅgalarasaiśca bhojayitvā phaladārupippalīsiddhena tailenānuvāsya vātaharaiśca snehairupasnehya punastīkṣṇairvirecayet //

kapholbaṇasyātisnigdhasya gurukoṣṭhasya mandāgnervā mṛdupraṇītamauṣadhaṃ bhṛśamutkleśya doṣān jāḍyatandrādaurbalyāṅgasādān janayati /
tacchīghramullikhet /
laṅghanena ca sandhukṣitāgniṃ punaḥsnigdhaṃ tīkṣṇoṣṇairviśodhayet //

saśeṣānnāya vātaśleṣmavate rūkṣāya sodāvartāya mandāgnaye vā śītaṃ rūkṣaṃ vā dattamauṣadhaṃ bhṛśamādhmānaṃ karoti /
tatra malasaṅgāt samunnahyatyudaramantaḥśūlaṃ dṛtivat pārśvayorāpūrṇatā śiraḥpṛṣṭharujā śvāsakāsau pāyubastinistodaśca bhavati /
tamudāvartānāhaharābhyaṅgasvedavartidīpanacūrṇabastikriyābhirupacaret //

kṣāmeṇālpabalena mṛdukoṣṭhāgninā rūkṣeṇāsnigdhena vā svinnena sāmena vā balavadauṣadhamupayuktaṃ sapittamanilaṃ pradūṣya parikartikāmāpādayati /
tatra nābhibastigudameḍhre sadāhaparikartanamanilasaṅgo viṣṭambhaśca //

taṃ kṛṣṇatilamadhukamadhuyuktaiḥ picchābastibhirāsthāpayet /
kṣīrivṛkṣaśṛtakṣīreṇa vā /
śītāmbupariṣiktaṃ cainaṃ payasā bhuktavantaṃ ghṛtamaṇḍena yaṣṭīmadhukatailena vānuvāsayet /
kṣāmasya ca madhuro bṛṃhaṇaśca sarvo vidhiriṣṭaḥ //

sāme laṅghanadīpanaṃ ca laghurūkṣoṣṇaṃ cānnapānam /
nirāmībhūte 'nubandhe laghu kṣāramlam /
savāte dadhisārāmlaṃ dāḍimatvacā yuktaṃ bhojane pāne ca prayuñjīta sadāḍimarasaṃ ca sarpiḥ pibeduṣṇāmbunā vā tiladevadārukalkam //

krūrakoṣṭhasya bahudoṣasyālpamalpaguṇaṃ mṛdusnigdhaṃ vā śodhanamavacāritamutkleśya doṣān na nirharati /
alpālpaṃ ca pittakaphasaṃsṛṣṭaṃ parisravati /
viṣṭambhagauravaśophakaṇḍūpāṇḍutāṅgasādagulmaśūlāni cāpādayati //

taṃ tiniśadhavāścvakarṇapalāśabalāniryūhairmadhuyuktairāsthāpayet /
upaśāntaparisravaṃ ca punarupasnigdhaṃ tīkṣṇaiḥ śodhayet /
śuddhe ca dīpanāṃścūrṇāsavāriṣṭādīn yojayet //

pītauṣadho yadā vegamudīrayati nigṛhṇāti vā /
tadā pravāhikāsya jāyate /
tasyāṃ sadāhaśūlaṃ sapicchaṃ śvetaṃ kṛṣṇaṃ raktaṃ vā bhṛśaṃ pravāhamāṇaḥ kaphamupaviśati /
taṃ parisravavidhinopacaret //

pītauṣadhasya bheṣajodgāracchardyādīnāṃ nigrahādvātādayaḥ kupitā hṛdayamupasṛtya hṛdgrahaṃ ghoramāvahanti /
tataḥ pradhānamarmopatāpādvedanābhiratyarthamāturaḥ pīḍyate /
mohahidhmākāsalālāpārśvaśūlayuto vepathumān naṣṭasaṃjño dantān kaṭakaṭāpayatyudvṛttākṣo jihvāṃ khādati /
taṃ hṛdayopasaraṇamāhuḥ //

tasmai bhiṣak śīghramamuhyannabhyaṅgapūrvaṃ dhānyasvedena parisvedya tīkṣṇamavapīḍaṃ dadyāt /
yaṣṭīmadhukamiśreṇa taṇḍulāmbunā vamanam /
kaṭubhirvā kaphottarāya /
tato doṣaśeṣaṃ pācanīyaiḥ pācayedyathādoṣocchrayaṃ ca bastīn vitaret //

asnigdhasvinnenābrahmacariṇā vegadhāriṇā mṛdukoṣṭhena sukumāreṇa vā rūkṣamauṣadhamatimātraṃ prayuktamativirekādvāyuṃ kopayati /
tena sarvāṅgapragraho bhavati /
tasya viśeṣāt pārśvapṛṣṭhaśroṇimanyāmamasu śūlamūrcchābhramakalpastambho nistodo bheda udveṣṭanaṃ saṃjñānāśaśca syāt /
tamabhyajya dhānyaiḥ svedayitvā yaṣṭīmadhukavipakvena tailenānuvāsayet /
vātaharaṃ cānnapānam //

snigdhasvinnasyātimṛdukoṣṭhasya kṣudhitasya vā tīkṣṇamatibhūri vā prayuktamauṣadhaṃ sarvaśo nirhṛtya malān dhātūnapi dravīkṛtya visrāvayedatiyogena /
taṃ śatadhautaghṛtenābhyajya kaṣāyasvāduśītaiḥ pradehapariṣekāvagāhānnapānaiḥ śarkarāmadhumadbhiśca lahaḥ stambhayet //

candanāñjanośīracchāgāsṛkśītodakairlājasaktūn pāyayet /
picchābastīṃścasmai dadyānmadhuravargasiddhaṃ ca kṣīrasarpiḥ sarpirmaṇḍo 'nuvāsanam /
raktapittavidhānaṃ ca kuryāt //

viśeṣeṇa vamanātiyoge saghṛtatasitākṣaudraṃ phalarasairmanthaṃ pibet /
kṣīrivṛkṣaśuṅgasiddhāṃ vā samākṣikāṃ peyāṃ kṣīraṃ vā saṃgrāhidravyasiddhaṃ ca kṣīraṃ bhojane 'vacārayet //

sodgārāyāṃ ca chardyāṃ dhanikāmadhūkamadhurasāmustāñjanāni madhunā lihyāt /
vāksaṅge hanusaṅge 'nilārtau ca ghṛtamāṃsarasasiddhāmalpataṇḍulāṃ peyāṃ pibet /
snehasvedau cāvacārayet //

jihvāpraveśe snigdhāmlalavaṇān kavalagaṇḍūṣān hṛdyāṃścājamāṃsarasān /
purataścāsya phalānyamlāni khādayet //

nirgatāṃ tu jihvāṃ tiladrākṣākalkaliptāṃ vyoṣalavaṇacūrṇapraghṛṣṭāṃ vā praveśayet /
akṣiṇī vyāvṛtte ghṛtābhyakte pīḍayedvisaṃjñaṃ sāmaveṇugītaśabdān śrāvayet //

virecanātiyoge taṇḍulāmbhasā madhumiśreṇa vamet priyaṅvādiṃ ca taṇḍulodakena pibedrodhrarasāñjanadāḍimatvaco vā /
somavalkalaṭphalotpalasamaṅgāpadmakesarāṇi vā /
kṣaudraśarkarāmadhukauḍumbaratvaco vā /
raktātisārakriyāṃ ca kurvīta //

gudaṃ niḥsṛtamabhyajya svedayitvā kaṣāyaiścastambhayitvā praveśayet /
pūrvavacca vāksaṅgādīn sādhayet //

ubhayatra ca jīvaraktapittayorjñānārthaṃ rakte śuklaṃ picu plotaṃ vā kṣipet /
tasminnāvāne koṣṇāmbukṣālitaśuddhe jīvaraktam /
vivarṇe tu raktapittaṃ vidyāt /
annaṃ vā tadvimiśraṃ śune kākāya vā dadyāt /
tasmin bhukte jīvaṃ vadedabhukte pittam //

āmaraṇācca tasya tṛṇmūrchāmadārtasya kriyāṃ pittaghnīmatiyogoktāṃ ca kuryāt /
eṇādirudhiraṃ vātisrutaraktoktavidhinā sakṣaudraṃ śīghramupayuñjīta /
taddhi sadyo jīvamabhisandadhāti /
śyāmākāśmaryamadhukadūrvośīrairvā śṛtaṃ payo ghṛtamaṇḍāñjanayuktaṃ śītaṃ bastau niṣecayet //

śeṣeṣvapi cāsamyakprayuktavamanavirecanopadraveṣu yathāmayaṃ doṣādīnapekṣya pratikuryādbastivyāpatsiddhiṃ cekṣeta //

evamubhayatobhāge 'pi śodhane yathāvasthamuttiṣṭheta /
yā tu virecane parikartikā tadvamane kaṇṭhakṣaṇanam /
yadadhaḥparisravaḥ sa kaphapraseko yadadhaḥpravāhaṇaṃ sa śuṣkodgāra iti /
bhavati cātra //

atimātramakāle 'lpaṃ tulyavīyarabhāvitam /
asamyaksaṃskṛtaṃ jīrṇaṃ vyāpadyetauṣadhaṃ dhruvam //

chardanaṃ na tu duśchada durvirecyaṃ na recanam /
pāyayedauṣadhaṃ bhūyastannihanti tathā hi tau //

yasyordhvaṃ kaphasaṃsṛṣṭaṃ pītaṃ yātyānulomikam /
vamitaṃ kavalaiḥ śuddhaṃ laṅghitaṃ pāyayettu tam //

vibaddhe 'lpe cirāddoṣe sravatyuṣṇaṃ pibejjalam /
tenādhmānaṃ vamistṛṣṇā vibandhaścāśu śāmyati //

bheṣajaṃ doṣaruddhaṃ cennodhva nādhaḥ pravartate /
sodgāraṃ sāṅgaśūlaṃ vā svedaṃ tatrāvacārayet //

sampagviriktasyodgāre bheṣajaṃ kṣipramullikhet /
ajīrṇamapravṛttau tu suśītaiḥ stambhayedbhiṣak //

kadācicchleṣmaṇā ruddhaṃ tiṣṭhatyurasi bheṣajam /
kṣīṇe śleṣmaṇi sāyāhne rātrau vā tat pravartate //

rukṣānāhārayorjīrṇe tiṣṭhatyūrdhvaṃ gate 'pi vā /
vāyunā bheṣaje tvanyat sasnehalavaṇaṃ pibet //

tṛṇmohabhramamūrchādyāḥ syurjīryati ca bheṣaje /
pittaghnaṃ svādu śītaṃ ca bheṣajaṃ tatra śasyate //

lālāhṛllāsaviṣṭambharomaharṣāḥ kaphāvṛte /
bheṣajaṃ tatra tīkṣṇoṣṇaṃ kaṭvādi kaphanuddhitam //

pratikūlā gatiḥ pāko grathitatvaṃ sagauravam /
doṣotkleśo bhṛśādhmānaṃ parikartaḥ parisravaḥ //

pravāhikā hṛdgrahaṇaṃ sarvagātraparigrahaḥ /
saha dhātusraveṇaitā dvādaśoktāḥ sasādhanāḥ /
vyāpado vidhivibhraṃśāt dvividhe 'pi virecane //

utpadyamānāsu ca tāsu tāsu vyāpatsu saṃśodhanavibhrameṇa /
diśānayaivāśu yateta siddhyai jyotirhi śāstraṃ nayadurnayānām //