અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 5.3

અથાતો વમનવિરેચનવ્યાપત્સિદ્ધિં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

અતિક્ષુધિતેનાતિમૃદુકોષ્ઠેનાલ્પશ્લેષ્મણા દુર્વમેન હીનમાત્રમતિમાત્રં તીક્ષ્ણમતિશીતમજીર્ણે વા પીતં વમનમધો ગચ્છતિ ।
તત્રેપ્સિતાનવાપ્તિર્દોષોત્ક્લેશશ્ચ ।
તં પુનરાશુ સ્નેહયિત્વા યૌગિકૈર્માત્રાકાલાદ્યપેક્ષં વામયેત્ ।
વ્યાપત્કરાણિ ચ પૂર્વોક્તમતિક્રમં સ્મરન્ પરિહરેત્ ॥

અજીર્ણિનઃ શ્લેષ્મવતો ઽત્યુષ્ણતીક્ષ્ણલવણમતિમાત્રમહૃદ્યં વા વિરેચનમન્યદ્વા ભેષજમૂર્ધ્વં પ્રવર્તતે ।
તત્ર પૂર્વોક્તા વ્યાપત્સાધનં ચ ।
તત ઊર્ધ્વમપ્યુત્તિષ્ઠતિ હૃદ્યલેહવટકવર્જ્યમૌષધં ન તૃતીયમવચારયેત્ ॥

ક્રૂરકોષ્ઠસ્યાતિતીક્ષ્ણાગ્રેરલ્પમલ્પવીર્યં વા ભેષજમૂર્ધ્વભાગિકમધોભાગિકં વા ભક્તવદુપૈતિ પાકમ્ ।
તત્ર સમુદીર્ણા દોષા યથાકાલમનિર્હ્રિયમાણા વિભ્રમં કુર્વન્તિ ।
તં સ્નિગ્ધકોષ્ઠમનલ્પમમન્દં ચૌષધં પાયયેત્ ॥

કષાયમલ્પમપ્રત્યગ્રં રૂક્ષં વા ભેષજમસ્નિગ્ધસ્વિન્નેન વા પીતં શીતોપચારેણ વા સ્તબ્ધં દોષવિગ્રથિતમયોગી ભવતિ ।
તત્ર વમને ભૂયો વામયેત્ ।
વિરેચને સ્નિગ્ધસ્વિન્નં પુનર્વિરેચયેત્ ।
ઉત્ક્લિષ્ટભૂરિદોષં વા તૃતીયે ઽહનિ ।
ઉભયોશ્ચ સંશોધનયોર્લવણતૈલાભ્યક્તં પિણ્ડપ્રસ્તરાભ્યાં સ્વેદયેત્ ॥

સ્નિગ્ધસ્વિન્નસ્ય ચ વમનમકૃત્વા વિરેચનં પીતવતઃ સામસ્ય વા મૃદુ વા વિરિક્તસ્યાધોભાગેત્યર્થગુરુસ્તબ્ધોદરતા શૂલો વાતમૂત્રપુરીષસઙ્ગશ્ચ ભવતિ ।
તમપ્યયોગિનં સમૂત્રૈસ્તીક્ષ્ણૈરાસ્થાપ્ય જાઙ્ગલરસૈશ્ચ ભોજયિત્વા ફલદારુપિપ્પલીસિદ્ધેન તૈલેનાનુવાસ્ય વાતહરૈશ્ચ સ્નેહૈરુપસ્નેહ્ય પુનસ્તીક્ષ્ણૈર્વિરેચયેત્ ॥

કફોલ્બણસ્યાતિસ્નિગ્ધસ્ય ગુરુકોષ્ઠસ્ય મન્દાગ્નેર્વા મૃદુપ્રણીતમૌષધં ભૃશમુત્ક્લેશ્ય દોષાન્ જાડ્યતન્દ્રાદૌર્બલ્યાઙ્ગસાદાન્ જનયતિ ।
તચ્છીઘ્રમુલ્લિખેત્ ।
લઙ્ઘનેન ચ સન્ધુક્ષિતાગ્નિં પુનઃસ્નિગ્ધં તીક્ષ્ણોષ્ણૈર્વિશોધયેત્ ॥

સશેષાન્નાય વાતશ્લેષ્મવતે રૂક્ષાય સોદાવર્તાય મન્દાગ્નયે વા શીતં રૂક્ષં વા દત્તમૌષધં ભૃશમાધ્માનં કરોતિ ।
તત્ર મલસઙ્ગાત્ સમુન્નહ્યત્યુદરમન્તઃશૂલં દૃતિવત્ પાર્શ્વયોરાપૂર્ણતા શિરઃપૃષ્ઠરુજા શ્વાસકાસૌ પાયુબસ્તિનિસ્તોદશ્ચ ભવતિ ।
તમુદાવર્તાનાહહરાભ્યઙ્ગસ્વેદવર્તિદીપનચૂર્ણબસ્તિક્રિયાભિરુપચરેત્ ॥

ક્ષામેણાલ્પબલેન મૃદુકોષ્ઠાગ્નિના રૂક્ષેણાસ્નિગ્ધેન વા સ્વિન્નેન સામેન વા બલવદૌષધમુપયુક્તં સપિત્તમનિલં પ્રદૂષ્ય પરિકર્તિકામાપાદયતિ ।
તત્ર નાભિબસ્તિગુદમેઢ્રે સદાહપરિકર્તનમનિલસઙ્ગો વિષ્ટમ્ભશ્ચ ॥

તં કૃષ્ણતિલમધુકમધુયુક્તૈઃ પિચ્છાબસ્તિભિરાસ્થાપયેત્ ।
ક્ષીરિવૃક્ષશૃતક્ષીરેણ વા ।
શીતામ્બુપરિષિક્તં ચૈનં પયસા ભુક્તવન્તં ઘૃતમણ્ડેન યષ્ટીમધુકતૈલેન વાનુવાસયેત્ ।
ક્ષામસ્ય ચ મધુરો બૃંહણશ્ચ સર્વો વિધિરિષ્ટઃ ॥

સામે લઙ્ઘનદીપનં ચ લઘુરૂક્ષોષ્ણં ચાન્નપાનમ્ ।
નિરામીભૂતે ઽનુબન્ધે લઘુ ક્ષારમ્લમ્ ।
સવાતે દધિસારામ્લં દાડિમત્વચા યુક્તં ભોજને પાને ચ પ્રયુઞ્જીત સદાડિમરસં ચ સર્પિઃ પિબેદુષ્ણામ્બુના વા તિલદેવદારુકલ્કમ્ ॥

ક્રૂરકોષ્ઠસ્ય બહુદોષસ્યાલ્પમલ્પગુણં મૃદુસ્નિગ્ધં વા શોધનમવચારિતમુત્ક્લેશ્ય દોષાન્ ન નિર્હરતિ ।
અલ્પાલ્પં ચ પિત્તકફસંસૃષ્ટં પરિસ્રવતિ ।
વિષ્ટમ્ભગૌરવશોફકણ્ડૂપાણ્ડુતાઙ્ગસાદગુલ્મશૂલાનિ ચાપાદયતિ ॥

તં તિનિશધવાશ્ચ્વકર્ણપલાશબલાનિર્યૂહૈર્મધુયુક્તૈરાસ્થાપયેત્ ।
ઉપશાન્તપરિસ્રવં ચ પુનરુપસ્નિગ્ધં તીક્ષ્ણૈઃ શોધયેત્ ।
શુદ્ધે ચ દીપનાંશ્ચૂર્ણાસવારિષ્ટાદીન્ યોજયેત્ ॥

પીતૌષધો યદા વેગમુદીરયતિ નિગૃહ્ણાતિ વા ।
તદા પ્રવાહિકાસ્ય જાયતે ।
તસ્યાં સદાહશૂલં સપિચ્છં શ્વેતં કૃષ્ણં રક્તં વા ભૃશં પ્રવાહમાણઃ કફમુપવિશતિ ।
તં પરિસ્રવવિધિનોપચરેત્ ॥

પીતૌષધસ્ય ભેષજોદ્ગારચ્છર્દ્યાદીનાં નિગ્રહાદ્વાતાદયઃ કુપિતા હૃદયમુપસૃત્ય હૃદ્ગ્રહં ઘોરમાવહન્તિ ।
તતઃ પ્રધાનમર્મોપતાપાદ્વેદનાભિરત્યર્થમાતુરઃ પીડ્યતે ।
મોહહિધ્માકાસલાલાપાર્શ્વશૂલયુતો વેપથુમાન્ નષ્ટસંજ્ઞો દન્તાન્ કટકટાપયત્યુદ્વૃત્તાક્ષો જિહ્વાં ખાદતિ ।
તં હૃદયોપસરણમાહુઃ ॥

તસ્મૈ ભિષક્ શીઘ્રમમુહ્યન્નભ્યઙ્ગપૂર્વં ધાન્યસ્વેદેન પરિસ્વેદ્ય તીક્ષ્ણમવપીડં દદ્યાત્ ।
યષ્ટીમધુકમિશ્રેણ તણ્ડુલામ્બુના વમનમ્ ।
કટુભિર્વા કફોત્તરાય ।
તતો દોષશેષં પાચનીયૈઃ પાચયેદ્યથાદોષોચ્છ્રયં ચ બસ્તીન્ વિતરેત્ ॥

અસ્નિગ્ધસ્વિન્નેનાબ્રહ્મચરિણા વેગધારિણા મૃદુકોષ્ઠેન સુકુમારેણ વા રૂક્ષમૌષધમતિમાત્રં પ્રયુક્તમતિવિરેકાદ્વાયું કોપયતિ ।
તેન સર્વાઙ્ગપ્રગ્રહો ભવતિ ।
તસ્ય વિશેષાત્ પાર્શ્વપૃષ્ઠશ્રોણિમન્યામમસુ શૂલમૂર્ચ્છાભ્રમકલ્પસ્તમ્ભો નિસ્તોદો ભેદ ઉદ્વેષ્ટનં સંજ્ઞાનાશશ્ચ સ્યાત્ ।
તમભ્યજ્ય ધાન્યૈઃ સ્વેદયિત્વા યષ્ટીમધુકવિપક્વેન તૈલેનાનુવાસયેત્ ।
વાતહરં ચાન્નપાનમ્ ॥

સ્નિગ્ધસ્વિન્નસ્યાતિમૃદુકોષ્ઠસ્ય ક્ષુધિતસ્ય વા તીક્ષ્ણમતિભૂરિ વા પ્રયુક્તમૌષધં સર્વશો નિર્હૃત્ય મલાન્ ધાતૂનપિ દ્રવીકૃત્ય વિસ્રાવયેદતિયોગેન ।
તં શતધૌતઘૃતેનાભ્યજ્ય કષાયસ્વાદુશીતૈઃ પ્રદેહપરિષેકાવગાહાન્નપાનૈઃ શર્કરામધુમદ્ભિશ્ચ લહઃ સ્તમ્ભયેત્ ॥

ચન્દનાઞ્જનોશીરચ્છાગાસૃક્શીતોદકૈર્લાજસક્તૂન્ પાયયેત્ ।
પિચ્છાબસ્તીંશ્ચસ્મૈ દદ્યાન્મધુરવર્ગસિદ્ધં ચ ક્ષીરસર્પિઃ સર્પિર્મણ્ડો ઽનુવાસનમ્ ।
રક્તપિત્તવિધાનં ચ કુર્યાત્ ॥

વિશેષેણ વમનાતિયોગે સઘૃતતસિતાક્ષૌદ્રં ફલરસૈર્મન્થં પિબેત્ ।
ક્ષીરિવૃક્ષશુઙ્ગસિદ્ધાં વા સમાક્ષિકાં પેયાં ક્ષીરં વા સંગ્રાહિદ્રવ્યસિદ્ધં ચ ક્ષીરં ભોજને ઽવચારયેત્ ॥

સોદ્ગારાયાં ચ છર્દ્યાં ધનિકામધૂકમધુરસામુસ્તાઞ્જનાનિ મધુના લિહ્યાત્ ।
વાક્સઙ્ગે હનુસઙ્ગે ઽનિલાર્તૌ ચ ઘૃતમાંસરસસિદ્ધામલ્પતણ્ડુલાં પેયાં પિબેત્ ।
સ્નેહસ્વેદૌ ચાવચારયેત્ ॥

જિહ્વાપ્રવેશે સ્નિગ્ધામ્લલવણાન્ કવલગણ્ડૂષાન્ હૃદ્યાંશ્ચાજમાંસરસાન્ ।
પુરતશ્ચાસ્ય ફલાન્યમ્લાનિ ખાદયેત્ ॥

નિર્ગતાં તુ જિહ્વાં તિલદ્રાક્ષાકલ્કલિપ્તાં વ્યોષલવણચૂર્ણપ્રઘૃષ્ટાં વા પ્રવેશયેત્ ।
અક્ષિણી વ્યાવૃત્તે ઘૃતાભ્યક્તે પીડયેદ્વિસંજ્ઞં સામવેણુગીતશબ્દાન્ શ્રાવયેત્ ॥

વિરેચનાતિયોગે તણ્ડુલામ્ભસા મધુમિશ્રેણ વમેત્ પ્રિયઙ્વાદિં ચ તણ્ડુલોદકેન પિબેદ્રોધ્રરસાઞ્જનદાડિમત્વચો વા ।
સોમવલ્કલટ્ફલોત્પલસમઙ્ગાપદ્મકેસરાણિ વા ।
ક્ષૌદ્રશર્કરામધુકૌડુમ્બરત્વચો વા ।
રક્તાતિસારક્રિયાં ચ કુર્વીત ॥

ગુદં નિઃસૃતમભ્યજ્ય સ્વેદયિત્વા કષાયૈશ્ચસ્તમ્ભયિત્વા પ્રવેશયેત્ ।
પૂર્વવચ્ચ વાક્સઙ્ગાદીન્ સાધયેત્ ॥

ઉભયત્ર ચ જીવરક્તપિત્તયોર્જ્ઞાનાર્થં રક્તે શુક્લં પિચુ પ્લોતં વા ક્ષિપેત્ ।
તસ્મિન્નાવાને કોષ્ણામ્બુક્ષાલિતશુદ્ધે જીવરક્તમ્ ।
વિવર્ણે તુ રક્તપિત્તં વિદ્યાત્ ।
અન્નં વા તદ્વિમિશ્રં શુને કાકાય વા દદ્યાત્ ।
તસ્મિન્ ભુક્તે જીવં વદેદભુક્તે પિત્તમ્ ॥

આમરણાચ્ચ તસ્ય તૃણ્મૂર્છામદાર્તસ્ય ક્રિયાં પિત્તઘ્નીમતિયોગોક્તાં ચ કુર્યાત્ ।
એણાદિરુધિરં વાતિસ્રુતરક્તોક્તવિધિના સક્ષૌદ્રં શીઘ્રમુપયુઞ્જીત ।
તદ્ધિ સદ્યો જીવમભિસન્દધાતિ ।
શ્યામાકાશ્મર્યમધુકદૂર્વોશીરૈર્વા શૃતં પયો ઘૃતમણ્ડાઞ્જનયુક્તં શીતં બસ્તૌ નિષેચયેત્ ॥

શેષેષ્વપિ ચાસમ્યક્પ્રયુક્તવમનવિરેચનોપદ્રવેષુ યથામયં દોષાદીનપેક્ષ્ય પ્રતિકુર્યાદ્બસ્તિવ્યાપત્સિદ્ધિં ચેક્ષેત ॥

એવમુભયતોભાગે ઽપિ શોધને યથાવસ્થમુત્તિષ્ઠેત ।
યા તુ વિરેચને પરિકર્તિકા તદ્વમને કણ્ઠક્ષણનમ્ ।
યદધઃપરિસ્રવઃ સ કફપ્રસેકો યદધઃપ્રવાહણં સ શુષ્કોદ્ગાર ઇતિ ।
ભવતિ ચાત્ર ॥

અતિમાત્રમકાલે ઽલ્પં તુલ્યવીયરભાવિતમ્ ।
અસમ્યક્સંસ્કૃતં જીર્ણં વ્યાપદ્યેતૌષધં ધ્રુવમ્ ॥

છર્દનં ન તુ દુશ્છદ દુર્વિરેચ્યં ન રેચનમ્ ।
પાયયેદૌષધં ભૂયસ્તન્નિહન્તિ તથા હિ તૌ ॥

યસ્યોર્ધ્વં કફસંસૃષ્ટં પીતં યાત્યાનુલોમિકમ્ ।
વમિતં કવલૈઃ શુદ્ધં લઙ્ઘિતં પાયયેત્તુ તમ્ ॥

વિબદ્ધે ઽલ્પે ચિરાદ્દોષે સ્રવત્યુષ્ણં પિબેજ્જલમ્ ।
તેનાધ્માનં વમિસ્તૃષ્ણા વિબન્ધશ્ચાશુ શામ્યતિ ॥

ભેષજં દોષરુદ્ધં ચેન્નોધ્વ નાધઃ પ્રવર્તતે ।
સોદ્ગારં સાઙ્ગશૂલં વા સ્વેદં તત્રાવચારયેત્ ॥

સમ્પગ્વિરિક્તસ્યોદ્ગારે ભેષજં ક્ષિપ્રમુલ્લિખેત્ ।
અજીર્ણમપ્રવૃત્તૌ તુ સુશીતૈઃ સ્તમ્ભયેદ્ભિષક્ ॥

કદાચિચ્છ્લેષ્મણા રુદ્ધં તિષ્ઠત્યુરસિ ભેષજમ્ ।
ક્ષીણે શ્લેષ્મણિ સાયાહ્ને રાત્રૌ વા તત્ પ્રવર્તતે ॥

રુક્ષાનાહારયોર્જીર્ણે તિષ્ઠત્યૂર્ધ્વં ગતે ઽપિ વા ।
વાયુના ભેષજે ત્વન્યત્ સસ્નેહલવણં પિબેત્ ॥

તૃણ્મોહભ્રમમૂર્છાદ્યાઃ સ્યુર્જીર્યતિ ચ ભેષજે ।
પિત્તઘ્નં સ્વાદુ શીતં ચ ભેષજં તત્ર શસ્યતે ॥

લાલાહૃલ્લાસવિષ્ટમ્ભરોમહર્ષાઃ કફાવૃતે ।
ભેષજં તત્ર તીક્ષ્ણોષ્ણં કટ્વાદિ કફનુદ્ધિતમ્ ॥

પ્રતિકૂલા ગતિઃ પાકો ગ્રથિતત્વં સગૌરવમ્ ।
દોષોત્ક્લેશો ભૃશાધ્માનં પરિકર્તઃ પરિસ્રવઃ ॥

પ્રવાહિકા હૃદ્ગ્રહણં સર્વગાત્રપરિગ્રહઃ ।
સહ ધાતુસ્રવેણૈતા દ્વાદશોક્તાઃ સસાધનાઃ ।
વ્યાપદો વિધિવિભ્રંશાત્ દ્વિવિધે ઽપિ વિરેચને ॥

ઉત્પદ્યમાનાસુ ચ તાસુ તાસુ વ્યાપત્સુ સંશોધનવિભ્રમેણ ।
દિશાનયૈવાશુ યતેત સિદ્ધ્યૈ જ્યોતિર્હિ શાસ્ત્રં નયદુર્નયાનામ્ ॥