Ashtanga Sangraha · Chapter 5.2

athāto virecanakalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ /
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ //

virecanadravyāṇāṃ mūleṣu trivṛt /
tvakṣu tilvakaḥ /
kṣīreṣu snuhī /
phaleṣu harītakī pradhānāni /
trivṛtāyāḥ khalu dvividhaṃ mūlamaruṇaṃ śyāvaṃ ca /
tatrāruṇaṃ kaṣāyamadhuraṃ vipāke kaṭukaṃ rūkṣaṃ śleṣmapittaharaṃ kalpanāṃviśeṣāt punaḥ sarvavyādhipraśamanam /
sukhavirecanatvāt śiśusthavirasukumāramṛdukoṣṭheṣu praśastaṃ trivṛcchabdavācyaṃ ca //

itaradapi tasmāt guṇaiḥ kiñcidūnaṃ tīkṣṇaṃ kaṇṭhahṛdayakarṣaṇaṃ mūrchāsammohakṛdāśu doṣaharatvāt bahudoṣakleśakṣamakrūrakoṣṭheṣu praśastaṃ śyāmāśabdavācyaṃ ca //

atha tayormūlamatiryagvisṛtaṃ gambhīrānugataṃ ślakṣṇamāharet /
tatastvacaṃ śoṣayitvā samyak suguptaṃ sthāpayet //

taccūrṇaṃ śuṇṭhīsaindhavayuktamamlairmāṃsarasena vā pibedvātāmayeṣu /
kṣīrakṣaudradrākṣekṣukāśmaryasvarasasarpiḥsvādudravyakvāthaiḥ saśarkaraṃ pittottheṣu /
mūtraksaudradrākṣāriṣṭapīlurasatriphalāpañcakolakvāthairvyoṣacūrṇānuviddhaṃ kaphajeṣu //

ebhireva ca dravyairyathāsvaṃ ghṛtaśarkarādrākṣekṣurasatugākṣīrīmadhurāṇi mātuluṅgadāḍimāmalakakolakaramardakapittharasatakrāmlāni saindhavalavaṇāni vyoṣatīkṣṇāni vividhaveśavāraparipūritāni sahakārarasatrijātanāgakesarakarpūrasurabhīṇi lehaguṭikāmodakabhakṣyabhojyānyupakalpayediti /
bhavati cātra //

trivṛtkalkakaṣāyeṇa sādhitaḥ sasito himaḥ /
madhutrijātasaṃyukto leho hṛdyaṃ virecanam //

ajagandhā tugāksīrī vidārī śarkarā trivṛt /
cūrṇitaṃ madhusarpirbhyāṃ līḍhvā sādhu viricyate /
sannipātajvarastambhapipāsādāhapīḍitaḥ //

limpedantastrivṛtayā dvidhākṛtvekṣugaṇḍikām /
ekīkṛtya ca tatsvinnaṃ puṭapākena bhakṣayet //

tvagelābhyāṃ samā nīlī taistrivṛttaśca śarkarā /
cūrṇaṃ phalarasakṣaudrasaktubhistarpaṇaṃ pibet //

vātapittakaphottheṣu rogeṣvalpānaleṣu ca /
nareṣu sukumāreṣu nirapāyaṃ virecanam //

viḍaṅgataṇḍulavarāyāvaśūkakaṇāstrivṛt /
sarvato 'rdhena tallīḍhaṃ madhvājyena guḍena vā //

gulmaṃ plīhodaraṃ kāsaṃ halīmakamarocakam /
kaphavātakṛtāṃścānyān parimārṣṭigadān bahūn //

viḍaṅgapippalīmūlatriphalādhānyacitrakān /
maricendrayavājājīpippalīhastipippalīḥ //

dīpyakaṃ pañcalavaṇaṃ cūrṇitaṃ kārṣikaṃ pṛthak /
tilatailatrivṛccūrṇabhāgau cāṣṭapalonmitau //

dhātrīphalarasaprasthāṃstrīn guḍārdhatulānvitān /
paktvā mṛdvagninā khādettato mātrāmayantraṇaḥ //

kuṣṭhārśaḥkāmalāgulmamehodarabhagandarān /
grahaṇīpāṇḍurogāṃśca hanti puṃsavanaśca saḥ //

guḍaḥ kalyāṇako nāma sarvartuṣu ca yaugikaḥ /
vyoṣatrijātakāmbhodakṛmighnāmalakaistrivṛt //

sarvaiḥ samā samasitā kṣaudreṇa guṭikāḥ kṛtāḥ /
mūtrakṛcchrajvaracchardikāsaśoṣabhramakṣaye /
tāpe pāṇḍvāmaye 'lpegnau śastāḥ sarvaviṣeṣu ca //

trivṛtā kauṭajaṃ bījaṃ pippalī viśvabheṣajam /
kṣaudradrākṣārasopetaṃ varṣākāle virecanam //

trivṛddurālabhāmustāśarkarodīcyacandanam /
drākṣāmbunā sayaṣṭyāhvasātalaṃ jaladātyaye //

trivṛtāṃ citrakaṃ pāṭhāmajājīṃ saralaṃ vacām /
svarṇakṣīrīṃ ca hemante cūrṇamuṣṇāmbunā pibet //

trivṛtā śarkarātulyā grīṣmakāle virecanam //

trivṛttrāyantihapuṣāsātalākaṭurohiṇīḥ /
svarṇakṣīrīṃ ca saṃcūrṇya gomūtre bhāvayettryaham /
eṣa sarvartuko yogaḥ snigdhānāṃ maladoṣahṛt //

śyāmātrivṛddurālambhāhāstipippalivatsakam /
nīlinīkaṭukāmustāśreṣṭhāyuktaṃ sucūrṇitam /
rasājyoṣṇāmbubhiḥ śastaṃ rūkṣāṇāmapi sarvadā //

tryūṣaṇaṃ triphalā hiṅgu kārṣikaṃ trivṛtāpalam /
sauvarcalārdhakarṣaṃ ca palārdhaṃ cāmlavetasāt //

taccūrṇaṃ śarkarātulyaṃ maṇḍenāmlena vā pibet /
gulmapārśvārtinut siddhaṃ jīrṇe cāsminrasaudanam //

trivṛtātriphalādantīsātalāvyoṣasaindhavaiḥ /
prakalpya cūrṇaṃ saptāhaṃ bhāvyamāmalakādrase /
tadyojyaṃ tarpaṇe yūṣe piśite rāgayuktiṣu //

tulyāmlaṃ trivṛtākalkasiddhaṃ gulmaharaṃ ghṛtam /
śyāmātrivṛtkaṣāyeṇa siddhaṃ sarpiḥ payo 'pi vā //

trivṛnmuṣṭīṃstu sanakhānaṣṭau droṇe 'mbhasaḥ pacet /
pādaśeṣaṃ kaṣāyaṃ taṃ pūtaṃ guḍatulāyutam //

snigdhe sthāpyaṃ ghaṭe kṣaudrapippalīphalacitrakaiḥ /
lipte māse gate pītaṃ pāṇḍuśvayathugulmajit //

surā vā trivṛtāpādākaṇvā tatkvāthasaṃyutā /
yavaiḥ śyāmātrivṛtkvāthasvinnaiḥ kulmāṣamambhasā /
āsutaṃ ṣaḍahaṃ palle jātaṃ sauvīrakaṃ pibet //

bhṛṣṭānvā satuṣānśuṣkānyavāṃstaccūrṇasaṃyutān /
āsutānambhasā tadvat pibejjātaṃ tuṣodakam //

jvarahṛdrogavātāsṛgudāvartādirogiṣu /
rājavṛkṣo 'dhikaṃ pathyo mṛdurmadhuraśītalaḥ //

bāle vṛddhe kṣate kṣīṇe sukumāre ca mānave /
yojyo mṛdvanapāyitvādviśeṣāccaturaṅgulaḥ //

phalakāle pariṇataṃ phalaṃ tasya samāharet /
teṣāṃ guṇavatāṃ bhāraṃ sikatāsu vinikṣipet //

saptarātrātsamuddhṛtya śoṣayedātape tataḥ /
tatomajjānamuddhṛtya śucau pātre nidhāpayet //

drākṣārasena taṃ dadyāddāhodāvartapīḍite /
caturvarṣe sukhaṃ bāle yāvaddvādaśavārṣike //

caturaṅgulamajño vā kaṣāyaṃ pāyayeddhimam /
dadhimaṇḍasurāmaṇḍadhātrīphalarasaiḥ pṛthak /
sauvīrakeṇa vā yuktaṃ kalkena traivṛtena vā //

caturaṅgulasiddhādvā kṣīrādyadudiyāt ghṛtam /
majjakalkena dhātrīṇāṃ rase tatsādhitaṃ pibet //

tadeva daśamūlasya kulatthānāṃ yavasya ca /
kaṣāye sādhitaṃ sāpaḥkalkaiḥśyāmādibhiḥ pibet //

dantīkaṣāye tanmajjño guḍaṃ jīrṇaṃ ca nikṣipet /
tamariṣṭaṃ sthitaṃ māsaṃ pāyayet pakṣameva vā //

tvacaṃ tilvakamūlasya tyaktābhyantaravalkalam /
viśoṣya cūrṇayitvā ca dvau bhāgau gālayettataḥ //

lodhrasyaiva kaṣāyeṇa tṛtīyaṃ tena bhāvayet /
kaṣāye daśamūlasya taṃ bhāgaṃ bhāvitaṃ punaḥ //

śuṣkacūrṇaṃ punaḥ kṛtvā tataḥ pāṇitalaṃ pibet /
mastumūtrasurāmaṇḍakoladhātrīphalāmbubhiḥ //

meṣaśṛṅgyabhayākṛṣṇācitrakaiḥ kvathite jale /
marujāḥ sunuyāttaccajātaṃ sauvīrakaṃ yadā /
bhavedañjalinātasya lodhrakalkaṃ pibettadā //

surāṃ lodhrakaṣāyeṇa jātāṃ pakṣasthitāṃ pibet /
tilvakasya kaṣāyeṇa kalkena ca saśarkaraḥ /
saghṛtaḥ sādhito lehaḥ sa ca śreṣṭhaṃ virecanam //

sudhā bhinatti doṣāṇāṃ mahāntamapi sañcayam /
āśveva kaṣṭavibhraṃśā naiva tāṃ kalpayedataḥ //

mṛdukoṣṭhe 'bale bāle sthavire dīrgharogiṇi /
kalpyā gulmodaragaratvagrogamadhumehiṣu /
pāṇḍau dūṣīviṣe śophe doṣavibhrāntacetasi //

sā śreṣṭhā kaṇṭakaistīkṣṇairbahubhiśca samācitā /
dvivarṣāṃ vā trivarṣāṃ vā śiśirānte viśeṣataḥ //

tāṃ pāṭayitvā śastreṇa kṣīramuddhārayettataḥ /
bilvādīnāṃ bṛhatyorvā kvāthena samamekaśaḥ //

miśrayitvā sudhākṣīraṃ tato 'ṅgāreṣu śoṣayet /
pibet kṛtvā tu guṭikāṃ mastumūtrasurādibhiḥ //

trivṛtādīnnava varāṃ svarṇakṣīrīṃ sasātalām /
saptāhaṃ snukpayaḥpītānrasenājyena vā pibet /
tadvadvyoṣottamākumbhanikumbhāgnīn guḍāmbunā //

adyātcchyāmātrivṛtkvāthaṃ snukkṣīraghṛtaphāṇitaiḥ /
kāsārirasayūṣādyairyuktaṃ vā snukpayaḥ pibet //

nikumbhakumbhaśamyākaśaṅkhinīsaptalārajaḥ /
rātrau mūtre divā gharme saptāhaṃ sthāpayediti //

snukkṣīre 'pi tatastena mālyaṃ vāso 'vacūrṇitam /
ājighnan prāvṛṇānaśca mṛdukoṣṭho viricyate //

nātiśuṣkaṃ phalaṃ grāhyaṃ śaṅkhinyā nistuṣīkṛtam /
saptalāyāstathā mūlaṃ te tu tīkṣṇavikāṣiṇī /
śleṣmāmayodaragaraśvayathvādiṣu kalpayet //

akṣamātraṃ tayoḥ piṇḍaṃ madirālavaṇānvitam /
hṛdroge vātakaphaje tadvadgulme 'pi yojayet //

śaṅkhinīcūrṇabhāgau dvau tilakalkasya cāparaḥ /
harītakīkaṣāyeṇa tatailaṃ pīḍitaṃ pibet /
atasīsarṣapairaṇḍakarañjeṣvapyayaṃ vidhiḥ //

dantidantasthirasthūlaṃ mūlaṃ dantīdravantijam /
ātāmraśyāvatīkṣṇoṣṇamāśukāri vikāṣi ca //

guruprakopivātasya pītaśleṣmavilāyanam /
tatkṣaudrapippalīliptaṃ svedayenmṛtkuśāntare /
śoṣayeccātape 'gnyarkau hato hyasya vikāṣitām //

tat pibenmastumadirātakrapīlurasāsavaiḥ /
abhiṣyaṇṇatanurgulmī pramehī jaṭharī garī /
gomṛgājarasaiḥ pāṇḍuḥ kṛmikoṣṭhī bhagandarī //

siddhaṃ tat kvāthakalkābhyāṃ daśamūlarasena ca /
visarpāvidradhyalajīkakṣyādāhān jayet ghṛtam //

tailaṃ tu gulmamehārśovibandhakaphamārutān /
mahāsnehaḥ śakṛcchukravātasaṅgānilavyathāḥ //

dantyā rase 'jaśṛṅgyāśca guḍakṣaudraghṛtānvitaḥ /
lehaḥ siddho virekārthe dāhasantāpamehanut /
vātatarṣe jvare paitte syātsa evājagandhayā //

dantīdravantyormūlāni paceddhātrīrase tataḥ /
trīnaṃśān phāṇitāt dvau ca bhṛṣṭastaile ghṛte 'thavā //

śyāmādikalkayukto 'yaṃ lehaḥ siddhaṃ virecanam /
pathyākṣadaśamūlānāṃ tadvallehāḥ pṛthagrasaiḥ //

tayorbiḍasamaṃ cūrṇaṃ tadrasenaiva bhāvitam /
vibaddhaviśi vātotthe gulme cāmlayutaṃ hitam /
mudrgādisiddhaistanmūlairyūṣādīṃśca prakalpayet //

dantīdravantīmaricasvarṇakṣīrīyavāsakam /
saśuṇṭhyagnikapṛthvīkaṃ cūrṇitaṃ sapta vāsarān //

mūtrabhāvitamājyena vibejjīrṇe ca tarpaṇam /
sarvadā sarvarogeṣu bāle vṛddhe ca taddhitam //

durbhuktājīrṇapāṃśvārtirgulmaplīhodareṣu ca /
gaṇḍamālāsu vāte ca pāṇḍuroge ca śasyate //

guḍasyāṣṭapale pathyā viṃśatiḥ syāt palṃ palam /
dantīcitrakayoḥ karṣau pippalītrivṛtordaśa //

prakalpya modakānekaṃ daśame daśame 'hani /
uṣṇāmbho 'nupiban khādettān sarvān vidhināmunā //

ete niṣparihārāḥ syuḥ sarvavyādhinibarhaṇāḥ /
viśeṣādgrahaṇīpāṇḍukaṇḍūkoṭhārśasāṃ hitāḥ /
virecane mukhyatamā navaite trivṛtādayaḥ //

harītakīmapi trivṛddhidhānenopakalpayet /
viśeṣāt grahaṇīśophapāṇḍumehodarāpahām //

pibet pathyāṃ sasindhūtthaviḍaṅgoṣaṇanāgarām /
mūtreṇa vatsakādervā niryūheṇa harītakīm //

pathyānāgaracūrṇaṃ vā saṃyutaṃ nīlinīphalaiḥ /
guḍena bhakṣayettoyaṃ kavoṣṇaṃ ca pibedanu //

pathyātrivṛdbhyāṃ guṭikāḥ kāryā drākṣārasāplutāḥ /
māṣapramāṇāstāḥ śuṣkā lihyādyakṣmī ghṛtadrutāḥ /
pathyātrivṛtpaṭūṣṇāmbu sarvatreṣṭaṃ virecanam //

snukkṣīrabhāvite pathyācūrṇe kurvīta modakān /
kolāsthimātrān śuṣkāṃśca navanītena lehayet /
gulmodarayakṛtplīhaśūlānāhavibandhinaḥ //

lihyāderaṇḍatailena kuṣṭhaṃ trikaṭukānvitam /
sukhodakaṃ cānupibetsukhametadvirecanam //

alpasyāpi mahārthatvaṃ prabhūtasyālpakarmatām /
kuryāt saṃśleṣaviśleṣakālasaṃskārayuktibhiḥ //

tvakkesarāmrātakadāḍimailāsitopalāmākṣikamātuguṅgaiḥ /
madyena tastaiśca mano 'nukūlairyuktāni deyāni virecanāni //