Ashtanga Sangraha · Chapter 4.9

athāto madātyayacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ /
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ //

yaṃ doṣamadhikaṃ paśyettasyādau pratikārayet /
kaphasthānānupūrvyā vā tulyadoṣe madātyaye /
pittamārutaparyantaḥ prāyeṇa hi madātyayaḥ //

hīnamithyātipītena yo vyādhirupajāyate /
samapītena tenaiva sa madyenopaśāmyati //

madyasya viṣasādṛśyādviṣaṃ tūtkarṣavṛttibhiḥ /
tīkṣṇādibhirguṇairyogādviṣāntaramapekṣate //

tīkṣṇoṣṇenātimātreṇa pītenāmlavidāhinā /
madyenānnarasakledo vidagdhaḥ kṣāratāṃ gataḥ //

yān kuryānmadatṛṇmohajvarāntardāhavibhramān /
madyotkliṣṭena doṣeṇa ruddhaḥ srotassu mārutaḥ //

sutīvrā devanā yāśca śirasyasthiṣu sandhiṣu /
jīrṇāmamadyadoṣasya prakāṅkṣālāghave sati /
yaugikaṃ vidhivadyukaṃ madyameva nihanti tān //

kṣāro hi yāti mādhuryaṃ śīghramamlopasaṃhitaḥ /
madyamamleṣu ca śreṣṭhaṃ doṣaviṣyandanādalam //

tīkṣṇoṣṇādyaiḥ purāproktairdīpanādyaistathāguṇaiḥ /
sātmyatvācca tadevāsya dhātusāmyakaraṃ param //

saptāhamaṣṭarātraṃ vā kuryāt pānātyayauṣadham /
jīryatyetāvatā pānaṃ kālena vipathāśritam //

paraṃ tato 'nubadhnāti yo rogastasya bheṣajam /
yathāyathaṃ prayuñjīta kṛtapānātyayauṣadham //

tatra vātolbaṇe madyaṃ dadyāt piṣṭakṛtaṃ yutam /
bījapūrakavṛkṣāmlakoladāḍimadīpyakaiḥ //

yavānīhapuṣājājīvyoṣatrilavaṇārdrakaiḥ /
śūlyairmāṃsairharitakaiḥ snehavadbhiśca saktubhiḥ //

uṣṇasnigdhāmlalavaṇā medyamāṃsarasā hitāḥ /
āmrāmrātakapeśībhiḥ saṃskṛtā rāgaṣāḍavāḥ //

godhūmamāṣavikṛtīrmṛducitrā mukhapriyāḥ /
ārdikārdrakakulmāṣaśuktamāṃsādigarbhiṇīḥ //

surabhirlavaṇā śītā nigadā vācchavāruṇī /
svaraso dāḍimāt kvāthaḥ pañcamūlāt kanīyasaḥ //

śuṇṭhīdhānyāttathā mastu śuktāmbhocchāmlakāñjikam /
abhyaṅgodvartanasnānamuṣṇaṃ prāvaraṇaṃ ghanam //

ghanaścāgarujo dhūpaḥ paṅkaścāgarukuṅkumāt /
kucoruśroṇiśālinyo yauvanoṣṇāṅgayaṣṭayaḥ /
harṣeṇāliṅgane yuktāḥ priyāḥ saṃvāhaneṣu ca //

pittolbaṇe bahujalaṃ śārkaraṃ madhu vā yutam /
rasairdāḍimakharjūrabhavyadrākṣāparūṣajaiḥ //

suśītaṃ sasitāsaktu yojyaṃ tādṛk ca pānakam /
svāduvargakasāyairvā yuktaṃ madyaṃ samākṣikam //

śāliṣaṣṭikamaśnīyācchaśājaiṇakapiñjalaiḥ /
satīnamudgāmalakapaṭolīdāḍimairapi //

kaphapittaṃ samutkliṣṭamullikhettṛḍvidāhavān /
pītvāmbu śītaṃ madyaṃ vā bhūrīkṣurasasaṃyutam //

drākṣārasaṃ vā saṃsargī tarpaṇādiḥ paraṃ hitām /
tathāgnirdīpyate tasya doṣaśeṣānnapācakaḥ //

kāse saraktaniṣṭhīve pārśvastanarujāsu ca /
tṛṣṇāyāṃ savidāhāyāṃ sotkleśe hṛdayorasi //

guḍūcībhadramustānāṃ paṭolasyāthavā rasam /
sanāgaraṃ yojayeta tittiripratibhojanam //

tṛṣyate cātibalavadvātapitte samuddhate /
dadyāddrākṣārasaṃ pānaṃ śītaṃ doṣānulomanam //

jīrṇe 'dyānmadhurāmlena chāgamāṃsarasena ca /
tṛṣyalpaśaḥ pibenmadyaṃ madaṃ rakṣan bahūdakam //

mustadāḍimalājāmbu jalaṃ vā parṇinīśṛtam /
pāṭalyutpalakandairvā svabhāvādeva vā himam //

madyātipānādabdhātau kṣīṇe tejasi coddhate /
yaḥ śuṣkagalatālvoṣṭho jihvāṃ niṣkṛṣya ceṣṭate //

pāyayet kāmato 'mbhastaṃ niśīthapavanāhatam /
koladāḍimavṛkṣāmlacukrīkācutrikārasaḥ /
pañcāmlako mukhālepaḥ sadyastṛṣṇāṃ niyacchati //

tvacaṃ prāptaśca pānoṣmā pittaraktābhimūrchitaḥ /
dāhaṃ prakurute ghoraṃ vihvalo yena muhyati //

tṛṣṇādāhaparītasya tasya dāhajvarāpaham /
vidhiṃ yathoktaṃ yuñjīta bāhyāntaḥ parimārjanam //

prabhātamārutoddhūtāḥ prāleyajalavarṣiṇaḥ /
smaryamāṇā api ghnanti dāhaṃ malayapādapāḥ //

muktākalāpāḥ śaśiraśmiśubhrā mṛṇālapadmotpalapatraramyāḥ /
sekāvagāhāḥ sajalā jalārdrā vātāḥ suśītā maṇayo mahārhāḥ //

aliñjarāḥ padmapuṭāpidhānāḥ pravālavarṇā himavāripūrṇāḥ /
parisravanto dṛtayo mahāntaḥ putrāḥ priyā darpaṇamaṇḍalāni //

nāryaśca netrotpalakarṇapūrā madhyaṃ vayaḥ kiñcidiva spṛśantyaḥ /
mano 'nukūlā haricandanārdrāstṛḍdāhamūrcchādavathūn jayanti //

kareṇukābhiḥ parivāritena vikṣobhaṇaṃ vāraṇayūthapena /
āsphālanaṃ śīkaravarṣaṇaṃ ca sindhoḥ smaran dāhatṛṣoragamyaḥ //

sariddhradānāṃ himavaddarīṇāṃ candrodayānāṃ kamalākarāṇām /
manoramānyāpi kathāpravṛttā dāhaṃ ca tṛṣṇāṃ ca nihanti sadyaḥ //

lājotpalośīrakucandanāmbu śītābhidhānaṃ madhuśarkarāḍhyam /
madyodbhavāṃ pittakṛtāṃ ca tṛṣṇāṃ sadāhaśoṣāṃ vinihanti pītam //

priyaṅgupatraplavalodhrasevyaddrīberakāleyakanāgapuṣpaiḥ /
śītāmbupiṣṭairnavakarparasthaistṛḍdāhahā sarvaśarīralepaḥ //

aśāmyatyathavā dāhe rasaistṛptasya jāṅgalaiḥ /
śākhāśrayāṃ yathānyāyaṃ rohiṇīṃ vyadhayetsirām //

jallekhanopavāsābhyāṃ vijayeta kapholbaṇaṃ /
tṛṣito 'mbu pibet siddhaṃ mustayā parpaṭena vā //

sthirāśuṇṭhībalodīcyadusparśānyatamena vā /
siddhametacca sarveṣu pānadoṣeṣu śasyate //

nirāmaṃ kṣudhitaṃ kāle pāyayet bahumākṣikam /
śārkaraṃ madhu vā jīrṇamariṣṭaṃ sīdhumeva vā /
rūkṣatarpaṇasaṃyuktaṃ yavānīnāgarānvitam //

yūṣeṇa yavagodhūmaṃ tanunālpena bhojayet /
uṣṇāmlakaṭutiktena kaulatthenālpasarpiṣā //

śuṣkamūlakajaiśchāgai rasairvā dhanvacāriṇām /
sāmlavetasavṛkṣāmlapaṭolīvyoṣadāḍimaiḥ //

prabhūtaśuṇṭhīmaricaharitārdrakapeśikam /
bījapūrarasādyamlaṃ bhṛṣṭaṃ nīrasavartitam //

karīrakaramardādirociṣṇubahusālanam /
pravyaktāṣṭāṅgalavaṇaṃ vikalpitanimardakam /
yathāgni bhakṣayanmāṃsaṃ mādhavaṃ nigadaṃ pibet //

sitāsauvarcalājājītintiṇīkāmlavetasam /
tvagelāmaricārdhāṃśamaṣṭāṅgalavaṇaṃ hitam /
srotoviśudhyagnikaraṃ kaphaprāye madātyaye //

kaṭuskandhayutāṃ śvetāṃ mṛdvīkāṃ niṣkulīkṛtām /
rasena mātuluṅgasya kalakayeddāḍimasya vā /
tayā kṣaudrayuto rāgāḥ kṛto rocanadīpanaḥ //

sauvarcalailāmaricadīpyakājāji cocavat /
kārvyāḥ kalpayedevaṃ śūktaṃ matsyaṇḍikānvitam //

dhānyasauvarcalājājīkāravīmaricānvitān /
saguḍān madhuyuktena vyaktāmlān maricotkaṭān //

rūkṣoṣṇodvartanodgharṣasnānabhojanalaṅghanaiḥ /
sakāmābhiḥ saha strībhiryuktyā jāgaraṇena ca /
madātyayaḥ kaphaprāyaḥ śīghraṃ samupaśāmyati //

yadidaṃ karma nirdiṣṭaṃ pṛthagdoṣabalaṃ prati /
sannipāte daśavidhe taccheṣe 'pi vikalpayet //

tvannāgapuṣpamagadhāmaricājājidhānyakaiḥ /
parūṣakamadhūkailāsurāhvaiśca sitānvitaiḥ //

sakapittharasaṃ hṛdyaṃ pānakaṃ śaśibodhitam /
madātyayeṣu sarveṣu peyaṃ rucyagnidīpanam //

tadvaddāḍimamṛdvīkākaṇākāśmaryadārubhiḥ /
sabījapūrakarasairbiḍasauvarcalānvitam //

phalairvā vividhairamlaiḥ satrivṛccūrṇaśarkaram /
kacchudārāṅkuradrākṣāvarṣābhūjīrakadvayam //

madhūkayaṣṭītvakkṛṣṇākesaraṃ ślakṣṇacūrṇitam /
pibedāloḍya dugdhena sūkṣmatāntavagālitam //

nākṣobhya hi mano madyaṃ śarīramavihanya vā /
kuryānmadātyayaṃ tasmādiṣyate harṣaṇī kriyā //

sevyāḥ sarvendriyasukhā dharmakalpadrumāṅkurāḥ /
viṣayātiśayāḥ pañca śarāḥ kusumadhanvanaḥ //

saṃśuddhiśamanādyeṣu madadoṣaḥ kṛteṣvapi /
na cecchāmyet kaphe kṣīṇe jāte daurbalyalāghave //

tasya madyavidagdhasya vātapittādhikasya ca /
grīṣmopataptasya taroryathā varṣaṃ tathā payaḥ //

madyakṣīṇasya hi kṣīraṃ kṣīṇamāśveva puṣyati /
ojastulyaṃ guṇaiḥ sarvairviparītaṃ ca madyataḥ //

payasā vihate roge bale jāte nivartayet /
kṣīraprayogaṃ madyaṃ ca krameṇālpālpamācaret //

na vikṣayadhvaṃsakotthaiḥ spṛśyetopadravairyathā /
tayostu syāt ghṛtaṃ kṣīraṃ bastayo bṛṃhaṇāḥ śivāḥ /
abhyaṅgodvartanasnānānyannapānaṃ ca vātajit //

yuktamadyasya madyottho na vyādhirupajāyate /
ato 'sya vakṣyate yogo yaḥ sukhāyaiva kevalam //

āśvinaṃ yā mahattejo balaṃ sārasvataṃ ca yā /
dadhātyaindraṃ ca yā vīryaṃ prabhāvaṃ vaiṣṇavaṃ ca yā //

astraṃ makaraketoryā puruṣārtho balasya yā /
sautrāmaṇyāṃ dvijamukhe hutāśe hūyate ca yā //

yā sarvausadhisampūrṇānmathyamānātsurāsuraiḥ /
mahodadheḥ samudbhūtā śrīśaśāṅkāmṛtaiḥ saha //

madhumādhavamaireyasīdhugauḍāsavādibhiḥ /
madaśāktimanujjhantī yā rūpairbahubhiḥ sthitā //

yāmāsvādya vilāsinyo yathārthaṃ nāma bibhrati /
kulāṅganāpi yāṃ pītvā nayatyuddhatamānasā //

anaṅgāliṅgitairaṅgaiḥ kvāpi ceto munerapi /
taraṅgabhaṅgabhrukuṭītarjanairmāninīmanaḥ //

ekaṃ prasādya kurute yā dvayorapi nirvṛtim /
yathākāmabhaṭāvāptiparihṛṣṭāpsasrogaṇe //

tṛṇavat puruṣā yuddhe yāmāsvādya jahatyasūn /
yāṃ śīlayitvāpi ciraṃ bahudhā bahuvigrahām //

nityaṃ harṣātivegena tat pūrvamiva sevate /
śokodvegāratibhayairyāṃ dṛṣṭvā nābhibhūyate //

goṣṭhīmahotsavodyānaṃ na yasyāḥ śobhate vinā /
smṛtvā smṛtvā ca bahuśo viyuktaḥ śocate yayā //

aprasannāpi yā prītyai prasannā svarga eva yā /
apīndraṃ manyate dussthaṃ hṛdyasthitayā yayā //

anirdeśyasukhāsvādā svasaṃvedyaiva yā param /
iti citrāsvavasthāsu priyāmanukaroti yā //

priyātipriyatāṃ yāti yat priyasya viśeṣataḥ /
yā prītiryā ratirvāgyā yā puṣṭiriti ca stutā //

vedadānavagandharvayakṣarākṣasamānuṣaiḥ /
pānapravṛttau satyāṃ tu tāṃ surāṃ vidhinā pibet //

sambhavanti na te rogā medonilakaphodbhavāḥ /
vidhiyuktādṛte madyādye na sidhyanti dāruṇāḥ //

asti dehasya sāvasthā yasyāṃ pānaṃ nivāryate /
anyatra madyānnigadādvividhauṣadhasambhṛtāt //

ānūpaṃ jāṅgalaṃ māṃsaṃ vidhināpyupakalpitam /
madyaṃ sahāyamaprāpya samyak pariṇamet katham //

sutīkṣṇamārutavyādhighātino laśunasya ca /
madyamāṃsaviyuktasya prayoge syāt kiyān guṇaḥ //

nigūḍhaśalyāharaṇe śastrakṣārāgnikarmaṇi /
pītamadyo viṣahate sukhaṃ vaidyavikatthanām //

analottejanaṃ rucyaṃ śokaśramavināśanam /
na cātaḥ paramastyanyadārogyabalapuṣṭikṛt //

rakṣatā jīvitaṃ tasmāt peyamātmavatā sadā /
āśritopāśritahitaṃ paramaṃ dharmasādhanam //

srātaḥ praṇamya suravipragurūnyathāsvaṃ vṛttiṃ vidhāya ca samastaparigrahasya /
āpānabhūmimatha gandhajalābhiṣiktāmāhāramaṇḍapasamīpagatāṃ śrayeta //

svāstṛte 'tha śayane kamanīye mitrabhṛtyaramaṇīsamavetaḥ /
svaṃ yaśaḥ kathakacāraṇasaṅghairuddhataṃ niśamayannatilokam //

vilāsinīnāṃ ca vilāsaśobhi gītaṃ sanṛttaṃ kalatūryaghoṣaiḥ /
kāñcīkalāpaiścalakiṅkiṇīkaiḥ krīḍāvihaṅgaiśca kṛtānunādam //

maṇikanakasamutthairāvareyairvicitraiḥ sajalavividhabhāktikṣaumavastrāvṛtāṅgaiḥ /
api munijanacittakṣobhasampādanībhiścakitahariṇalolaprekṣaṇībhiḥ praiyābhiḥ //

stananitambakṛtādatigauravādalasamākulamīśvarasaṃśrayāt /
iti gataṃ dadhatībhirasaṃsthitaṃ taruṇacittavilobhanakārmaṇam //

yauvanāsavamattābhirvilāsādhiṣṭhitātmābhiḥ /
sañcāryamāṇaṃ yugapattanvaṅgībhiritastataḥ //

tālavṛntanalinīdalānilaiḥ śītalīkṛtamatīva śītalaiḥ /
darśane 'pi vidadhadvaśānugaṃ svāditaṃ kimuta cittajanmanaḥ //

cūtarasendumṛgaiḥ kṛtavāsaṃ mallikayojjvalayā ca sanātham /
sphaṭikaśuktigataṃ sataraṅgaṃ kāntamanaṅgamivodvahadaṅgam //

tālīsādyaṃ cūrṇamelādikaṃ vā hṛdyaṃ prāśya prāgvayassthāpanaṃ vā /
tatprārthibhyo bhūmibhāge sumṛṣṭe toyonmiśraṃ dāpayitvā tataśca //

dhṛtimān smṛtimān nityamanūnādhikamācaran /
ucitenopacāreṇa sarvamevopalālayan //

jitavikasitāsitasarojanayanasaṅkrāntivārdhitaśrīkam /
kāntāmukhamiva saurabhahṛtamadhupagaṇaṃ pibenmadyam //

pītvaivaṃ caṣakatrayaṃ parijanaṃ sammānya sarvaṃ tato /
gatvāhārabhuvaṃ puraḥ subhiṣajo bhuñjīta bhūyo 'tra ca /
māṃsāpūpaghṛtārdrakādiharitairyuktaṃ sasauvarcalairdvistrirvā cālpameva vanitāsaṃvalganārthaṃ pibet //

rahasi dayitāmaṅke kṛtvā bhujāntarapīḍanāt pulakitatanuṃ jātasvedāṃ sakampapayodharām /
yadi sarabhasaṃ sīdhorvāraṃ na pāyayate kṛtī kimanubhavati kleśaprāyaṃ tadā gṛhatantratām //

varatanuvaktrasaṅgatisugandhitaraṃ sarakaṃ drutamiva padmarāgamaṇimāsavarūpadharam /
bhavati ratiśrameṇa ca madaḥ pibato 'lpamapi kṣayamata ojasaḥ pariharan sa śayīta param //

itthaṃ yuktyā pibanmadyaṃ na trivargādvihīyate /
asārasaṃsārasukhaṃ paramaṃ cādhigacchati //

aiśvaryasyopabhogo 'yaṃ spṛhaṇīyaḥ surairapi /
anyathā hi vipatsu syāt paścāttāpendhanaṃ dhanam //

upabhogena rahito bhogavāniti nindyate /
nirmito 'tikadaryo 'yaṃ vidhinā nidhipālakaḥ //

tasmādvyavasthayā pānaṃ pānasya satataṃ hitam /
jitvāviṣayalubdhānāmindriyāṇāṃ svatantratām //

vidhirvasumatāmeṣa bhaviṣyadvasavastu ye /
yathopapatti tairmadyaṃ pātavyaṃ mātrayā hitam //

yāvaddṛṣṭerna sambhrāntiryāvanna kṣobhyate manaḥ /
tāvadeva virantavyaṃ madyādātmavatā sadā //

abhyaṅgodvartanasnānavāsadhūpānulepanaiḥ /
snigdhoṣṇairbhāvitaścānnaiḥ pānaṃ vātottaraḥ pibet //

śītopacārairvividhairmādhurasnigdhaśītalaiḥ /
paittiko bhāvitaścānnaiḥ pibanmadya na sīdati //

upacārairaśiśirairyavagodhūmabhuk pibet /
ślaiṣmiko dhanvajairmāṃsairmadyaṃ māricikaiḥ saha //

tatra vāte hitaṃ madyaṃ prāyaḥ paiṣṭikagauḍima /
pitte sāmbho madhu kaphe mārdvīkāriṣṭamādhavam //

prāk pibechlaiṣmiko madyaṃ bhuktasyopari paittikaḥ //
vātikastu pibenmadhye samadoṣo yathecchati //

madeṣu vātapittaghnaṃ prāyo mūrchāsu ceṣyate /
sarvatrāpi viśeṣeṇa pittamevopalakṣayet //

śītāḥ pradehā maṇayaḥ sekā vyajanamārutāḥ /
sitādrākṣekṣukharjūrakāśmaryasvarasāḥ payaḥ //

siddhā madhuravargeṇa rasā yūṣāḥ sadāḍimāḥ /
ṣaṣṭikāḥ śālayo mudgā yavāḥ sarpiśca jīvanam //

kalyāṇakaṃ pañcagavyaṃ ṣaṭpalaṃ payasāgnikam /
pippalyo vā śilāhvaṃ vā rasāyanavidhānataḥ /
triphalā vā prayoktavyā saghṛtakṣaudraśarkarā //

prasaktavegeṣu hitaṃ mukhanāsāvarodhanam /
pibedvā mānuṣīkṣīraṃ tena dadyācca nāvanam //

mṛṇālabisakṛṣṇā vā lihyāt kṣaudreṇa sābhayāḥ /
durālabhāṃ vā mustāṃ vā śītena salilena vā //

pibenmaricakolasthimajjośīrāhikesaram /
dhātrīphalarase siddhaṃ pathyākvāthena vā ghṛtam //

kuryāt kriyāṃ jvaroktāṃ ca yathādoṣabalodayam /
pañca karmāṇi śastāni tathā raktāvasecanam //

satvasyālambanaṃ jñānamagṛddhirviṣayeṣu ca //

madeṣvatipravṛddheṣu mūrchāyeṣu ca yojayet /
tīkṣṇaṃ saṃnyāsavihitaṃ viṣaghnaṃ viṣajeṣu ca //

āśu prayojyaṃ saṃnyāse sutīkṣṇaṃ nasyamañjanam /
dhūmaṃ pradhamanaṃ todaḥ sūcībhiśca nakhāntare //

keśānāṃ luñcanaṃ dāho daśanavṛścikaiḥ /
kaṭvamlagālanaṃ vaktre kapikacchvāvagharṣaṇam //

utthito labdhasaṃjñaśca laśunasvarasaṃ pibet /
khādetsavyoṣalavaṇaṃ bījapūrakakesaram /
laghvannaṃ kaṭutīkṣṇamadyāt srotoviśuddhaye //

vismāpanaiḥ saṃsmaraṇaḥ priyaśravaṇadarśanaiḥ /
paṭubhirgītavāditraśabdairvyāyāmaśīlanaiḥ //

sraṃsanollekhanairdhūmaiḥ śoṇitasyāvasecanaiḥ /
upācarettaṃ pratatamanubandhabhayāt punaḥ /
tasya saṃrakṣitavyaṃ ca manaḥ pralayahetutaḥ //